مقدمه
هر دینی مرکزی مقدس دارد؛ جایی که دلش به سوی آن رو می‌کند. برای ایزدیان، آنجا درهٔ لالش است؛ برای پیروان آیین یارسان، اهل حق، پردیور است، مکانی مقدس بر کرانه‌های رود سیروان در کوه‌های هورامان و در کانون سرزمین کردهای گورانی‌زبان. در آنجا، در اواخر سدهٔ چهاردهم یا اوایل سدهٔ پانزدهم، عارف بزرگ، سلطان سهاک، دین یارسان را بنیان گذاشت، با یاران مقدسش پیمان بست و زیارتگاهی برپا کرد که پیروانش در سنت خود آن را هم‌ارز کعبه می‌دانند و حرمت می‌نهند.
پردیور فراتر از یک بنا یا مکان است. اینجا زادگاه یک دین کامل، جایگاه پیمان مقدس آن، سرچشمهٔ کهن‌ترین متون مقدسش و کانون زیارت و نیایش آن است. برای یارسانیان، اینجا نقطه‌ای است که امر ایزدی به جهان نزدیک شد و دین آنان زاده شد و خودِ نام آن نیز آستانهٔ میان جهان عادی و امر مقدس را نشان می‌دهد.
در داستان پردیور می‌توان داستان خودِ دین یارسان را خواند؛ دینی متمایز و کردی در کوه‌های زاگرس، با جغرافیای مقدس، شعر قدسی و ریشه‌های ژرفِ خاص خود در سرزمین گورانی‌زبان هورامان. شناخت این زیارتگاه، شناخت جایی است که یکی از دین‌های بزرگ کردها در آن شکل گرفت.
فهرست مطالب
آنجا که سلطان سهاک دین را بنیان گذاشت
پردیور چیست؟
پردیور، که نامش در خط لاتین به صورت‌های Perdiwar، Pardiwar یا Perdivar نیز نوشته می‌شود، مقدس‌ترین زیارتگاه آیین یارسان، اهل حق، یکی از دین‌های متمایز کردهاست. این مکان کنار رود سیروان در منطقهٔ هورامان کردستان و در سرزمین گورانی‌زبان قرار دارد و جایی است که بنیان‌گذار دین، سلطان سهاک، در اواخر سدهٔ چهاردهم یا اوایل سدهٔ پانزدهم آن دین را پایه گذاشت. پردیور که یارسانیان آن را هم‌ارز کعبه و قبلهٔ خود، جهت نیایش، می‌دانند و حرمت می‌نهند، زادگاه دین، جایگاه پیمان مقدس آن و سرچشمهٔ کهن‌ترین متون مقدسش است.
کعبهٔ یارسانیان
برای پیروان اهل حق، پردیور در میان همهٔ مکان‌های مقدس والاترین جایگاه را دارد و متون مقدس خود آنان آشکارا از هم‌ارزی آن با کعبه، مقدس‌ترین زیارتگاه اسلام، سخن می‌گویند. در سنت آنان، پردیور قبلهٔ یارسانیان، نقطه‌ای که نیایششان به سوی آن است، و مهم‌ترین مقصد زیارتشان است. همان‌گونه که مسلمانان به سوی مکه رو می‌کنند، سنت یارسان نیز در معنا و روح به سوی پردیور رو دارد.
این حرمت، برداشت یارسانیان از دین خود به عنوان دینی کامل و مستقل با مرکز مقدس خاص خود، نه مرکزی وام‌گرفته، را بازمی‌تاباند. در باور آنان، زیارت مکان‌های مقدسِ مرتبط با اولیای خود برایشان از هر زیارت دیگری شایسته‌تر است و کردار نیک برای دیگران حتی از انجام مناسک نیز مهم‌تر شمرده می‌شود. پردیور در دل این جهان نیایشی، مقدس‌ترین نقطه است و باید آن را بر پایهٔ درک خود یارسانیان، در مقام مرکز معنوی گرامیِ دینی متمایز و کهن، شناخت.
نکات کلیدی
پردیور مقدس‌ترین زیارتگاه دین کردی یارسان، اهل حق، است.
این مکان در کنار رود سیروان در هورامان و در سرزمین کردهای گورانی‌زبان قرار دارد.
سلطان سهاک در اواخر سدهٔ 14 یا اوایل سدهٔ 15 دین یارسان را در آنجا بنیان گذاشت.
