Giriş
11 Mart 1970’te Irak Baas hükümeti ve Kürt önder Mustafa Barzani, Irak içinde Kürtlerin özyönetim düşünü gerçekleştirmeyi vaat eden 15 maddelik Özerklik Anlaşması’nı imzaladı. Dönemin cumhurbaşkanı yardımcısı Saddam Hüseyin, Barzani’yle görüşmek için bizzat kuzeye gitti ve bütün talepleri kabul etti. Kürtçe Arapçanın yanında resmî dil olacaktı. Üç il boyunca Kürt özerk bölgesi kurulacaktı. Kürtler üst makamlar dâhil hükümete tam katılacaktı. Irak Anayasası, Irak’ı “iki ulusun: Arapların ve Kürtlerin” yurdu olarak tanıyacak biçimde değiştirilecekti.
Irak tarihinde Kürt haklarının en kapsamlı tanınmasıydı. Barzani’nin kendisi kuşkuluydu: Daha sonra “Anlaşmayı imzalamadan önce bile bunun hile olduğunu biliyordum,” diye hatırladı. “Ama halkımız bana, Kürt halkı için özyönetimi nasıl reddedebilirsin, diye sordu.” Kuşkulanmakta haklıydı. Üç yıl içinde Baasçılar bütün büyük taahhütlerinden vazgeçmişti. Kerkük demografik müdahaleyle özerk bölgenin dışında bırakıldı. Vaat edilen nüfus sayımı hiç yapılmadı. Mart 1974’te Saddam, anlaşmanın bütün içeriğini boşaltan zayıflatılmış özerkliği tek taraflı dayattı; İkinci Irak-Kürt Savaşı’nı ve bir başka yıkıcı Kürt yenilgisini tetikledi.
İçindekiler
1970 Özerklik Anlaşması Neydi?
1970 Özerklik Anlaşması Neydi?
11 Mart 1970 Irak-Kürt Özerklik Anlaşması, Mart Anlaşması veya Mart Manifestosu olarak da bilinir. Cumhurbaşkanı Ahmed Hasan el-Bekir yönetimindeki Irak Baas hükümeti ile Mustafa Barzani önderliğindeki Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) arasında barış anlaşmasıydı. Birinci Irak-Kürt Savaşı’nı (1961–1970) sona erdirdi ve Irak tarihinde Kürt haklarının en kapsamlı tanınmasını temsil etti.
Anlaşma 15 madde içeriyordu. Kürtçe, Arapçanın yanında resmî dil olarak tanındı. Üç Kürt çoğunluklu il boyunca Kürt özerk bölgesi kurulacak, tartışmalı alanlar gelecekteki nüfus sayımıyla belirlenecekti. Kürtlere üst makamlar dâhil hükümette temsil güvencesi verildi. Irak Anayasası ülkeyi Arap ve Kürt iki ulusun yurdu olarak tanıyacak biçimde değiştirildi. Anlaşma dört yıl içinde uygulanacak, Mart 1974’e kadar tam özerklik kurulacaktı.
Öne Çıkan Noktalar
• 1970 Özerklik Anlaşması, Kürt ulusunu, dilini ve özyönetim hakkını tanıyarak bir Irak hükümetinin sunduğu en geniş Kürt hakları tanınmasıydı.
• Baas hükümeti anlaşmaya uymayı hiç amaçlamadı; Saddam Hüseyin gücünü sağlamlaştırıp Sovyetler Birliği’yle bağlar kurarken ve Kürt meselesine askerî çözüm hazırlarken stratejik geciktirmeydi.
• Kerkük temel mücadele alanıydı. Baasçılar Kerkük sınırlarını kendi çıkarlarına göre değiştirdi, kentin demografisini değiştirmek için Araplaştırma kampanyaları başlattı ve petrol zengini il üzerindeki Kürt hak iddialarını önlemek için nüfus sayımını erteledi.
• Barzani’nin sözleri Kürt tarihi boyunca yankılanır: “Kimsenin piyonu olmak istemiyoruz. Eski bir halkız. Özerkliğimizi istiyoruz. Sarbastî, özgürlük istiyoruz.”
