Li çiyayên bilindahiyên Silêmaniyê, li navçeya Penjwenê ya nêzî sînorê Îranê, kevneşopiyeke helbestê ya vedigere sedsalan, di dawiya sedsala nozdehemîn û destpêka sedsala bîstemîn de nifşekî helbestvanên Kurd derxist holê ku tiştekî leşker û siyasetmedar gelek caran fêm nakin nas dikir: şoreşên herî kûr di hişê mirov de diqewimin. Muftî Penjwenî — ku di 1881an de li gundê Bestana yê nêzî Penjwenê bi navê Mela Ebdullah Tûtuncî ji dayik bû — yek ji dengên herî girîng ên vî nifşî bû. Wek zanayekî olî yê bi perwerdeya klasîk û xwedî navê Muftî, wî tevahiya giraniya zanîna xwe ya kelamî û edebî ber bi şiyarbûna civaka Kurdî ve bir. Wî li ser perwerdeya jinan nivîsand dema ku perwerdeya jinan wek tevgera hilweşîner dihat dîtin. Wî li ser welat û neteweyê nivîsand dema ku ev mijar xeterdar bûn. Ew li Penjwenê ma û berhemên helbestê nivîsandin ku cihê wî di nav dengên mezin ên Kurdî yên serdema şiyarbûnê de bi cih kirin.
Lîsteya naverokê
1. Beşa 1: Penjwen — Navçeya çiyayî ya helbestvanek şikil da
2. Beşa 2: Melayê helbestvan — Perwerdeya klasîk û kevneşopiya edebî ya Kurdî
3. Beşa 3: Serdema şiyarbûnê — Edebiyata Kurdî di cîhana Osmanî ya dawî de
4. Beşa 4: Helbesta reforma civakî — Perwerde, jin û netewe
5. Beşa 5: Welat û netewe — Aliyên siyasî yên dengekî lîrîk
6. Beşa 6: Zanayê olî wek rexnegirê civakî
7. Beşa 7: Penjwenî û hemdemên wî
8. Beşa 8: Dîwan — Xebata jiyanekê di helbestê de
9. Beşa 9: Mîras — Peykerê meydanê û dengê çiyayan
Beşa 1: Penjwen — Navçeya çiyayî ya helbestvanek şikil da
Penjwen li çiyayên parêzgeha Silêmaniyê ya niha ya Herêma Kurdistanê ya Iraqê, nêzî sînorê Îranê ye. Ev erdnîgarî bi ahenga çandiniya çiyayî û derbasbûna rêyên bazirganî û hecê yên di navbera cîhanên Faris û Osmanî de hatiye şikildan. Ew erdnîgariyeke çandî ye ku zanîn û helbest li wir ji kevn ve bi nirx tên dîtin û kesayetiya zanayê helbestvan xwedî hebûneke tê naskirin û bi rêz e. Muftî Penjwenî di 1881an de di vê cîhanê de ji dayik bû. Ew dê piraniya jiyana xwe li Penjwenê derbas bikira û Penjwen dê beşek ji nasnameya xwe di dîroka paşê de bi wî bi dest bixista.
Beşa 2: Melayê helbestvan — Perwerdeya klasîk û kevneşopiya edebî ya Kurdî
Kesayetiya melayê helbestvan di navenda kevneşopiya edebî ya Kurdî de ye. Di cîhana Kurdî de, zanayê bi perwerdeya medreseyê gelek caran nivîskarê helbestê yê herî jêhatî yê civakê jî bû. Perwerdebûna di kevneşopiya medreseyê de perwerdebûna helbestê bû. Penjwenî di vê kevneşopiyê de hat hînkirin û berhemên helbestvanên mezin ên Kurdî bi xwe re hilgirt: Nalî (mir. 1856), Şêx Riza Talebanî (1835–1910), Mehwî (1830–1906), Mewlewî Tawagozî (1806–1882). Tiştê ku wî anî vê kevneşopiyê hesta serdemeke nû bû: bikaranîna formên klasîk ji bo armancên nû, şiyarbûna civakî, perwerdeya jinan û nasnameya neteweyî.
