لە شاخەکانی ناوچە بەرزەکانی سلێمانی، لە قەزای پێنجوێن نزیک سنووری ئێران، نەریتێکی شیعر کە ڕیشەی بۆ چەندین سەدە دەگەڕایەوە، لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا نەوەیەکی لە شاعیرە کوردەکان بەرهەم هێنا کە تێگەیشتبوون لە شتێک کە سەرباز و سیاسەتمەدار زۆرجار لێی تێناگەن: قووڵترین شۆڕشەکان لە هزردا ڕوو دەدەن. موفتی پێنجوێنی، کە بە ناوی مەلا عەبدوڵڵا تووتنجی لە 1881دا لە گوندی بێستانە نزیک پێنجوێن لەدایک بوو، یەکێک بوو لە گرنگترین دەنگەکانی ئەم نەوەیە. زانایەکی ئایینی بوو کە پەروەردەی کلاسیکی وەرگرتبوو و نازناوی موفتیی هەبوو، و سەرجەم هێزی زانستی خوداناسی و ئەدەبیی خۆی بەرەو بیدارکردنەوەی کۆمەڵگەی کورد ئاراستە کرد. سەبارەت بە خوێندنی ژنان دەینووسی لە کاتێکدا خوێندنی ژنان بە کردەوەیەکی تێکدەر دادەنرا. سەبارەت بە نیشتمان و نەتەوە دەینووسی لە کاتێکدا ئەمانە بابەتی مەترسیدار بوون. لە پێنجوێن مایەوە و کۆمەڵێک شیعری بەرهەم هێنا کە جێگەیەکیان لە ناو دەنگە گەورە کوردییەکانی سەردەمی بیداری بۆ مسۆگەر کرد.
پێڕستی ناوەڕۆک
1. بەشی 1: پێنجوێن — ئەو قەزا شاخاوییەی شاعیرێکی پێ گەیاند
2. بەشی 2: مەلا شاعیر — پەروەردەی کلاسیکی و نەریتی ئەدەبیی کوردی
3. بەشی 3: سەردەمی بیداری — ئەدەبی کوردی لە جیهانی کۆتایی سەردەمی عوسمانیدا
4. بەشی 4: شیعری چاکسازیی کۆمەڵایەتی — خوێندن، ژنان و نەتەوە
5. بەشی 5: نیشتمان و نەتەوە — ڕەهەندە سیاسییەکانی دەنگێکی غنایی
6. بەشی 6: زانای ئایینی وەک ڕەخنەگری کۆمەڵایەتی
7. بەشی 7: پێنجوێنی و هاوسەردەمەکانی
8. بەشی 8: دیوان — بەرهەمی تەمەنێک بە شیعر
9. بەشی 9: میرات — پەیکەرەکە لە گۆڕەپان و دەنگەکە لە شاخەکاندا
بەشی 1: پێنجوێن — ئەو قەزا شاخاوییەی شاعیرێکی پێ گەیاند
پێنجوێن لە شاخەکانی ئەو ناوچەیە هەڵکەوتووە کە ئێستا پارێزگای سلێمانییە لە هەرێمی کوردستانی عێراق، نزیک سنووری ئێران. ئەو دیمەنەیە کە ڕیتمەکانی کشتوکاڵی شاخاوی و تێپەڕبوونی ڕێگا بازرگانی و زیارەتییەکانی نێوان جیهانەکانی فارس و عوسمانی شێوەیان پێ داوە؛ جوگرافیایەکی کولتووری کە زانین و شیعر لە مێژە تێیدا بە نرخ دانراون و کەسایەتیی زانا شاعیر بوونێکی ناسراو و ڕێزلێگیراوی تێیدا هەیە. موفتی پێنجوێنی لە 1881دا لەم جیهانەدا لەدایک بوو. زۆربەی ژیانی لە پێنجوێن بەسەر برد، و پێنجوێنیش لە مێژووی دواتردا بەشێک لە ناساندنی خۆی لە ئەوەوە وەرگرت.
