مقدمه
در 11 مارسِ 1970، حکومتِ بعثیِ عراق و رهبرِ کرد، مصطفی بارزانی، توافقِ خودمختاریِ 15 بندی‌ای امضا کردند که وعده می‌داد رؤیای کردها برای ادارهٔ امورِ خود در چارچوبِ عراق را برآورده کند. صدام حسین، که آن زمان معاونِ رئیس‌جمهور بود، شخصاً برای مذاکره با بارزانی به شمال رفت و همهٔ خواسته‌ها را پذیرفت. کردی در کنارِ عربی زبانِ رسمی می‌شد. منطقه‌ای خودمختار برای کردها در سه استان برپا می‌شد. کردها به‌طورِ کامل، از جمله در مقام‌های ارشد، در حکومت مشارکت می‌کردند. قانونِ اساسیِ عراق اصلاح می‌شد تا عراق را خانهٔ «دو ملیت: عرب و کرد» به رسمیت بشناسد.
این جامع‌ترین به‌رسمیت‌شناختنِ حقوقِ کردی در تاریخِ عراق بود. خودِ بارزانی تردید داشت و بعدها به یاد آورد: «حتی پیش از امضای توافق می‌دانستم فریب است. اما مردممان از من پرسیدند، چگونه می‌توانی خودگردانیِ مردمِ کرد را رد کنی؟» سوءظنش درست بود. بعثی‌ها در سه سال تمامِ تعهدهای عمده را زیر پا گذاشتند. کرکوک با دست‌کاریِ جمعیتی از منطقهٔ خودمختار کنار گذاشته شد. سرشماریِ وعده‌داده‌شده هرگز برگزار نشد. در مارسِ 1974، صدام یک‌جانبه نسخه‌ای کم‌مایه از خودمختاری تحمیل کرد که توافق را از هر محتوایی تهی می‌کرد و به جنگِ دومِ عراق و کردها و شکستی فاجعه‌بارِ دیگر برای کردها انجامید.
فهرستِ مطالب
توافقِ خودمختاریِ 1970 چه بود؟
توافقِ خودمختاریِ 1970 چه بود؟
توافقِ خودمختاریِ عراق و کردها در 11 مارسِ 1970، که توافقِ مارس یا بیانیهٔ مارس نیز نامیده می‌شود، توافقی برای صلح میانِ حکومتِ بعثیِ عراق به ریاستِ احمد حسن البکر و حزبِ دموکراتِ کردستان به رهبریِ مصطفی بارزانی بود. جنگِ اولِ عراق و کردها (1961–1970) را پایان داد و جامع‌ترین به‌رسمیت‌شناختنِ حقوقِ کردی در تاریخِ عراق بود.
توافق 15 بند داشت. کردی در کنارِ عربی زبانِ رسمی شناخته شد. منطقه‌ای خودمختار برای کردها در سه استانِ با اکثریتِ کرد برپا می‌شد و وضعیتِ مناطقِ موردِ اختلاف با سرشماریِ آینده تعیین می‌شد. نمایندگیِ کردها در حکومت، از جمله مقام‌های ارشد، تضمین شد. قانونِ اساسیِ عراق اصلاح شد تا کشور را خانهٔ دو ملیت، عرب و کرد، بشناسد. توافق طیِ چهار سال اجرا می‌شد و خودمختاریِ کامل تا مارسِ 1974 برقرار می‌گردید.
نکته‌های کلیدی
• توافقِ خودمختاریِ 1970 گسترده‌ترین به‌رسمیت‌شناختنِ حقوقِ کردی بود که حکومتی عراقی تاکنون ارائه کرده بود؛ ملیت، زبان و حقِ ادارهٔ امورِ خود برای کردها را می‌پذیرفت.
• حکومتِ بعثی هرگز قصدِ پایبندی به توافق را نداشت؛ این تأخیری راهبردی بود تا صدام حسین قدرت را تثبیت کند، با اتحادِ شوروی پیوند بسازد و برای راه‌حلی نظامی برای مسئلهٔ کردی آماده شود.
