در کوهستان‌های بلندی‌های سلیمانیه، در ناحیهٔ پنجوین نزدیکِ مرزِ ایران، سنتی چندصدساله در شعر، در اواخرِ سدهٔ نوزدهم و اوایلِ سدهٔ بیستم، نسلی از شاعرانِ کرد را پروراند که چیزی را می‌دانستند که سربازان و سیاستمداران اغلب نمی‌دانند: ژرف‌ترین انقلاب‌ها در ذهن رخ می‌دهند. مفتی پنجوینی، با نامِ اصلیِ ملا عبدالله توتونجی، زادهٔ روستای بستانه نزدیکِ پنجوین در 1881، از مهم‌ترین صداهای این نسل بود. دانشمندِ دینیِ آموزش‌دیده در سنتِ کلاسیک که عنوانِ مفتی داشت، همهٔ توانِ دانشِ الهیاتی و ادبی‌اش را به بیداریِ جامعهٔ کردی معطوف کرد. دربارهٔ آموزشِ زنان نوشت، زمانی که آموزشِ زنان اقدامی برهم‌زنندهٔ نظم شمرده می‌شد. دربارهٔ میهن و ملت نوشت، هنگامی که این موضوعات خطرناک بودند. در پنجوین ماند و مجموعه‌ای از شعر پدید آورد که او را در میانِ صداهای بزرگِ کردیِ عصرِ بیداری جای داد.
فهرست مطالب
1. بخشِ 1: پنجوین؛ ناحیهٔ کوهستانیِ پرورانندهٔ یک شاعر
2. بخشِ 2: ملاـ‌شاعر؛ آموزشِ کلاسیک و سنتِ ادبیِ کردی
3. بخشِ 3: عصرِ بیداری؛ ادبیاتِ کردی در جهانِ اواخرِ عثمانی
4. بخشِ 4: شعرِ اصلاحِ اجتماعی؛ آموزش، زنان و ملت
5. بخشِ 5: میهن و ملت؛ ابعادِ سیاسیِ صدایی غنایی
6. بخشِ 6: دانشمندِ دینی در مقامِ منتقدِ اجتماعی
7. بخشِ 7: پنجوینی و هم‌عصرانش
8. بخشِ 8: دیوان؛ حاصلِ یک عمر در شعر
9. بخشِ 9: میراث؛ تندیس در میدان و صدا در کوهستان
بخشِ 1: پنجوین؛ ناحیهٔ کوهستانیِ پرورانندهٔ یک شاعر
پنجوین در کوه‌های استانِ سلیمانیهٔ امروزی در اقلیم کردستانِ عراق، نزدیکِ مرزِ ایران، قرار دارد. چشم‌اندازش از آهنگِ کشاورزیِ کوهستانی و گذرِ راه‌های تجاری و زیارتی میانِ جهانِ ایرانی و عثمانی شکل گرفته است؛ جغرافیایی فرهنگی که دانش و شعر در آن دیرزمانی ارزشمند بوده و چهرهٔ دانشمندـ‌شاعر حضوری آشنا و محترم داشته است. مفتی پنجوینی در 1881 در این جهان زاده شد. بیشترِ عمرش را در پنجوین گذراند و بخشی از هویتِ تاریخیِ پنجوین از آن پس با او تعریف شد.
بخشِ 2: ملاـ‌شاعر؛ آموزشِ کلاسیک و سنتِ ادبیِ کردی
چهرهٔ ملاـ‌شاعر در سنتِ ادبیِ کردی محوری است. در جهانِ کردی، دانش‌آموختهٔ مدرسهٔ دینی اغلب تواناترین شاعرِ جامعه نیز بود. آموزش در سنتِ مدرسه، آموزش در شعر بود. پنجوینی در همین سنت پرورش یافت و آثارِ شاعرانِ بزرگِ کرد را آموخت: نالی، درگذشتهٔ 1856، شیخ رضا طالبانی (1835–1910)، محوی (1830–1906) و مولوی تاوگوزی (1806–1882). آنچه به این سنت آورد، حساسیتِ عصری تازه بود؛ بهره‌گیری از قالب‌های کلاسیک برای هدف‌های نو: بیداریِ اجتماعی، آموزشِ زنان و هویتِ ملی.