بەشی 2: مەلا شاعیر — پەروەردەی کلاسیکی و نەریتی ئەدەبیی کوردی
کەسایەتیی مەلا شاعیر لە نەریتی ئەدەبیی کوردیدا جێگەیەکی سەرەکی هەیە. لە جیهانی کورددا ئەو زانایەی لە مەدرەسە خوێندبوو، زۆرجار هەرە بەتواناترین شیعرنووسی کۆمەڵگەکەش بوو. خوێندن لە نەریتی مەدرەسەدا بە واتای پەروەردەبوون لە شیعردا بوو. پێنجوێنی لەم نەریتەدا پەروەردە کرا و بەرهەمی شاعیرە گەورە کوردەکانی هەڵمژی: نالی (کۆچی دوایی 1856)، شێخ ڕەزای تاڵەبانی (1835–1910)، مەحوی (1830–1906)، مەولەوی تاوەگۆزی (1806–1882). ئەوەی بۆ ئەم نەریتەی هێنا، هەستیاریی سەردەمێکی نوێ بوو؛ بەکارهێنانی شێوە کلاسیکییەکان بۆ مەبەستی نوێ: بیداریی کۆمەڵایەتی، خوێندنی ژنان و ناسنامەی نەتەوەیی.
بەشی 3: سەردەمی بیداری — ئەدەبی کوردی لە جیهانی کۆتایی سەردەمی عوسمانیدا
ئەو بزووتنەوەیەی پێنجوێنی بەشێکی بوو، بە سەردەمی بیداری ناسراوە؛ ماوەیەک لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمەوە تا سەرەتای سەدەی بیستەم، کە شاعیر و ڕۆشنبیرە کوردەکان دەستیان کرد بە بەکارهێنانی ئەدەب بە ئاشکرا لە خزمەتی چاکسازیی کۆمەڵایەتی، هۆشیاریی نەتەوەیی و نوێکردنەوەدا. کەسایەتیی گەورەی پێشڕەو حاجی قادری کۆیی (1817–1897) بوو، شاعیری خەڵکی قەزای کۆیە کە شیعرەکانی یەکێک بوون لە یەکەم بەرهەمەکانی مێژووی ئەدەبی کوردی کە ڕاستەوخۆ هۆشیاریی نەتەوەیی کوردیان کردە بابەت؛ بانگی گەلی کوردیان دەکرد خۆیان فێر بکەن، یەک بگرن و کەلێنی نێوان بارودۆخی خۆیان و ئەو گەلانە ببینن کە گەیشتبوونە مافی دیاریکردنی چارەنووسی نەتەوەیی. پێنجوێنی، کە لە شاخەکانی پارێزگای سلێمانی لە هەمان نەریتی سۆرانیدا کاری دەکرد، یەکێک بوو لەوانەی ئەم میراتەیان بەرەو پێشەوە برد.
بەشی 4: شیعری چاکسازیی کۆمەڵایەتی — خوێندن، ژنان و نەتەوە
بابەتە سەرەکییەکانی شیعری موفتی پێنجوێنی بەرنامەیەکی یەکگرتووی چاکسازیی کۆمەڵایەتی پێک دەهێنن: پێویستیی خوێندن، ماف و پێگەی ژنان، واتای نیشتمان و ناسنامەی نەتەوەیی و ڕەخنە لەو کردەوە کۆمەڵایەتییانەی کۆمەڵگەی کوردیان لە هەژاری و دواکەوتووییدا ڕاگرتبوو. پێداگریی لەسەر خوێندنی کچان لە پێشڕەوترین بەشی مشتومڕەکانی کۆمەڵگەکەی جێگیر کرد. لە ناوچە شاخاوییە کوردییەکانی سەردەمی ئەودا، خوێندنی فەرمی بۆ کچان تا ڕادەیەکی زۆر نەناسراو بوو. پێنجوێنی بە شیعر ئەوەی دەخستە ڕوو کە کۆمەڵگەیەک نیوەی دانیشتووانەکەی بەبێ خوێندن بهێڵێتەوە، کۆمەڵگەیەکە داهاتووی خۆی بڕیوەتەوە؛ هەڵوێستێکی بەرچاو بۆ موفتییەکی پەروەردەی کلاسیکی وەرگرتوو، کە دەسەڵاتی هەڵوێستەکەی بە وردی لە پەروەردەکەیەوە سەرچاوەی دەگرت، نەک سەرەڕای ئەو پەروەردەیە.
