مقدمه
خانقین (به کردی: خانەقین) شهری کردی در منتهی‌الیه شرق عراق است که کنار رود الوند، تنها چند کیلومتر دورتر از مرز ایران، قرار دارد. از نظر اداری در استان دیاله جای دارد و در اقلیم کردستان نیست؛ همین امر آن را مستقیماً در «مناطق مورد مناقشه» قرار می‌دهد که هم اربیل و هم بغداد مدعی آنها هستند.
این وضعیت مورد مناقشه بیش از هر چیز دیگری تاریخ جدید خانقین را شکل داده است: شهری با اکثریت کرد که در دوران صدام حسین هدف عربی‌سازی قرار گرفت، پس از 2003 این روند تا حدی وارونه شد و همچنان میان اقلیم کردستان و دولت عراق گرفتار است. این معرفی، موقعیت، مردم و کشمکش طولانی بر سر تعلق شهر را بررسی می‌کند.
نکات کلیدی
• خانقین (به کردی: خانەقین) شهری با اکثریت کرد در استان دیاله، شرق عراق، نزدیک مرز ایران است.
• یکی از مناطق مورد مناقشهٔ شمال عراق است که هم اقلیم کردستان و هم دولت فدرال بر اساس مادهٔ 140 قانون اساسی مدعی آن هستند.
• مردمش عمدتاً به گویش کردی جنوبی سخن می‌گویند؛ شهر دیرزمانی محل زندگی عرب‌ها، ترکمن‌ها و جامعه‌های مسیحی نیز بوده است.
• خانقین هدف کارزارهای عربی‌سازی صدام حسین بود که پس از 2003 تا حد زیادی وارونه شد.
• رود الوند شهر را تقسیم می‌کند و همراه با پل تاریخی‌اش، در نگاه محلی نماد وحدت خانقین و هویت کردی آن است.
اطلاعات کوتاه
نام (کردی): خانەقین
کشور / منطقه: عراق (منطقهٔ مورد مناقشه؛ ادعاشده برای باشور)
استان: دیاله
رود: الوند (شاخه‌ای از دیاله)
ارتفاع: تقریباً 183 متر
جمعیت: شهر حدود 175,000؛ شهرستان حدود 350,000
زبان: عمدتاً کردی جنوبی
جامعه‌ها: اکثریت کرد؛ اقلیت‌های عرب، ترکمن و مسیحی
شناخته‌شده برای: وضعیت منطقهٔ مورد مناقشه، نفت، پل الوند
مرز: حدود 8 کیلومتر فاصله از ایران
فهرست مطالب
شهری کردی در مناطق مورد مناقشه
افراد، مکان‌ها و موضوع‌های مرتبط
خانقین کجاست؟
خانقین در شرق عراق، در شمال‌شرقی استان دیاله، حدود هشت کیلومتر دورتر از مرز ایران و تقریباً 150 کیلومتری شمال‌شرق بغداد قرار دارد. کنار الوند، شاخه‌ای از رود دیاله که از کوه‌های زاگرس در ایران سرازیر می‌شود، در منطقه‌ای حاصلخیز با کشاورزی فشرده و در ارتفاع کمِ حدود 183 متر واقع شده است.
موقعیت آن در مسیر اصلی زائران شیعه که به شهرهای مقدس نجف و کربلا می‌رفتند، آن را به شهر مهم مرزی و گمرکی میان جهان عثمانی و ایران بدل کرد؛ نقشی که از سدهٔ نوزدهم به شکل‌های گوناگون داشته است.
شهری کردی در مناطق مورد مناقشه
خانقین یکی از مناطق مورد مناقشهٔ شمال عراق است؛ کمربندی از شهرستان‌های کردنشین که از خانقین از راه کرکوک تا سنجار امتداد دارد و بیرون از مرز رسمی اقلیم کردستان قرار می‌گیرد، اما اقلیم مدعی آنهاست. مادهٔ 140 قانون اساسی 2005 عراق فرایندی سه‌مرحله‌ای، شامل عادی‌سازی، سرشماری و همه‌پرسی، برای تعیین وضعیت آنها مقرر کرد، اما هرگز اجرا نشده و این مناطق را در بلاتکلیفی طولانی گذاشته است.
کنترل میدانی بارها تغییر کرده است. پیشمرگه‌های کرد تا اکتبر 2017 خانقین و بخش بزرگی از کمربند مورد مناقشه را در دست داشتند؛ سپس در پی همه‌پرسی استقلال کردستان، نیروهای فدرال عراق وارد شدند و کنترل را به دست گرفتند. وضعیت نهایی شهر همچنان حل‌نشده باقی مانده است.