بخشِ 3: عصرِ بیداری؛ ادبیاتِ کردی در جهانِ اواخرِ عثمانی
جنبشی که پنجوینی بخشی از آن بود، عصرِ بیداری نام دارد؛ دوره‌ای از میانهٔ سدهٔ نوزدهم تا اوایلِ سدهٔ بیستم که شاعران و روشنفکرانِ کرد آشکارا ادبیات را در خدمتِ اصلاحِ اجتماعی، آگاهیِ ملی و نوسازی قرار دادند. پیشگامِ بزرگِ آن، حاجی قادر کویی (1817–1897)، شاعرِ ناحیهٔ کوی، بود که شعرش از نخستین نمونه‌ها در تاریخِ ادبیاتِ کردی بود که مستقیماً آگاهیِ ملیِ کردی را خطاب قرار می‌داد؛ مردمِ کرد را به آموزش، اتحاد و شناختِ فاصلهٔ وضعیتِ خود با مردمانی فرامی‌خواند که به حقِ تعیینِ سرنوشتِ ملی رسیده بودند. پنجوینی که در همان سنتِ سورانی و از کوه‌های استانِ سلیمانیه می‌نوشت، از ادامه‌دهندگانِ این میراث بود.
بخشِ 4: شعرِ اصلاحِ اجتماعی؛ آموزش، زنان و ملت
دغدغه‌های محوریِ شعرِ مفتی پنجوینی برنامه‌ای منسجم برای اصلاحِ اجتماعی می‌سازند: ضرورتِ آموزش، حقوق و جایگاهِ زنان، معنای میهن و هویتِ ملی و نقدِ شیوه‌های اجتماعی‌ای که جامعهٔ کردی را در فقر و عقب‌ماندگی نگه می‌داشتند. پافشاری‌اش بر آموزشِ دختران او را در پیشروترین سویِ بحث‌های جامعه‌اش قرار می‌داد. در کوهستان‌های کردیِ روزگارش، آموزشِ رسمیِ دختران تقریباً ناشناخته بود. پنجوینی در شعر استدلال می‌کرد جامعه‌ای که نیمی از جمعیتش را بی‌آموزش بگذارد، آیندهٔ خود را مُثله کرده است؛ موضعی چشمگیر برای مفتیِ آموزش‌دیده در سنتِ کلاسیک، و موضعی که اعتبارش دقیقاً از همان آموزش می‌آمد، نه برخلافِ آن.
بخشِ 5: میهن و ملت؛ ابعادِ سیاسیِ صدایی غنایی
پنجوینی در کنارِ موضوعاتِ اجتماعی، شاعرِ میهن و ملت نیز بود. فروپاشیِ امپراتوری عثمانی، امیدهای کوتاهِ سِور و ناامیدیِ فوریِ لوزان و ادغامِ کردستانِ جنوبی در قیمومتِ بریتانیا بر عراق را تجربه کرد. میهنی که در شعرش خطاب قرار می‌دهد، صرفاً فضایی جغرافیایی نیست، بلکه جامعه‌ای اخلاقی است: مردمی با زبان، فرهنگ و تاریخِ متمایز که شایستهٔ شناسایی و حقوقی‌اند که تاریخ پیوسته از آنان دریغ کرده است. کنفرانسِ 2018 دانشگاهِ سلیمانیه دربارهٔ آثارش، میهن و ملت را از ستون‌های اصلیِ موضوعیِ شعرِ او دانست.
بخشِ 6: دانشمندِ دینی در مقامِ منتقدِ اجتماعی
در نگاهِ نخست، شاید تناقض‌آمیز بنماید که مفتی‌ای از جایگاهش برای دفاع از اصلاحاتِ اجتماعی‌ای بهره گیرد که تشکیلاتِ دینیِ سنتی اغلب در برابرشان مقاومت می‌کرد. اما با بررسیِ دقیق‌تر، این تناقض از میان می‌رود. در جهانِ کردیِ روزگارِ پنجوینی، ملاـ‌شاعر دقیقاً به سببِ آموزشِ کلاسیک، جایگاهِ انتقادیِ یگانه‌ای داشت: اعتبارِ سنت، تسلطِ زبانی بر والاترین قالب‌هایش و منزلتی اجتماعی که صدایش شنیده شود. دفاعِ پنجوینی از آموزشِ زنان، دفاعِ بیگانه‌ای مهاجم به جامعهٔ اسلامی نبود؛ دفاعِ مفتی‌ای دانشور بود که استدلال می‌کرد بهترین ارزش‌های خودِ جامعه، شیوه‌هایی را طلب می‌کنند که جامعه هنوز به آن‌ها نرسیده است.