• کرکوک میدانِ اصلیِ کشمکش بود؛ بعثی‌ها مرزهایش را به سودِ خود تغییر دادند، کارزارهای عربی‌سازی برای تغییرِ جمعیتِ شهر آغاز کردند و سرشماری را به تعویق انداختند تا جلوی مطالبهٔ استانِ نفت‌خیز از سوی کردها را بگیرند.
• سخنانِ بارزانی در سراسرِ تاریخِ کردی طنین دارد: «نمی‌خواهیم مهرهٔ بازیِ هیچ‌کس باشیم. مردمی باستانی هستیم. خودمختاریِ خود را می‌خواهیم. سربستی می‌خواهیم؛ آزادی.»
دانستنی‌های کوتاه
توافق: توافقِ خودمختاریِ عراق و کردها، توافقِ مارس / بیانیهٔ مارس تاریخ: 11 مارسِ 1970 طرف‌ها: حکومتِ بعثیِ عراق، رئیس‌جمهور احمد حسن البکر و معاونش صدام حسین، و حزبِ دموکراتِ کردستان، مصطفی بارزانی نوع: توافقِ صلح و خودمختاری بندهای مهم: کردی به‌عنوانِ زبانِ رسمی؛ منطقهٔ خودمختارِ کردی در سه استان؛ نمایندگیِ کردها در حکومت؛ پذیرشِ عراق به‌عنوانِ خانهٔ ملیت‌های عرب و کرد در قانونِ اساسی مهلتِ اجرا: مارسِ 1974، برنامهٔ چهارساله کرکوک: حذف با تغییرِ مرزها به سودِ حکومت و عربی‌سازی؛ تعویقِ مکررِ سرشماری نتیجه: بعثی‌ها در مارسِ 1974 خودمختاریِ کم‌مایه تحمیل کردند؛ جنگِ دومِ عراق و کردها آغاز شد میانجی: فرستادهٔ شوروی، یوگنی پریماکوف، در مذاکره‌ها نقشی مهم داشت
بسترِ تاریخی: نه سال جنگ
جنگِ اولِ عراق و کردها در 1961 آغاز شد؛ مصطفی بارزانی، که در 1958 از تبعیدِ شوروی بازگشته بود، پس از وفانکردنِ حکومتِ انقلابیِ تازهٔ عراق به وعده‌ها، مبارزه‌ای مسلحانه برای خودمختاریِ کردی آغاز کرد. آنچه تنها با 600 مردِ مسلح شروع شد، به جنگی چریکی و تمام‌عیار تبدیل شد که نه سال دوام آورد و هزاران جان گرفت. تا 1968، حزبِ بعث برای بارِ دوم قدرت را در بغداد گرفته بود و جنگ به بن‌بست رسیده بود.
تا اوایلِ 1970، صدام حسین نتیجه گرفت که جنگ با کردها تلاشی بیهوده است و شخصاً برای مذاکره با بارزانی به شمال رفت. فرستادهٔ شوروی، یوگنی پریماکوف، میانجیِ طرف‌ها بود. در 10 مارس، بارزانی و صدام شرایط را نهایی کردند. روزِ بعد، رئیس‌جمهور البکر توافق را علناً اعلام کرد. بیانیهٔ امضاشده با عبارتی پایان می‌یافت که بعدها طنزی تلخ می‌شد: «تاریخ گواه خواهد بود که شما کردها برادری چنین صادق و متحدی چنین قابلِ اعتماد همچون مردمِ عرب نداشته‌اید و هرگز نخواهید داشت.»