Beşa 3: Serdema şiyarbûnê — Edebiyata Kurdî di cîhana Osmanî ya dawî de
Tevgera ku Penjwenî beşek ji wê bû wek serdema şiyarbûnê tê naskirin. Ev serdem ji nîveka sedsala nozdehemîn heta destpêka sedsala bîstemîn dirêj dibû û tê de helbestvan û rewşenbîrên Kurd dest pê kirin edebiyatê bi eşkere di xizmeta reforma civakî, hişmendiya neteweyî û nûjenkirinê de bi kar bînin. Kesayetiya mezin a pêşeng Hecî Qadirê Koyî (1817–1897) bû, helbestvanê navçeya Koyê ku helbesta wî di dîroka edebî ya Kurdî de yek ji ya yekemîn bû ku rasterast hişmendiya neteweyî ya Kurdî digirt dest. Wî bang li gelê Kurd dikir ku xwe perwerde bikin, yek bibin û cudahiya rewşa xwe ya bi gelên gihîştine diyarkirina çarenûsa neteweyî nas bikin. Penjwenî, ku di heman kevneşopiya Soranî de ji çiyayên parêzgeha Silêmaniyê dixebitî, yek ji kesên ku ev mîras pêş ve birin bû.
Beşa 4: Helbesta reforma civakî — Perwerde, jin û netewe
Mijarên navendî yên helbesta Muftî Penjwenî bernameyeke reforma civakî ya hevgirtî pêk tînin: pêdiviya perwerdeyê, maf û payeya jinan, wateya welat û nasnameya neteweyî û rexneya pratîkên civakî yên civaka Kurdî di xizanî û paşmayînê de dihiştin. Îsrara wî ya li ser perwerdeya keçan ew xist alîyê pêşketî yê nîqaşên civaka xwe. Li bilindahiyên Kurdî yên serdema wî, perwerdeya fermî ya keçan hema hema nedihat naskirin. Penjwenî bi helbestê argûman kir ku civakeke nîvê nifûsa xwe bê perwerde dihêle civakek e ku pêşeroja xwe jê kiriye. Ev helwesteke balkêş ji muftîyekî xwedî perwerdeya klasîk re bû û desthilata wê tam ji wê perwerdeyê dihat, ne tevî wê.
Beşa 5: Welat û netewe — Aliyên siyasî yên dengekî lîrîk
Digel mijarên xwe yên civakî, Penjwenî helbestvanê welat û neteweyê bû. Wî hilweşîna Împaratoriya Osmanî, hêviyên kurt ên Sêvrê û bêhêvîbûna yekser a Lozanê û tevlîkirina Başûrê Kurdistanê ya mandata Brîtanyayê ya Iraqê jiyan. Welatê ku ew di helbesta xwe de pê diaxive ne tenê qada erdnîgarî ye, lê civakeke exlaqî ye: gelekî xwedî ziman, çand û dîrokeke cuda ku hêjayî naskirin û mafên dîrokê bi rêkûpêk jê re înkar kirine ye. Konferansa Zanîngeha Silêmaniyê ya 2018an li ser berhemên wî welat û netewe wek yek ji stûnên temayî yên sereke yên helbesta wî diyar kir.
Beşa 6: Zanayê olî wek rexnegirê civakî
Di nêrîna yekem de, tiştekî paradoksal heye di bikaranîna postê xwe ji aliyê muftîyekî ve ji bo parêzvaniya cureyên reformên civakî yên saziya olî ya kevneşopî gelek caran li dijî wan radiweste. Lê bi lêkolîna nêzîktir paradoks ji holê radibe. Di cîhana Kurdî ya serdema Penjwenî de, melayê helbestvan tam ji ber perwerdeya xwe ya klasîk cihê rexneyê yê taybet digirt: ew xwedî desthilata kevneşopiyê, serdestiya zimanî ya formên wê yên herî bilind û payeya civakî bû da ku dengê wî bê bihîstin. Parêzvaniya Penjwenî ya perwerdeya jinan ne parêzvaniya kesekî derveyî yê êrîşî civaka Îslamî dike bû; ew parêzvaniya muftîyekî zana bû ku argûman dikir nirxên herî baş ên civakê bixwe pratîkên ku civak hê negihîştibûyê dixwazin.