عربی‌سازی و وارونه شدن آن
در دوران صدام حسین، خانقین هدف سیاست بعثی عربی‌سازی بود: اخراج اجباری کردها و جایگزین کردن آنان با مهاجران عرب. تغییر جمعیتی چشمگیر بود: در سرشماری 1965، کردها حدود 72 درصد شهرستان و عرب‌ها 26 درصد را تشکیل می‌دادند؛ تا سرشماری 1977 این ارقام به حدود 45 درصد کرد و 48 درصد عرب سوق داده شده بود.
پس از سقوط رژیم در 2003، ده‌ها هزار کرد آواره بازگشتند و جمعیت شهر افزایش یافت. اما وارونه شدن این روند هرگز تضمین‌شده نبوده است: از زمان عقب‌نشینی پیشمرگه‌ها در 2017، ناظران دربارهٔ فشار جمعیتی دوباره بر شهرستان هشدار داده‌اند.
الوند و پل قدیمی
رود الوند مستقیماً از میان خانقین می‌گذرد و شهر را به دو نیم تقسیم می‌کند که پل تاریخی الوند، با نام محلی کوپری، به هم پیوندشان می‌دهد. برای مردم خانقین رود فراتر از منبع آب است: نماد وحدت شهر و هویت کردی آن دانسته می‌شود. منطقهٔ پیرامونی همچنین نفت‌خیز است و یکی از نخستین پالایشگاه‌ها و خطوط لولهٔ عراق در 1927 در نزدیکی آن ساخته شد.
خانقین امروز
خانقین امروزی همچنان شهری با اکثریت کرد است که با وضعیت سیاسی حل‌نشده زندگی می‌کند و اداره و امنیتش بارها میان اقلیم کردستان و بغداد مورد مناقشه قرار می‌گیرد. مرکز تجارت زمین‌های کشاورزی پیرامون، گذرگاه زائران ایرانی و جامعه‌ای است که طی دهه‌ها آشوب هویت نیرومند کردی را حفظ کرده است؛ بخشی کوچک اما از نظر نمادین مهم از پرسش گسترده‌ترِ جای مرزهای کردستان.
خط زمانی
حدود 1045؛ ابراهیم ینال خانقین را تصرف می‌کند؛ منطقه پیش‌تر زیر فرمان بنی‌عقیل و عنّازیان بوده است.
تا دههٔ 1850؛ خانقین بخشی از امارت کردی بابان است.
1847؛ پیمان ارزروم خانقین را به شهر مهم مرزی عثمانی و ایران تبدیل می‌کند.
1927؛ یکی از نخستین پالایشگاه‌های نفت و خطوط لولهٔ عراق نزدیک خانقین ساخته می‌شود.
1965–1977؛ عربی‌سازی عصر صدام سهم کردها از جمعیت را به‌شدت کاهش می‌دهد.
2003؛ پس از سقوط رژیم، کردهای آواره بازمی‌گردند و جمعیت افزایش می‌یابد.
2005؛ مادهٔ 140 فرایندی برای حل مسئلهٔ مناطق مورد مناقشه مقرر می‌کند که هرگز به‌طور کامل اجرا نمی‌شود.
2017؛ نیروهای فدرال عراق پس از همه‌پرسی استقلال کردستان کنترل خانقین را به دست می‌گیرند.
پرسش‌های متداول
آیا خانقین بخشی از اقلیم کردستان است؟
خیر؛ از نظر اداری در استان دیاله و بیرون از اقلیم رسمی کردستان است، اما شهری با اکثریت کرد است که اقلیم به‌عنوان یکی از مناطق مورد مناقشه مدعی آن است.
نام کردی خانقین چیست؟
در کردی شهر را خانەقین می‌نامند. مردم آن عمدتاً به گویش کردی جنوبی سخن می‌گویند.
مادهٔ 140 چیست؟
بندی از قانون اساسی 2005 عراق که عادی‌سازی، سرشماری و همه‌پرسی را برای تعیین وضعیت مناطق مورد مناقشه‌ای چون خانقین، کرکوک و سنجار مقرر کرد. این ماده به‌طور کامل اجرا نشده است.
در دوران صدام حسین چه بر سر خانقین آمد؟
خانقین هدف عربی‌سازی قرار گرفت؛ کردها به اجبار بیرون رانده شدند و مهاجران عرب وارد شدند و سهم کردها از جمعیت به‌شدت کاهش یافت، تا اینکه این سیاست پس از 2003 تا حد زیادی وارونه شد.
افراد، مکان‌ها و موضوع‌های مرتبط
مناطق مورد مناقشهٔ شمال عراق · کرکوک · سنجار · مادهٔ 140 · رود الوند · دیاله · امارت بابان · باشور (کردستان عراق).