بەشی 5: نیشتمان و نەتەوە — ڕەهەندە سیاسییەکانی دەنگێکی غنایی
پێنجوێنی لە تەنیشت بابەتە کۆمەڵایەتییەکانی، شاعیری نیشتمان و نەتەوەش بوو. بە ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و هیوا کورتخایەنەکانی سێڤر و نائومێدیی دەستبەجێی لۆزان و لکاندنی باشووری کوردستان بە مانداتی بەریتانیای عێراقدا تێپەڕی. ئەو نیشتمانەی لە شیعرەکەیدا ڕووی تێ دەکات، تەنها مەودایەکی جوگرافی نییە، بەڵکو کۆمەڵگەیەکی ئەخلاقییە: گەلێک بە زمانی جیاواز، کولتووری جیاواز و مێژووی جیاواز، کە شایەنی ئەو دانپێدانانە و مافانەیە کە مێژوو بەردەوام لێی ڕەت کردوونەتەوە. کۆنفرانسەکەی زانکۆی سلێمانی لە 2018 سەبارەت بە بەرهەمەکەی، نیشتمان و نەتەوەی وەک یەکێک لە کۆڵەکە سەرەکییە بابەتییەکانی شیعرەکەی دیاری کرد.
بەشی 6: زانای ئایینی وەک ڕەخنەگری کۆمەڵایەتی
لە یەکەم نیگادا، شتێکی پارادۆکسی هەیە لەوەی موفتییەک پێگەکەی بۆ داکۆکیکردن لەو جۆرە چاکسازییە کۆمەڵایەتییانە بەکار بهێنێت کە دامەزراوەی ئایینیی نەریتی زۆرجار بەرگریی لە بەرامبەریان دەکرد. بەڵام لە پشکنینێکی وردتردا ئەو پارادۆکسە نامێنێت. لە جیهانی کوردی سەردەمی پێنجوێنیدا، مەلا شاعیر بەهۆی هەمان پەروەردە کلاسیکییەکەیەوە پێگەیەکی ڕەخنەیی بێهاوتای هەبوو: دەسەڵاتی نەریتەکە، شارەزایی زمانیی بەرزترین شێوەکانی و پێگەی ناو کۆمەڵگەی هەبوو تا گوێی لێ بگیرێت. داکۆکیی پێنجوێنی لە خوێندنی ژنان، داکۆکیی دەرەکییەک نەبوو کە هێرش بکاتە سەر کۆمەڵگەی ئیسلامی؛ داکۆکیی موفتییەکی زانا بوو کە دەیگوت هەرە باشترین بەهاکانی خودی کۆمەڵگەکە، داوای کردەوەگەلێک دەکەن کە کۆمەڵگەکە هێشتا پێیان نەگەیشتووە.
بەشی 7: پێنجوێنی و هاوسەردەمەکانی
موفتی پێنجوێنی لە هەوڵەکەیدا بە تەنها نەبوو. سەرەتای سەدەی بیستەم لە ناوچەی سلێمانی کۆبوونەوەیەکی بەرچاوی بەهرەی فکری و شیعریی کوردی بەرهەم هێنا. لە ناو هاوسەردەمەکانیدا، پیرەمێرد (1867–1950) ڕەنگە بەناوبانگترینیان بووبێت؛ شاعیر و ڕۆماننووس و ڕۆژنامەنووسێکی خەڵکی سلێمانی کە کەسایەتییەکی سەرەکی بوو لە گەشەی پەخشانی نوێی کوردیدا. محەمەد ئەمین زەکی، ئەو مێژوونووسەی یەکەم مێژووی ڕێکخراوی کوردی بە زمانی کوردی نووسی، نزیکەی بە تەواوی هاوسەردەمی ئەو بوو. هەردووکیان سەرقاڵی هەمان پرۆژە بنەڕەتییە بوون بۆ تۆمارکردن و بەرزڕاگرتن و سەلماندنی ڕاستیی بوونی کولتووریی کورد.