Beşa 7: Penjwenî û hemdemên wî
Muftî Penjwenî di hewldana xwe de bi tenê nebû. Destpêka sedsala bîstemîn li herêma Silêmaniyê komkirineke balkêş a jêhatîbûna rewşenbîrî û helbestî ya Kurdî derxist holê. Di nav hemdemên wî de, Pîremêrd (1867–1950) belkî yê herî navdar bû; helbestvan, romannivîs û rojnameger ji Silêmaniyê ku di pêşketina pêxşana Kurdî ya nûjen de kesayetiyeke navendî bû. Mihemed Emîn Zekî, dîroknivîsê ku dîroka Kurdî ya bi rêkûpêk ya yekem bi zimanê Kurdî nivîsand, hemdemekî hema hema tam bû. Her du di heman projeya bingehîn a tomarkirin, pîrozkirin û piştrastkirina rastiya hebûna çandî ya Kurdî de mijûl bûn.
Beşa 8: Dîwan — Xebata jiyanekê di helbestê de
Helbestên Penjwenî yên berhevkirî — dîwana wî — piştî mirina wî ji aliyê Dazgay Andisha ve li Silêmaniyê di 2016an de hatin berhevkirin û weşandin; ji mirina wî şeş dehsalan zêdetir piştre. Dema dirêj a di navbera jiyana helbestvan û weşandina fermî ya berhemên wî yên berhevkirî de bi xwe şîroveya şertên jiyana çandî ya Kurdî di sedsala bîstemîn de ye: tevliheviyên siyasî, şer û tepeserkirina saziyên çandî yên Kurdî di bin rejîmên li pey hev ên Iraqê de. Hebûna dîwanê mayîna berhemekê di nav dehsalên aloziyê de nîşan dide; parastina helbesta ku dibe ku desthilatên siyasî sedemên tepeserkirina wê hebûna bi xemxuriya civak û zanayên takekesî.
Beşa 9: Mîras — Peykerê meydanê û dengê çiyayan
Di 2025an de, peykerekî Muftî Penjwenî li navenda navçeya Penjwenê hat vekirin û keça helbestvanê mirî jî amade bû. Peykerçêker proje wek peywirek wesif kir: “Muftî Penjwenî yek ji kesayetên herî navdar ên vî bajarî û yek ji helbestvanên pêşketî yên Kurdistanê ye. Çêkirina vî peykerî tenê girîng nebû; peywirek bû. Bi rastî, diviyabû berê bihata kirin.” Mîrasa Penjwenî helbestvan wek wijdana civaka xwe ye: kesayetiyek ku tevahiya hêza kevneşopiya helbesta klasîk a Kurdî bi kar anî da ku tiştên gelê wî hewce bû bibihîze ji wî re bibêje. Wî ji wan re got keçên xwe perwerde bikin. Wî ji wan re got welat li dilsoziya wan xwedî maf e. Ew di nav heftê û yek salên hilweşîna împaratoriyê, sozên şikestî û tundiya siyasî de li Penjwenê ma û nivîsand.
Rêza demî ya Muftî Penjwenî
1881 — Li gundê Bestana yê nêzî Penjwenê, li parêzgeha Silêmaniyê ya Împaratoriya Osmanî, bi navê Mela Ebdullah Tûtuncî ji dayik dibe.
Dawiya salên 1890an–salên 1900an — Li medreseyên herêmî perwerdeya Îslamî ya klasîk dibîne û navê Muftî bi dest dixe.