یارسانیان آن را هم‌ارز کعبه و قبلهٔ خود می‌دانند و حرمت می‌نهند.
سلطان سهاک پیمان مقدس خود با یارانش را در پردیور بست.
کهن‌ترین متون مقدس یارسان به متون پردیوری شناخته می‌شوند.
اطلاعات کوتاه
نام: پردیور؛ با صورت‌های لاتین Perdiwar، Pardiwar و Perdivar؛ به معنای این سوی پل
نوع: مقدس‌ترین زیارتگاه آیین یارسان، اهل حق
جایگاه: کنار رود سیروان در هورامان، در سرزمین کردهای گورانی‌زبان
بنیان‌گذار: سلطان سهاک، بنیان‌گذار یارسان
دوران: اواخر سدهٔ 14 تا اوایل سدهٔ 15
اهمیت: جایی که سلطان سهاک دین را بنیان گذاشت و پیمان خود را بست
جایگاه دینی: یارسانیان آن را هم‌ارز کعبه و قبلهٔ خود می‌دانند و حرمت می‌نهند
متون مقدس: کهن‌ترین متون مقدس یارسان، متون پردیوری‌اند
چهار اصل: پاکی، راستی، ازخودگذشتگی و بخشندگی
نیایش: مقصد زیارت و نیایش یارسانیان
بر کرانه‌های سیروان
پردیور در یکی از زیباترین و پرروایت‌ترین چشم‌اندازهای جهان کردی قرار دارد؛ کوه‌های هورامان، که اورامان نیز خوانده می‌شود، در نواحی مرزی ایران و عراق امروزی که رود سیروان آن را سیراب می‌کند. اینجا کانون سرزمین کردهای گورانی‌زبان است؛ سرزمینی ناهموار با دره‌های پرشیب و روستاهای پلکانی که از دیرباز گهوارهٔ فرهنگ و دین کردی بوده است. مکان مقدس پردیور در همین‌جا، کنار سیروان، برپا شد.
خودِ نام پردیور نیز تصویرانگیز است، زیرا در زبان منطقه به معنای این سوی پل دانسته می‌شود؛ اشاره‌ای به گذرگاهی بر رود که زیارتگاه نزدیک آن قرار داشت. روایت از مکانی در باغ‌های شیخان سخن می‌گوید که سنگی بزرگ آن را مشخص می‌کند و جایگاه سلطان سهاک و یارانش را نشان می‌دهد. در این تصویر پل و زیارتگاه کنار رود، تناسبی وجود دارد، زیرا پردیور آستانه‌ای دانسته می‌شود؛ گذرگاه میان انسان و امر ایزدی که در چشم‌انداز مقدس کوه‌های گورانی جای گرفته است.
آنجا که سلطان سهاک دین را بنیان گذاشت
پردیور والاترین قداست خود را وامدار شخصیتِ سلطان سهاک، معروف به سلطان اسحاق، بنیان‌گذار آیین یارسان، است که پیروانش او را سلطان حقیقت و شاه هورامان می‌خوانند و ارج می‌نهند. بنا بر سنت، او در منطقهٔ حلبچه زاده شد، به سرزمین هورامان مهاجرت کرد و در آنجا پردیور را ساخت. در همین زیارتگاه بود که دین اهل حق را بنیان گذاشت و، بنا بر برداشت یارسان، ظهور حق، حقیقت ایزدی، را در جهان اعلام کرد.
سلطان سهاک هنگام بنیان‌گذاری دین در پردیور، حلقه‌ای از یاران مقدس را پیرامون خود گرد آورد و آموزه‌ها، مناسک و اصول اخلاقی‌ای را وضع کرد که راه یارسان را تعریف می‌کردند. بدین‌ترتیب زیارتگاه گهوارهٔ یک دین کامل شد؛ جایی که بنیان‌گذار آن زیست، تعلیم داد و پیمان دین را استوار کرد. برای یارسانیان، پردیور از خود سلطان سهاک جدایی‌ناپذیر است؛ زمین مقدسی که شاه هورامان دین آنان را در آن پدید آورد. برخی سنت‌ها نیز بر آن‌اند که آرامگاه او در همان‌جا، در کوه‌های مقدسی است که در آنها فعالیت می‌کرد.