Kısa Bilgiler
Anlaşma: Irak-Kürt Özerklik Anlaşması (Mart Anlaşması / Mart Manifestosu) Tarih: 11 Mart 1970 Taraflar: Irak Baas Hükümeti (Cumhurbaşkanı Ahmed Hasan el-Bekir, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Saddam Hüseyin) ve Kürdistan Demokrat Partisi (Mustafa Barzani) Türü: Barış ve özerklik anlaşması Temel Hükümler: Kürtçenin resmî dil olması; üç il boyunca Kürt özerk bölgesi; hükümette Kürt temsili; Irak’ın Arap ve Kürt uluslarının yurdu olarak anayasal tanınması Uygulama Son Tarihi: Mart 1974 (dört yıllık plan) Kerkük: Sınırların çıkar amaçlı değiştirilmesi ve Araplaştırmayla dışarıda bırakıldı; nüfus sayımı tekrar tekrar ertelendi. Sonuç: Baasçılar Mart 1974’te zayıflatılmış özerklik dayattı; İkinci Irak-Kürt Savaşı çıktı. Arabulucu: Sovyet elçisi Yevgeni Primakov, görüşmelerde temel rol oynadı.
Tarihsel Bağlam: Dokuz Yıllık Savaş
Birinci Irak-Kürt Savaşı, 1961’de, 1958’de Sovyet sürgününden dönen Mustafa Barzani’nin yeni Irak devrimci hükümeti vaatlerini yerine getirmeyince Kürt özerkliği için silahlı mücadele başlatmasıyla başladı. Yalnızca 600 silahlı kişiyle başlayan mücadele, dokuz yıl süren ve binlerce cana mal olan kapsamlı gerilla savaşına dönüştü. 1968’e gelindiğinde Baas Partisi Bağdat’ta ikinci kez iktidarı almış, savaş çıkmaza ulaşmıştı.
1970’in başına gelindiğinde Saddam Hüseyin, Kürtlere karşı savaşın boşa çaba olduğu sonucuna vardı ve Barzani’yle görüşmek için bizzat kuzeye gitti. Sovyet elçisi Yevgeni Primakov taraflar arasında arabuluculuk yaptı. 10 Mart’ta Barzani ve Saddam koşulları son hâline getirdi. Ertesi gün Cumhurbaşkanı el-Bekir anlaşmayı kamuya açıkladı. İmzalanan açıklama, acı biçimde ironik olacak ifadeyle bitiyordu: “Tarih, siz Kürtlerin Arap halkı kadar samimi bir kardeşi ve güvenilir bir müttefiki olmadığını ve hiçbir zaman olmayacağını gösterecektir.”
İhanet: Bağdat Anlaşmayı Nasıl Yıktı?
İmzadan sonraki bir ay içinde anlaşmanın maddelerinin çoğu uygulandı; Barzani başlangıçta iyimserdi. Ancak 1970’in sonuna kadar Baas Partisi’nin zaman kazanmaya çalıştığı açıklığa kavuştu. Barzani’nin oğlu İdris’e suikast girişimi oldu. Tartışmalı alanlar, özellikle Kerkük için nüfus sayımı iki kez ertelendi. Baasçılar, Kürt çoğunluklu alanları başka illere bağlayıp demografik dengeyi değiştirmek için Arap yerleşimcileri Kürt mahallelerine taşıyarak Kerkük’ün idari sınırlarını yeniden çizdi.
1973’e gelindiğinde anlaşma fiilen çökmüştü. Mart 1974’te dört yıllık uygulama süresi dolduğunda Saddam, Kerkük’ü Kürt bölgesinden dışlayan ve yetersiz iç özyönetim veren zayıflatılmış özerkliği tek taraflı dayattı. Barzani’ye koşulları kabul veya reddetmesi için 26 Mart’a kadar süre verildi. Reddetti; İkinci Irak-Kürt Savaşı başladı.
Barzani destek için ABD’ye ve İran’a yöneldi. Nixon yönetiminin ve CIA’in desteklediği İran Şahı gizli askerî yardım sağladı. Ancak bu destek çıkarcı hesaplara dayanıyordu: Irak ve İran, 1975 Cezayir Anlaşması’yla sınır anlaşmazlıklarını çözdüğünde ABD ve İran Kürtleri hemen terk etti. Pike Kongre Raporu’nun daha sonra ortaya koyduğu gibi Kürt müttefikler, “anlaşmanın imzalandığı günün ertesi günü topyekûn arama ve imha harekâtı başlattı.” Barzani sürgüne kaçtı; 1979’da ABD’de yıkılmış bir insan olarak öldü.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
1961 — Birinci Irak-Kürt Savaşı başlar; Barzani özerklik için silahlı mücadeleye önderlik eder.
1968 — Baas Partisi Irak’ta ikinci kez iktidarı alır.
11 Mart 1970 — Özerklik Anlaşması imzalanır; Kürt özyönetimi için 15 maddelik plan.
1970–1973 — Baasçılar Kerkük sınırlarını çıkarlarına göre değiştirir, Araplaştırmayı başlatır, nüfus sayımını erteler, İdris Barzani’ye suikast girişiminde bulunur.