Destpêka salên 1900an — Dest bi nivîsandina helbestê dike ku kêşên klasîk ên Kurdî bi şîroveya civakî re digihîne hev.
1920–1923 — Peymana Sêvrê soz dide ku Kurd xweseriyê bi dest bixin; Peymana Lozanê ya mafên Kurdan tê de nayên behskirin dikeve şûna wê.
Salên 1920an–1940an — Bi berhemdarî nivîsandina xwe didomîne; zêdetirî 200 helbestan li ser diyardeyên civakî, mafên jinan û êşa Kurdan diafirîne.
1952 — Di 71 saliya xwe de li Penjwenê dimire û berhemeke mezin a hêj nehatî weşandin li pey xwe dihêle.
2016 — Dîwana tevahî piştî mirina wî ji aliyê Dazgay Andisha ve li Silêmaniyê tê weşandin.
2018 — Zanîngeha Silêmaniyê konferanseke mezin li ser jiyan û helbesta wî li dar dixe.
2025 — Peykerê wî li navenda navçeya Penjwenê tê vekirin.
Çavkanî
1. Hassanpour, Amir. Netewperwerî û Ziman li Kurdistanê, 1918–1985. Mellen Research University Press, 1992.
2. Kreyenbroek, Philip G. & Sperl, Stefan (edîtor). Kurd: Dîmeneke Giştî ya Hemdem. Routledge, 1992.
3. McDowall, David. Dîrokeke Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.
4. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.
5. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.
6. Penjwenî, Muftî (Mela Ebdullah Tûtuncî). Dîwan. Ji aliyê Omed Aşna û Kamel Ebdullah ve hatiye berhevkirin. Dazgay Andisha, Silêmanî, 2016.
7. Zanîngeha Silêmaniyê. Gotarên konferansê: Muftî Penjwenî, Helbestvanê Şiyarbûn û Rastdariyê. Tebax 2018.
8. Edmonds, C.J. Kurd, Tirk û Ereb. Oxford University Press, 1957.
Pirsên pir tên kirin
Muftî Penjwenî kî bû?
Muftî Penjwenî (1881–1952), ku bi navê Mela Ebdullah Tûtuncî ji dayik bû, helbestvan û zanayekî Îslamî yê Kurd ê ji Penjwenê li herêma Silêmaniyê bû. Wî perwerdeya klasîk a muftîtiyê (pisporiya qanûna Îslamî) dîtibû û desthilata kevneşopiya xwe bi kar anî da ku parêzvaniya perwerdeya jinan, reforma civakî û hişmendiya neteweyî ya Kurdî bike. Wî zêdetirî 200 helbest nivîsand û wek yek ji dengên mezin ên şiyarbûna edebî ya Kurdî ya destpêka sedsala bîstemîn tê dîtin.
Mijarên sereke yên helbesta Muftî Penjwenî çi ne?
Zana sê stûnên sereke diyar dikin: reforma civakî (bi taybetî perwerdeya jinan), welat û nasnameya neteweyî û rexneya civakî. Wî li ser tepeserkirina jinan, pêdiviya perwerdeyê, mafê welatê Kurdî li ser gelê xwe û têkçûnên civaka Kurdî di gihîştina nirxên xwe yên herî baş de nivîsand. Parêzvaniya wî ji hundirê kevneşopiya zanîna Îslamî dihat — wî desthilata zanîna xwe ya olî bi kar dianî da ku reforma pêşketî biparêze.
Dîwan çima girîng e?
Dîwan, ku di 2016an de ji aliyê Dazgay Andisha ve hat weşandin — ji mirina Penjwenî zêdetirî 60 salan piştre — mayîna berhemên wî di nav dehsalên tepeserkirina Beisî, Enfalê û aloziyên siyasî de temsîl dike. Weşandina wê pêvajoya domdar a vegerandina çandê li Herêma Kurdistanê nîşan dide û bal û eleqeya akademîk û gelêrî ya hêjayî helbesta Penjwenî pêşkêş dike.