پیمان پردیور
از مقدس‌ترین رویدادهای مرتبط با پردیور، پیمانی است که سلطان سهاک در آنجا با یارانش بست. سنت یارسان روایت می‌کند که او در پردیور با حلقهٔ موجودات مقدس پیرامون خود، از جمله هفت‌تن، هفت پیکر یا هفت موجود مقدسی که همراه ظهور او بودند، پیمانی استوار بست. این پیمان لحظه‌ای بنیادین در دین دانسته می‌شود که جامعه را به نظم مقدس آن پیوند می‌دهد.
اصول بزرگ اخلاقی‌ای که سلطان سهاک تعلیم داد نیز با بنیان‌گذاری دین در پردیور پیوند دارند؛ چهار اصلی که در دل شیوهٔ زندگی یارسان‌اند: پاکی، راستی، ازخودگذشتگی یا نیستی در برابر امر ایزدی و بخشندگی یا مدارا با دیگران. این اصول، همراه پیمان پردیور، بنیاد اخلاقی و معنوی جامعهٔ یارسان را پدید آوردند. تا امروز یاد آن پیمان که بر کرانه‌های سیروان بسته شد، دین را در زمین مقدسِ خاستگاهش ریشه‌دار نگه داشته است.
متون پردیوری
نام پردیور تنها بر یک مکان نهاده نشد، بلکه بر کهن‌ترین و ارجمندترین لایهٔ متون مقدس یارسان نیز قرار گرفت. ادبیات مقدس اهل حق، مجموعهٔ بزرگ شعریِ شناخته‌شده به نامِ کلام سرانجام، یا گفتار فرجام، در هستهٔ خود پیکره‌ای کهن و بنیادین به نام متون پردیوری دارد که نامش از زیارتگاه بنیان‌گذاری دین گرفته شده است. این متون، از جمله کتاب گنجینهٔ پردیور، از کهن‌ترین و مقدس‌ترین نوشته‌های یارسان شمرده می‌شوند و به حدود سده‌های پانزدهم و شانزدهم بازمی‌گردند.
اینکه متون مقدس بنیادین را پردیوری می‌نامند، نشان‌دهندهٔ جایگاه محوری زیارتگاه در دین است. دوران پردیور، زمان سلطان سهاک و جانشینان بلافصل او، عصر کلاسیک و شکل‌گیری دین یارسان دانسته می‌شود و متن‌های به‌جامانده از آن اعتباری ویژه دارند. متون پردیوری که به کردی گورانی، زبان مقدس اهل حق، سروده شده و مدت‌ها هم از راه رونویسی دقیق و هم انتقال شفاهی حفظ شده‌اند، سراسر سنت متنی دین را در زمین مقدس پردیور ریشه‌دار می‌کنند.
جایگاه حضور ایزدی
در دل حرمت پردیور، باوری ژرف در الهیات نهفته است. در برداشت یارسان، امر ایزدی، حق، در جهان از راه رشته‌ای از تجسدها یا تجلی‌ها آشکار می‌شود که سلطان سهاک برترینِ آنها دانسته می‌شود. یارسانیان باور دارند که حضور ایزدی در پردیور به شیوه‌ای ویژه درون جهان حاضر بوده است. بنابراین زیارتگاه تنها یادمان رویدادهای گذشته نیست، بلکه مکانی است که بنا بر درک این دین، امر ایزدی در آن به شکلی یگانه به جهان نزدیک شد.
این باور به حضور مقدس در پردیور، قداست فوق‌العاده‌ای به مکان می‌بخشد و توضیح می‌دهد که چرا آن را هم‌ارز کعبه می‌دانند. اینجا مکانی است که در نگرش یارسان، آسمان با زمین تماس یافت و حقیقت آشکار شد؛ ازاین‌رو مقدس‌ترین زمین دین شمرده و حرمت نهاده می‌شود. چنین باورهایی به الهیات متمایز اهل حق تعلق دارند و در اینجا به عنوان اعتقادهای گرامیِ دینی زنده توصیف می‌شوند که باید با احترام و بر پایهٔ درک خود آن دین فهمیده شوند.
زیارت و نیایش
پردیور مقصد زیارت یارسانیان و کانون نیایش است. زندگی دینی اهل حق بر گردهمایی جامعه برای خواندن و آوازخوانیِ کلامِ مقدس تمرکز دارد که با نوای ساز مقدسِ تنبور، ساز زهی دسته‌بلندی که خود نیز مقدس شمرده می‌شود، اجرا می‌گردد؛ همراه با رقص‌های مقدس و تقسیم جمعیِ پیشکشی تبرک‌شده به نام نیاز. در چنین گردهمایی‌هایی دین تازه می‌شود و پیوند جامعه استوار می‌گردد.