بخشِ 7: پنجوینی و هم‌عصرانش
مفتی پنجوینی در تلاشش تنها نبود. اوایلِ سدهٔ بیستم در منطقهٔ سلیمانیه، تمرکزی چشمگیر از استعدادهای فکری و شعریِ کردی پدید آمد. از هم‌عصرانش، پیرمرد (1867–1950) شاید نامدارترین بود؛ شاعر، رمان‌نویس و روزنامه‌نگارِ سلیمانیه که در گسترشِ نثرِ مدرنِ کردی نقشی محوری داشت. محمدامین زکی، تاریخ‌نگاری که نخستین تاریخِ نظام‌مندِ کردها را به زبانِ کردی نوشت، هم‌عصری نزدیک به او بود. هر دو در همان طرحِ بنیادینِ ثبت، بزرگداشت و اثباتِ واقعیتِ وجودِ فرهنگیِ کردها مشارکت داشتند.
بخشِ 8: دیوان؛ حاصلِ یک عمر در شعر
مجموعهٔ شعرهای پنجوینی، دیوانش، پس از مرگ در 2016 به دستِ دزگای اندیشه در سلیمانیه گردآوری و منتشر شد؛ بیش از شش دهه پس از درگذشتش. فاصلهٔ طولانیِ زندگیِ شاعر و انتشارِ رسمیِ مجموعهٔ آثار، خود تفسیری بر شرایطِ زندگیِ فرهنگیِ کردها در سدهٔ بیستم است: گسست‌های سیاسی، جنگ‌ها و سرکوبِ نهادهای فرهنگیِ کردی در رژیم‌های پیاپیِ عراق. وجودِ دیوان نشان‌دهندهٔ بقای مجموعه‌ای از آثار در دهه‌ها آشوب است؛ حفظِ شعرهایی با مراقبتِ جوامع و دانشورانِ منفرد که شاید قدرت‌های سیاسی دلیلی برای سرکوبشان داشتند.
بخشِ 9: میراث؛ تندیس در میدان و صدا در کوهستان
در 2025، تندیسِ مفتی پنجوینی در مرکزِ ناحیهٔ پنجوین با حضورِ دخترِ شاعرِ درگذشته رونمایی شد. پیکرتراش این طرح را وظیفه دانست: «مفتی پنجوینی از برجسته‌ترین چهره‌های این شهر و از شاعرانِ پیشروِ کردستان است. ساختنِ این تندیس فقط مهم نبود؛ وظیفه بود. در واقع، باید زودتر انجام می‌شد.» میراثِ پنجوینی، شاعر در مقامِ وجدانِ جامعه‌اش است؛ چهره‌ای که همهٔ توانِ سنتِ کلاسیکِ شعرِ کردی را به کار گرفت تا آنچه مردمش نیاز به شنیدنش داشتند، به آنان بگوید. گفت دخترانتان را آموزش دهید. گفت میهن بر وفاداریِ آنان حقی دارد. در هفتادویک سالِ فروپاشیِ امپراتوری، وعده‌های شکسته و خشونتِ سیاسی در پنجوین ماند و نوشت.
گاه‌شماریِ مفتی پنجوینی
1881 ـ زاده‌شدن با نامِ ملا عبدالله توتونجی در روستای بستانه نزدیکِ پنجوین، استانِ سلیمانیه، امپراتوری عثمانی.
اواخرِ دههٔ 1890 تا دههٔ 1900 ـ آموزشِ کلاسیکِ اسلامی در مدرسه‌های دینیِ محلی؛ دریافتِ عنوانِ مفتی.
اوایلِ دههٔ 1900 ـ آغازِ سرودنِ شعر با ترکیبِ وزن‌های کلاسیکِ کردی و نقدِ اجتماعی.
1920–1923 ـ پیمانِ سِور وعدهٔ خودمختاریِ کردی داد؛ پیمانِ لوزان جایگزینش شد و حقوقِ کردها را نادیده گرفت.