خیانت: بغداد چگونه توافق را نابود کرد
در یک ماه پس از امضا، بیشترِ بندهای توافق اجرا شدند و بارزانی در آغاز خوش‌بین بود. اما تا پایانِ 1970 روشن شد که حزبِ بعث وقت می‌خرد. سوءقصدی به ادریس، پسرِ بارزانی، صورت گرفت. سرشماریِ مناطقِ موردِ اختلاف، به‌ویژه کرکوک، دو بار به تعویق افتاد. بعثی‌ها مرزهای اداریِ کرکوک را دوباره ترسیم کردند، مناطقِ با اکثریتِ کرد را به استان‌های دیگر الحاق کردند و مهاجرانِ عرب را برای تغییرِ توازنِ جمعیتی به محله‌های کردی بردند.
تا 1973، توافق عملاً فروپاشیده بود. در مارسِ 1974، با رسیدنِ مهلتِ چهارسالهٔ اجرا، صدام یک‌جانبه نسخه‌ای کم‌مایه از خودمختاری تحمیل کرد که کرکوک را از منطقهٔ کردی کنار می‌گذاشت و اختیارِ ناکافی برای ادارهٔ داخلیِ امورِ خود می‌داد. بارزانی تا 26 مارس فرصت داشت شرایط را بپذیرد یا رد کند. رد کرد و جنگِ دومِ عراق و کردها آغاز شد.
بارزانی برای پشتیبانی به ایالاتِ متحده و ایران رو آورد. شاهِ ایران، با حمایتِ دولتِ نیکسون و سازمانِ اطلاعاتِ مرکزیِ آمریکا، کمکِ نظامیِ پنهانی فراهم کرد. اما این پشتیبانی حساب‌شده و بی‌اعتنا به اخلاق بود: هنگامی که عراق و ایران اختلاف‌های مرزیِ خود را در توافقِ الجزایرِ 1975 حل کردند، آمریکا و ایران بی‌درنگ کردها را رها کردند. چنان‌که گزارشِ پیکِ کنگره بعدها آشکار کرد، متحدانِ کردها «یک روز پس از امضای توافق، کارزارِ تمام‌عیارِ جست‌وجو و نابودی آغاز کردند». بارزانی به تبعید گریخت و در 1979 در ایالاتِ متحده، مردی شکسته، درگذشت.
گاه‌شمارِ رویدادهای مهم
1961: جنگِ اولِ عراق و کردها آغاز می‌شود؛ بارزانی مبارزهٔ مسلحانه برای خودمختاری را رهبری می‌کند.
1968: حزبِ بعث برای بارِ دوم قدرت را در عراق می‌گیرد.
11 مارسِ 1970: توافقِ خودمختاری امضا می‌شود؛ برنامهٔ 15 بندی برای ادارهٔ امورِ خود به‌دستِ کردها.
1970–1973: بعثی‌ها مرزهای کرکوک را به سودِ خود تغییر می‌دهند، عربی‌سازی آغاز می‌کنند، سرشماری را عقب می‌اندازند و به ادریس بارزانی سوءقصد می‌کنند.
مارسِ 1974: صدام خودمختاریِ کم‌مایه تحمیل می‌کند؛ بارزانی آن را رد می‌کند؛ جنگِ دومِ عراق و کردها آغاز می‌شود.
مارسِ 1975: توافقِ الجزایر؛ ایران و آمریکا کردها را رها می‌کنند؛ مقاومتِ کردی فرو می‌پاشد.
1979: مصطفی بارزانی در تبعید در ایالاتِ متحده در می‌گذرد.
میراث و اهمیت برای تاریخِ کردی
توافقِ خودمختاریِ 1970 یکی از مهم‌ترین و دردناک‌ترین فصل‌های تاریخِ کردی است. نشان داد که حکومتِ عراق هم می‌توانست حقوقِ کردی را روی کاغذ بپذیرد و هم به همان اندازه قادر بود در عمل آن حقوق را نظام‌مند نابود کند. هر تاکتیکی که بعدها علیهِ کردها به کار می‌رفت، عربی‌سازی، دست‌کاریِ جمعیتی، تغییرِ مرزها به سودِ حکومت و ترور، نخست در دورهٔ چهارسالهٔ میانِ امضا و خیانت به توافقِ مارس به کار گرفته شد.