برای یارسانیان، مکان‌هایی چون پردیور که با چهره‌های مقدسشان مرتبط‌اند، مقصدهای شایستهٔ زیارت‌اند و دیدار از آنها به‌ویژه پرفضیلت شمرده می‌شود. در کنار این نیایش، تأکید نیرومند یارسان بر زندگی اخلاقی جریان دارد؛ کردار نیکی که برای دیگران انجام می‌شود و سنت آن را فراتر از مناسک صرف ارج می‌نهد. مؤمنان یارسان در زیارت پردیور و نیایش‌هایی که به حرمت آن انجام می‌دهند، پیوندشان را با زمین مقدسِ زادگاه دین و پیمان مقدسی که سلطان سهاک در آنجا بست تازه می‌کنند.
پردیور و بابا یادگار
پردیور مهم‌ترین زیارتگاه بزرگ آیین یارسان است، اما تنها زیارتگاه آن نیست. مکان مقدس اصلیِ دیگر، آرامگاهِ بابا یادگار، یکی از محبوب‌ترین اولیای اهل حق، است که مزارش در کوه‌های دالاهو از مراکز مهم زیارت است. پردیور و آرامگاه بابا یادگار در کنار هم دو قطب جغرافیای مقدس جهان یارسان را شکل می‌دهند.
این مکان‌های مقدس، دین را در چشم‌انداز کوه‌های کردستان ریشه‌دار می‌کنند و به جامعهٔ یارسان کانون‌های عینی نیایش می‌بخشند که با سنت معنوی غنی آن هماهنگ‌اند. جغرافیای مقدسی که این مکان‌ها پدید می‌آورند و بر سرزمین گورانی‌زبان زاگرس تمرکز دارد، از نشانه‌های دین یارسان به عنوان دینی عمیقاً ریشه‌دار در سرزمینی معین، کوه‌های هورامان و پیرامون آن، است. پردیور، در مقام زیارتگاه بنیادین، در میان این مکان‌های مقدس جایگاه نخست را دارد؛ همان زمینی که دین در آن آغاز شد.
مرکزی مقدس همچون لالش
میان پردیور و درهٔ مقدسِ لالش، مرکز معنوی دین ایزدی، تناظری روشنگر وجود دارد. هر یک از این دین‌های متمایز کردی، یک مکان مقدسِ برتر و یگانه دارد؛ زمینی مقدس که با بنیان‌گذار یا احیاگر دین پیوند دارد، سراسر زندگی نیایشی جامعه رو به سوی آن دارد و زائرانش به آن سفر می‌کنند. برای ایزدیان، این مکان لالش با آرامگاه شیخ عدی است؛ برای یارسانیان، پردیور با یاد سلطان سهاک است.
این الگوی مشترک، امری ژرف در سنت‌های دینی کردها را بازمی‌تاباند که در آنها چشم‌انداز مقدس و مرکز دینی نقشی محوری دارد و دین در مکانی معین و گرامی در کوهستان ریشه گرفته است. دین‌های کردیِ ایزدی و یارسان، همراه سنت‌های خویشاوندشان، هر یک قلب خود را در چنین زیارتگاهی می‌یابند. دیدن پردیور در کنار لالش، شناخت گرایشی معنوی و مشترک در میان این دین‌های کهن جهان کردی است؛ گرایش به مقدس‌کردن زمینی معین و گردآوردن زندگی دینی پیرامون آن.
نمادپردازی و معنا
پردیور سرشار از معنای نمادین است. خودِ نام آن که این سوی پل معنا می‌شود، تصویر آستانه یا گذرگاه را برمی‌انگیزد و زیارتگاه در خیال دینی یارسان درست چنین آستانه‌ای است؛ نقطهٔ دیدار جهان ایزدی و انسانی، جایی که حق آشکار شد و دین زاده شد. پردیور در مقام قبلهٔ یارسانیان، مرکزی است که نیایش به سوی آن رو می‌کند؛ نقطهٔ ثابتی که به سراسر جهان معنوی اهل حق جهت می‌دهد.