دهه‌های 1920–1940 ـ ادامهٔ پرکارانهٔ شعرسرایی؛ پدیدآوردنِ بیش از 200 شعر دربارهٔ پدیده‌های اجتماعی، حقوقِ زنان و رنجِ کردها.
1952 ـ درگذشت در پنجوین در 71سالگی؛ برجاگذاشتنِ مجموعه‌ای مهم از آثارِ منتشرنشده.
2016 ـ انتشارِ پس از مرگِ دیوانِ کامل به دستِ دزگای اندیشه در سلیمانیه.
2018 ـ برگزاریِ کنفرانسی بزرگ دربارهٔ زندگی و شعرِ او در دانشگاهِ سلیمانیه.
2025 ـ رونمایی از تندیس در مرکزِ ناحیهٔ پنجوین.
منابع
1. امیر حسن‌پور، ملی‌گرایی و زبان در کردستان، 1918–1985، انتشاراتِ دانشگاهیِ پژوهشیِ ملن، 1992.
2. فیلیپ جی. کریین‌بروک و استفان اشپرل، ویراستاران، کردها: نگاهی معاصر، راتلج، 1992.
3. دیوید مک‌داول، تاریخِ معاصرِ کردها، آی‌بی‌توریس، 1996.
4. وادی جویده، جنبشِ ملیِ کرد، انتشاراتِ دانشگاهِ سیراکیوز، 2006.
5. مارتین فان‌بروینسن، آقا، شیخ و دولت، زدبوکس، 1992.
6. مفتی پنجوینی، ملا عبدالله توتونجی، دیوان، گردآوریِ امید آشنا و کامل عبدالله، دزگای اندیشه، سلیمانیه، 2016.
7. دانشگاهِ سلیمانیه، مجموعه‌مقالاتِ کنفرانسِ «مفتی پنجوینی، شاعرِ بیداری و درست‌کاری»، اوتِ 2018.
8. سی‌جی ادموندز، کردها، ترک‌ها و عرب‌ها، انتشاراتِ دانشگاهِ آکسفورد، 1957.
پرسش‌های متداول
مفتی پنجوینی که بود؟
مفتی پنجوینی (1881–1952)، با نامِ اصلیِ ملا عبدالله توتونجی، شاعرِ کرد و دانشمندِ اسلامی از پنجوینِ منطقهٔ سلیمانیه بود. در سنتِ کلاسیک به‌عنوان مفتی، کارشناسِ فقهِ اسلامی، آموزش دیده بود و از اعتبارِ سنتِ خود برای دفاع از آموزشِ زنان، اصلاحِ اجتماعی و آگاهیِ ملیِ کردی بهره می‌گرفت. بیش از 200 شعر پدید آورد و از صداهای بزرگِ بیداریِ ادبیِ کردی در اوایلِ سدهٔ بیستم به شمار می‌رود.
موضوعاتِ اصلیِ شعرِ مفتی پنجوینی چیست؟
پژوهشگران سه ستونِ اصلی را مشخص می‌کنند: اصلاحِ اجتماعی، به‌ویژه آموزشِ زنان؛ میهن و هویتِ ملی؛ و نقدِ اجتماعی. دربارهٔ ستم بر زنان، ضرورتِ آموزش، حقِ میهنِ کردی بر مردمش و ناکامیِ جامعهٔ کردی در زیستن بر پایهٔ بهترین ارزش‌های خود نوشت. دفاعِ او از درونِ سنتِ دانشِ اسلامی برمی‌آمد و اعتبارِ آموخته‌های دینی‌اش را برای استدلال به سودِ اصلاحاتِ پیشرو به کار می‌گرفت.
چرا دیوان اهمیت دارد؟
دیوان که در 2016 به دستِ دزگای اندیشه، بیش از 60 سال پس از مرگِ پنجوینی، منتشر شد، نشان‌دهندهٔ بقای آثارش در دهه‌های سرکوبِ بعثی، انفال و گسست‌های سیاسی است. انتشارش بازتابِ فرایندِ جاریِ بازیابیِ فرهنگی در اقلیم کردستان است و توجهِ دانشگاهی و عمومیِ شایسته را به شعرِ پنجوینی می‌دهد.