بەشی 8: دیوان — بەرهەمی تەمەنێک بە شیعر
شیعرە کۆکراوەکانی پێنجوێنی، واتە دیوانەکەی، لە 2016دا لەلایەن دەزگای ئەندێشە لە سلێمانی کۆ کرانەوە و دوای کۆچی دوایی بڵاو کرانەوە، زیاتر لە شەش دەیە دوای مردنی. ئەو دواکەوتنە درێژەی نێوان ژیانی شاعیرەکە و بڵاوکردنەوەی فەرمیی بەرهەمە کۆکراوەکانی، خۆی لێکدانەوەیەکە سەبارەت بە بارودۆخی ژیانی کولتووریی کورد لە سەدەی بیستەمدا: پچڕانە سیاسییەکان، شەڕەکان و سەرکوتکردنی دامەزراوە کولتوورییە کوردییەکان لەژێر دەسەڵاتی ڕژێمە یەک لە دوای یەکەکانی عێراقدا. بوونی دیوانەکە نیشانەی مانەوەی کۆمەڵێک بەرهەمە بە درێژایی دەیان ساڵ ئاژاوە؛ پاراستنی ئەو شیعرەی دەسەڵاتدارە سیاسییەکان ڕەنگە هۆکاریان بۆ سەرکوتکردنی هەبووبێت، بە چاودێریی کۆمەڵگەکان و زانا تاکەکان.
بەشی 9: میرات — پەیکەرەکە لە گۆڕەپان و دەنگەکە لە شاخەکاندا
لە 2025دا پەیکەرێکی موفتی پێنجوێنی لە ناوەندی قەزای پێنجوێن پەردەی لەسەر لادرا، بە ئامادەبوونی کچی شاعیرە کۆچکردووەکە. پەیکەرسازەکە پرۆژەکەی بە ئەرکێک وەسف کرد: «موفتی پێنجوێنی یەکێکە لە دیارترین کەسایەتییەکانی ئەم شارە و لە شاعیرە پێشکەوتنخوازەکانی کوردستانە. دروستکردنی ئەم پەیکەرە تەنها گرنگ نەبوو؛ ئەرکێک بوو. بەڕاستی دەبوو زووتر ئەنجام بدرایە.» میراتی پێنجوێنی شاعیرە وەک ویژدانی کۆمەڵگەکەی؛ کەسایەتییەک کە سەرجەم هێزی نەریتی شیعری کلاسیکیی کوردیی بەکار هێنا تا ئەوە بە گەلەکەی بڵێت کە پێویست بوو بیبیستن. پێی گوتن کچەکانیان فێر بکەن. پێی گوتن نیشتمان مافی دڵسۆزیی لەسەر ئەوان هەیە. بە درێژایی حەفتا و یەک ساڵ ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی و بەڵێنی شکێنراو و توندوتیژیی سیاسی لە پێنجوێن مایەوە و نووسی.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی موفتی پێنجوێنی
1881 — بە ناوی مەلا عەبدوڵڵا تووتنجی لە گوندی بێستانە نزیک پێنجوێن، پارێزگای سلێمانی، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، لەدایک بوو.
کۆتایی دەیەی 1890ەکان تا دەیەی 1900ەکان — پەروەردەی کلاسیکیی ئیسلامی لە مەدرەسە ناوخۆییەکان؛ نازناوی موفتیی بەدەست هێنا.
سەرەتای دەیەی 1900ەکان — دەستی بە هۆنینەوەی شیعر کرد کە کێشە کلاسیکییە کوردییەکان و لێکدانەوەی کۆمەڵایەتی پێکەوە کۆ دەکاتەوە.
1920–1923 — پەیماننامەی سێڤر بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی کوردی دا؛ پەیماننامەی لۆزان جێگەی گرتەوە کە مافەکانی کوردی تێدا نەهێنا.
دەیەی 1920ەکان تا دەیەی 1940ەکان — بە بەرهەمدارییەکی زۆرەوە بەردەوام بوو لە نووسین؛ زیاتر لە 200 شیعری سەبارەت بە دیاردە کۆمەڵایەتییەکان و مافەکانی ژنان و ئازارەکانی کورد بەرهەم هێنا.
1952 — لە تەمەنی 71 ساڵیدا لە پێنجوێن کۆچی دوایی کرد و کۆمەڵێک بەرهەمی بەرچاوی بڵاونەکراوەی بەجێ هێشت.
2016 — دیوانە تەواوەکە دوای کۆچی دوایی لەلایەن دەزگای ئەندێشە لە سلێمانی بڵاو کرایەوە.
2018 — زانکۆی سلێمانی کۆنفرانسێکی گەورەی سەبارەت بە ژیان و شیعرەکانی بەڕێوە برد.