پردیور، در مقام زادگاه دین، جایگاه پیمان آن و سرچشمهٔ کهن‌ترین متون مقدسش، خاستگاه‌های سراسر سنت یارسان را در یک مکان گرد می‌آورد. این مکان نماد ریشه‌داشتن دین در چشم‌انداز مقدس هورامان و باور یارسانیان است که مقدس‌ترین امور به زمینی معین و متبرک پیوند دارند. اندیشیدن به پردیور، اندیشیدن به لحظهٔ زایش یک دین و جایی است که در نگرش مؤمنان، حقیقت جاودان با کوه‌های کردها تماس یافت.
پردیور و کردها
پردیور، در مقام مقدس‌ترین زیارتگاه یکی از دین‌های متمایز کردها، جایگاهی گرامی در میراث آنان دارد. یارسانیان عمدتاً جامعه‌ای کرد هستند که در سرزمین گورانی و هورامیِ زاگرس تمرکز دارند و مرکز مقدسشان در پردیور، دین آنان را از نزدیک با سرزمین کردی پیوند می‌دهد. در زیارتگاه کنار سیروان، سرشت کردی دین یارسان ژرف‌ترین بیان خود را می‌یابد و در کوه‌ها و زبان هورامان ریشه دارد.
برای جامعه‌ای که همچون دیگر اقلیت‌های دینی کرد با بدفهمی و فشار روبه‌رو شده است، زمین مقدس پردیور سرچشمهٔ هویت، تداوم و کرامت است و یارسانیان را به گذشته‌ای مقدس و مکانی مقدس از آنِ خود پیوند می‌دهد. ارج‌نهادن به پردیور، ارج‌نهادن به ژرفا و تمایز میراث یارسان در داستان گسترده‌تر کردها و شناخت تنوع غنی دینی جهان کردی است؛ جهانی که در آن دین‌هایی چون یارسان، مراکز مقدس و سنت‌های کهن خاص خود را دارند.
بحث‌ها و برداشت‌های نادرست
پردیور دقیقاً چیست؛ بنا، سنگ یا مکان؟ منابع آن را سازه‌ای مقدس کنار رود سیروان توصیف می‌کنند که با سنگی بزرگ در باغ‌های شیخان مرتبط است؛ سنگی که جایگاه سلطان سهاک و یارانش را نشان می‌دهد و سلطان سهاک آن مکان را قبلهٔ دین قرار داد. بهتر است پردیور را مکان مقدس و زیارتگاه و زادگاه دین بدانیم، نه یک شیء ساده و منفرد. جزئیات دقیق کالبدی آن نیز در روایت‌ها به شیوه‌های گوناگون توصیف شده است.
آیا آرامگاه سلطان سهاک در پردیور است؟ در اینجا سنت‌ها متفاوت‌اند و صداقت ایجاب می‌کند که عدم قطعیت را یادآور شویم. برخی روایت‌ها آرامگاه سلطان سهاک را در پردیورِ کوه‌های هورامان قرار می‌دهند، در حالی که دیگران دفن او را با ناحیهٔ شیخان در منطقهٔ کرمانشاه مرتبط می‌دانند. نکتهٔ ثابت این است که پردیور زیارتگاهی است که او دین را در آن بنیان گذاشت و برترین مکان مقدس یارسانیان است؛ مکان و ماهیت دقیق مزارش در منابع مختلف متفاوت توصیف می‌شود و وفادارانه‌تر آن است که این تفاوت را بپذیریم، نه اینکه تنها یک روایت را قطعی اعلام کنیم.
آیا مقایسه با کعبه به معنای دشمنی با اسلام است؟ چنین نیست. هم‌ارزی پردیور با کعبه، شیوهٔ خود یارسانیان برای بیان والاترین قداست مرکز مقدسشان در دین خود است و باید آن را تأیید نیایش و دلبستگی یارسانیان دانست، نه جدلی علیه دینی دیگر. یارسان سنت دینی متمایزی در جهان کردی است که متون مقدس خود را به کردی گورانی و اولیا و مکان‌های مقدس خاص خود را دارد. پردیور قلب معنوی گرامی آن است که باید بر پایهٔ درک خود این دین شناخته شود.