Mart 1974 — Saddam zayıflatılmış özerklik dayatır; Barzani reddeder; İkinci Irak-Kürt Savaşı başlar.
Mart 1975 — Cezayir Anlaşması; İran ve ABD Kürtleri terk eder; Kürt direnişi çöker.
1979 — Mustafa Barzani, Amerika Birleşik Devletleri’nde sürgünde ölür.
Kürt Tarihi İçin Mirası ve Önemi
1970 Özerklik Anlaşması, Kürt tarihinin en önemli ve en acı olaylarından biridir. Irak hükümetinin Kürt haklarını kâğıt üzerinde tanıyabildiğini, uygulamada aynı hakları sistematik biçimde yok edebildiğini kanıtladı. Daha sonra Kürtlere karşı kullanılacak Araplaştırma, demografik müdahale, sınırların çıkar amaçlı değiştirilmesi ve suikast gibi her taktik, Mart Anlaşması’nın imzasıyla ihanet arasındaki dört yılda ilk kez uygulandı.
Anlaşma, büyük güçlerin Kürt davasını araç olarak nasıl kullandığını bir kez daha gösterdi. ABD ve İran, Kürtlerin kendi kaderini tayinine inandıkları için değil, Irak’ı istikrarsızlaştırmak istedikleri için Barzani’yi destekledi. Irak ve İran, 1975’te Cezayir’de anlaşmazlıklarını çözdüğünde Kürtler bir gecede terk edildi. Henry Kissinger’ın söylediği bildirilen, “gizli harekât misyonerlikle karıştırılmamalıdır” sözü, büyük güçlerin Kürt özlemleriyle ilişkilerindeki çıkarcılığı yakalar.
Yine de Mart Anlaşması, sonunda gerçekleşecek ilkeyi kurdu: Irak içinde Kürt özerkliği. Üzerinde uzlaşılan 15 madde, 1970 tarihliydi; bunlar, sonunda Kürdistan Bölgesel Yönetimi’ni anayasal olarak öngörülen özerk yapı olarak kuran 2005 Irak Anayasası’nda yankılandı. 35 yıl sürdü; Enfal Soykırımı’nı, Halepçe kimyasal saldırısını, 1991 ayaklanmasını ve 2003 işgalini içeren yıllar. Ancak Barzani’nin 1970’te imzaladığı özerklik, sonunda Bağdat’a güvenle değil, Kürt fedakârlığı ve kararlılığıyla gerçekleşti.
Sık Sorulan Sorular
1970 Kürt-Irak Özerklik Anlaşması neydi?
15 maddelik barış anlaşması, 11 Mart 1970’te Irak Baas hükümeti ile Kürdistan Demokrat Partisi arasında imzalandı. Irak içinde Kürt ulusunu, dilini ve özerkliğini tanıdı. Irak tarihinde Kürt haklarının en kapsamlı tanınmasıydı; ancak Bağdat tarafından sistematik biçimde zayıflatıldı ve hiç tam uygulanmadı.
Anlaşma neden başarısız oldu?
Baasçılar, dört yıllık uygulama süresini özerklik sağlamak yerine gücü sağlamlaştırmak için kullandı. Kerkük sınırlarını çıkarlarına göre değiştirdiler, Araplaştırma kampanyaları başlattılar, nüfus sayımını ertelediler ve Barzani’nin oğluna suikast girişiminde bulundular. Mart 1974’te Saddam, Kerkük’ü dışlayan zayıflatılmış özerkliği dayatarak İkinci Irak-Kürt Savaşı’nı tetikledi.
ABD nasıl bir rol oynadı?
ABD ve İran, Kürtlerin kendi kaderini tayinine bağlılıktan değil, Irak’ı istikrarsızlaştırmak için Barzani’nin Kürt ayaklanmasını gizlice destekledi. Irak ve İran, 1975 Cezayir Anlaşması’yla anlaşmazlıklarını çözdüğünde ABD Kürtleri hemen terk etti; Irak’ın Kürt direnişine karşı yıkıcı askerî sefer başlatmasına olanak tanıdı.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Vikipedi — 1970 Irak-Kürt Özerklik Anlaşması
Kürdistan Bellek Programı — 11 Mart Özerklik Anlaşması
ABD Dışişleri Bakanlığı — Dış İlişkiler: Irak’ta Kürt Özerkliği
McDowall, D., Kürtlerin Modern Tarihi, I.B. Tauris, 2004.