2025 — پەیکەرەکە لە ناوەندی قەزای پێنجوێن پەردەی لەسەر لادرا.
سەرچاوەکان
1. حەسەنپوور، ئەمیر. نەتەوەپەرستی و زمان لە کوردستان، 1918–1985. بڵاوکەرەوەی زانکۆی توێژینەوەی مەڵن، 1992.
2. کرەیەنبروک، فیلیپ جی. و سپێڕل، ستێفان (ئامادەکاران). کوردەکان: تێڕوانینێکی هاوچەرخ. ڕاوەتڵێج، 1992.
3. مەکدۆوڵ، دەیڤید. مێژوویەکی نوێی کوردەکان. ئای. بی. تاوریس، 1996.
4. جوەیدە، وەدیع. بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد. بڵاوکەرەوەی زانکۆی سیراکوز، 2006.
5. بروینەسەن، مارتین ڤان. ئاغا، شێخ و دەوڵەت. کتێبەکانی زێد، 1992.
6. پێنجوێنی، موفتی (مەلا عەبدوڵڵا تووتنجی). دیوان. کۆکراوەتەوە لەلایەن ئۆمێد ئاشنا و کامڵ عەبدوڵڵا. دەزگای ئەندێشە، سلێمانی، 2016.
7. زانکۆی سلێمانی. بەڵگەنامەکانی کۆنفرانس: موفتی پێنجوێنی، شاعیری بیداری و ڕاستکرداری. ئابی 2018.
8. ئەدمۆندس، سی. جەی. کورد و تورک و عەرەب. بڵاوکەرەوەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، 1957.
پرسیارە باوەکان
موفتی پێنجوێنی کێ بوو؟
موفتی پێنجوێنی (1881–1952)، کە بە ناوی مەلا عەبدوڵڵا تووتنجی لەدایک بوو، شاعیر و زانایەکی ئیسلامیی کوردی خەڵکی پێنجوێن لە ناوچەی سلێمانی بوو. پەروەردەی کلاسیکیی وەک موفتی (پسپۆڕی یاسای ئیسلامی) وەرگرتبوو و دەسەڵاتی نەریتەکەی بەکار هێنا بۆ داکۆکیکردن لە خوێندنی ژنان و چاکسازیی کۆمەڵایەتی و هۆشیاریی نەتەوەیی کورد. زیاتر لە 200 شیعری بەرهەم هێنا و بە یەکێک لە دەنگە سەرەکییەکانی بیداریی ئەدەبیی کوردیی سەرەتای سەدەی بیستەم دادەنرێت.
بابەتە سەرەکییەکانی شیعری موفتی پێنجوێنی چین؟
زاناکان سێ کۆڵەکەی سەرەکی دیاری دەکەن: چاکسازیی کۆمەڵایەتی (بەتایبەتی خوێندنی ژنان)، نیشتمان و ناسنامەی نەتەوەیی و ڕەخنەی کۆمەڵایەتی. سەبارەت بە ستەملێکردنی ژنان، پێویستیی خوێندن، مافەکانی نیشتمانی کورد لەسەر گەلەکەی و شکستەکانی کۆمەڵگەی کورد لە جێبەجێکردنی هەرە باشترین بەهاکانی خۆی دەینووسی. داکۆکییەکەی لە ناو نەریتی زانستیی ئیسلامییەوە دەهات؛ دەسەڵاتی زانستی ئایینیی خۆی بەکار دەهێنا بۆ پێشکەشکردنی بەڵگە لە پێناو چاکسازیی پێشکەوتنخوازدا.
بۆچی دیوانەکە گرنگە؟
دیوانەکە کە لە 2016دا لەلایەن دەزگای ئەندێشە بڵاو کرایەوە، زیاتر لە 60 ساڵ دوای کۆچی دوایی پێنجوێنی، نیشانەی مانەوەی بەرهەمەکەیە بە درێژایی دەیان ساڵ سەرکوتی بەعسی و ئەنفال و پچڕانی سیاسی. بڵاوکردنەوەکەی ڕەنگدانەوەی پرۆسەی بەردەوامی بووژاندنەوەی کولتوورییە لە هەرێمی کوردستاندا و ئەو سەرنجە ئەکادیمی و جەماوەرییە بۆ شیعری پێنجوێنی دابین دەکات کە شایەنیەتی.