موضوعات مرتبط
سلطان سهاک: بنیان‌گذار آیین یارسان که پردیور را برپا کرد
کلام سرانجام: متن مقدس یارسان با متون کهن پردیوری
هفت‌تن: هفت موجود مقدس، یاران پیمان پردیور
بابا یادگار: زیارتگاه بزرگ دیگرِ آیین یارسان
تنبور: ساز مقدس یارسان در آیین کلام
لالش: درهٔ مقدس ایزدیان، مرکز مقدس متناظر
پرسش‌های متداول
پردیور چیست؟
پردیور، که نامش در خط لاتین به صورت Perdiwar یا Pardiwar نیز نوشته می‌شود، مقدس‌ترین زیارتگاه آیین یارسان، اهل حق، یکی از دین‌های متمایز کردهاست. این مکان کنار رود سیروان در منطقهٔ هورامان کردستان قرار دارد و جایی است که بنیان‌گذار دین، سلطان سهاک، در اواخر سدهٔ چهاردهم یا اوایل سدهٔ پانزدهم آن را پایه گذاشت. یارسانیان پردیور را هم‌ارز کعبه و قبلهٔ خود می‌دانند و حرمت می‌نهند.
چرا پردیور برای یارسانیان این‌قدر مقدس است؟
آنجا زادگاه دین آنان است؛ جایی که سلطان سهاک دین را بنیان گذاشت، با یاران مقدسش پیمان مقدس بست و بنا بر باورشان، حقیقت ایزدی در آن آشکار و حاضر شد. متون مقدس آنان از هم‌ارزی آن با کعبه سخن می‌گویند و پردیور قبله‌ای است که نیایششان به سوی آن رو دارد و مهم‌ترین مقصد زیارتشان است. در یک کلام، مقدس‌ترین مکان این دین است.
پردیور کجا قرار دارد؟
پردیور کنار رود سیروان در کوه‌های هورامان، که اورامان نیز خوانده می‌شود، در سرزمین کردیِ گورانی‌زبان در نواحی مرزی ایران و عراق امروزی قرار دارد. سنت آن را با مکانی مقدس در باغ‌های شیخان مرتبط می‌داند که سنگی بزرگ آن را مشخص می‌کند. این چشم‌انداز ناهموار کوهستانی، کانون سرزمین کردهای گورانی‌زبان و گهوارهٔ آیین یارسان است.
نام پردیور به چه معناست؟
نام پردیور، که در خط لاتین به صورت Perdiwar یا Pardiwar نیز نوشته می‌شود، به معنای این سوی پل دانسته می‌شود؛ اشاره‌ای به گذرگاهی بر رود سیروان که زیارتگاه نزدیک آن قرار داشت. این تصویر برازنده است، زیرا پردیور در سنت یارسان نوعی آستانه یا گذرگاه میان جهان انسانی و ایزدی دانسته می‌شود؛ جایی که دین زاده شد.
متون پردیوری چیست؟
متون پردیوری کهن‌ترین و ارجمندترین لایهٔ متون مقدس یارسان‌اند که نامشان از زیارتگاه پردیور، جایگاه بنیان‌گذاری دین، گرفته شده است. آنها هستهٔ کهن شعر مقدسِ شناخته‌شده به نام کلام سرانجام را تشکیل می‌دهند، به حدود سده‌های پانزدهم و شانزدهم بازمی‌گردند و به کردی گورانی، زبان مقدس اهل حق، سروده شده‌اند. این متن‌ها در مقام متون مقدسِ دوران شکل‌گیری دین، اعتباری ویژه دارند.
پردیور در مقایسه با لالشِ ایزدیان چه جایگاهی دارد؟
هر دو برترین مراکز مقدس دین‌های متمایز کردی‌اند. همان‌گونه که لالش، با آرامگاه شیخ عدی، درهٔ مقدس و قلب معنوی ایزدیان است، پردیور نیز با یاد سلطان سهاک، زیارتگاه بنیادین و مقدس‌ترین مکان یارسانیان است. این تناظر، الگویی ژرف در دین‌های کردی را بازمی‌تاباند که در آن چشم‌انداز مقدس و یک مرکز دینی یگانه نقشی محوری در زندگی دینی دارند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
اهل حق، پردیور، کعبهٔ اهل حق ـ ویکی‌شیعه
آرامگاه سلطان سهاک: مقدس‌ترین نیایشگاه کاکه‌ای‌ها ـ کردستان 24
یارسان، متون پردیوری ـ تاریخ کردستان
میراث متون دینی یارسان، اهل حق ـ سنت شفاهی