توافق همچنین بارِ دیگر نشان داد قدرت‌های بزرگ چگونه آرمانِ کردی را ابزار می‌کنند. ایالاتِ متحده و ایران از بارزانی پشتیبانی کردند، زیرا می‌خواستند عراق را بی‌ثبات کنند، نه به‌دلیلِ باور به تعیینِ سرنوشتِ کردی. هنگامی که عراق و ایران اختلافشان را در الجزایر در 1975 حل کردند، کردها یک‌شبه رها شدند. سخنِ نقل‌شده از هنری کیسینجر، «عملیاتِ پنهانی را نباید با کارِ تبلیغیِ دینی اشتباه گرفت»، منفعت‌طلبیِ قدرت‌های بزرگ در تعامل با آرزوهای کردی را در خود دارد.
بااین‌همه، توافقِ مارس اصلی را نیز تثبیت کرد که سرانجام پیروز می‌شد: خودمختاریِ کردی در چارچوبِ عراق. 15 بندِ توافق‌شده در 1970 در قانونِ اساسیِ عراقِ 2005 بازتاب یافت که سرانجام حکومتِ اقلیمِ کردستان را نهادی خودمختار و مقرر در قانونِ اساسی بنا کرد. 35 سال طول کشید؛ سال‌هایی شاملِ نسل‌کشیِ انفال، حملهٔ شیمیاییِ حلبچه، خیزشِ 1991 و تهاجمِ 2003. اما خودمختاری‌ای که بارزانی در 1970 برایش امضا کرد سرانجام با فداکاری و پایداریِ کردی، نه اعتماد به بغداد، تحقق یافت.
پرسش‌های رایج
توافقِ خودمختاریِ کردها و عراق در 1970 چه بود؟
توافقِ صلحی 15 بندی که در 11 مارسِ 1970 میانِ حکومتِ بعثیِ عراق و حزبِ دموکراتِ کردستان امضا شد. ملیت، زبان و خودمختاریِ کردی را در چارچوبِ عراق به رسمیت می‌شناخت. جامع‌ترین به‌رسمیت‌شناختنِ حقوقِ کردی در تاریخِ عراق بود، اما بغداد آن را نظام‌مند تضعیف کرد و هرگز به‌طورِ کامل اجرا نشد.
چرا توافق شکست خورد؟
بعثی‌ها دورهٔ چهارسالهٔ اجرا را برای تثبیتِ قدرت، به‌جای تحققِ خودمختاری، به کار بردند. مرزهای کرکوک را به سودِ خود تغییر دادند، عربی‌سازی آغاز کردند، سرشماری را عقب انداختند و به پسرِ بارزانی سوءقصد کردند. در مارسِ 1974، صدام خودمختاریِ کم‌مایه‌ای تحمیل کرد که کرکوک را حذف می‌کرد و به جنگِ دومِ عراق و کردها انجامید.
آمریکا چه نقشی داشت؟
آمریکا و ایران برای بی‌ثبات‌کردنِ عراق، نه از روی تعهد به تعیینِ سرنوشتِ کردی، پنهانی از شورشِ کردیِ بارزانی پشتیبانی کردند. هنگامی که عراق و ایران اختلاف‌هایشان را در توافقِ الجزایرِ 1975 حل کردند، آمریکا بی‌درنگ کردها را رها کرد و به عراق امکان داد کارزاری نظامی و ویرانگر علیهِ مقاومتِ کردی آغاز کند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
ویکی‌پدیا: توافقِ خودمختاریِ عراق و کردها در 1970
برنامهٔ حافظهٔ کردستان: توافقِ خودمختاریِ 11 مارس
وزارتِ امورِ خارجهٔ آمریکا: روابطِ خارجی، خودمختاریِ کردی در عراق
مک‌داول، د.، «تاریخِ نوینِ کردها»، آی بی توریس، 2004.