سارا عمر کیست؟
سارا عمر، با نام کردی سارا عومه‌ر، نویسنده، شاعر و فعال حقوق بشر کردِ دانمارکی است که در 21 اوت 1986 در سلیمانیهٔ کردستان عراق به دنیا آمد. او نخستین رمان‌نویس زنِ برخوردار از شهرت بین‌المللی از اقلیم کردستان عراق است و نخستین رمانش دوده‌واسکرن («مرده‌شوی»، 2017) در دانمارک به پدیده‌ای ادبی تبدیل شد؛ بیش از 100,000 نسخه فروخت و رسانه‌های دانمارکی آن را «من همِ زنان مسلمان» نامیدند.
او به دانمارکی دربارهٔ خشونت ناموسی، ناقص‌سازی اندام جنسی زنان، ازدواج اجباری و آزار مردسالارانهٔ زنان در جوامع محافظه‌کار کردِ مسلمان می‌نویسد. آثارش برخی از معتبرترین جوایز ادبی و حقوق بشری دانمارک را برای او به ارمغان آورده است؛ و نیز تهدیدهای جدی به مرگ که سبب شده در کپنهاگ زیر حفاظت پلیس قرار گیرد.
نکات اصلی
زادهٔ 21 اوت 1986 در سلیمانیهٔ کردستان عراق؛ از 2001 شهروند دانمارک است.
نخستین رمانش، دوده‌واسکرن (2017)، بیش از 100,000 نسخه در دانمارک فروخت و جایزهٔ کتاب خوانندگانِ 2018 را برد.
دنبالهٔ آن، اسکوگه‌دانسرن (2019)، در 2020 جایزهٔ دِ گیلنه لاوربر، یکی از معتبرترین جوایز ادبی دانمارک، را برد.
به دانمارکی دربارهٔ خشونت ناموسی، ناقص‌سازی اندام جنسی زنان، ازدواج اجباری و آزار مردسالارانهٔ زنان می‌نویسد.
زیر حفاظت پلیس زندگی می‌کند؛ سفیر دیگنیتی، انجمن زنان دانمارک، کراسینگ بوردرز و گاپف است.
اطلاعات کوتاه
نام کامل: سارا عمر
نام بومی: سارا عومه‌ر (کردی)
تولد: 21 اوت 1986
زادگاه: سلیمانیه، کردستان عراق
تابعیت: دانمارک (از 2001)
پیشینه: کرد؛ پرورش‌یافته در دوران جنگ ایران و عراق و نسل‌کشی انفال
حرفه: رمان‌نویس، شاعر، ستون‌نویس، فعال حقوق بشر
دوره: معاصر (2004 ـ تاکنون)
تحصیلات: کارشناسی علوم سیاسی
شهرت به سبب: دوده‌واسکرن (2017)؛ شکستن تابوهای خشونت علیه زنان
آثار اصلی: دوده‌واسکرن (2017)، اسکوگه‌دانسرن (2019)
ناشر: پولیتیکنز فورلاگ
جوایز مهم: جایزهٔ کتاب خوانندگان (2018)، جایزهٔ آزادی بیان (2018)، جایزهٔ حقوق بشر مؤسسهٔ حقوق بشر دانمارک (2019)، دِ گیلنه لاوربر (2020)
زبان‌های ترجمه: سوئدی، نروژی، صربی، مقدونی، فرانسوی
فهرست مطالب
دستاوردها و نقش‌آفرینی‌های مهم
افراد، مکان‌ها و موضوعات مرتبط
سال‌های نخست زندگی و خاستگاه
سارا عمر در 21 اوت 1986 در شهر سلیمانیه در اقلیم کردستان عراق زاده شد. در دوران جنگ ایران و عراق (1980–1988) بزرگ شد که بی‌واسطه به جنگ خلیج فارس در 1990–1991 کشیده شد. هنگام حملهٔ شیمیایی 16 مارس 1988، یکی از بدترین جنایت‌های کارزار انفال صدام حسین علیه کردها، کودکی خردسال بود که در پیرامون حلبچه زندگی می‌کرد؛ و بسیاری از بستگانش در نسل‌کشی گسترده‌تر انفال در اواخر دههٔ 1980 کشته شدند. جنگ‌هایی که کودکی‌اش را شکل دادند، بعدها پس‌زمینهٔ رمان‌هایش شدند.
در اوایل نوجوانی از کردستان عراق گریخت و در 2001 در پانزده‌سالگی به دانمارک رسید. پیش از ورود به دانشگاه، دورهٔ متوسطه را در آنجا تمام کرد. ابتدا حقوق خواند، سپس به علوم سیاسی تغییر رشته داد و مدرک کارشناسی گرفت.
زمینهٔ تاریخی
سارا عمر در محل تلاقی سه فاجعهٔ هم‌گرا بزرگ شد: جنگ ایران و عراق، کارزارهای شیمیایی صدام حسین علیه غیرنظامیان کرد و آزار نظام‌مند کردها در گسترهٔ منطقه. حلبچه و نسل‌کشی انفال بنیان اخلاقی نوشته‌های او را تشکیل می‌دهند.
او در دوره‌ای در دانمارک به بلوغ رسید که بحث‌های مهاجرت، اسلام و آزادی بیان بر گفت‌وگوی عمومی این کشور چیره بود؛ به‌ویژه پس از جنجال کاریکاتورهای محمد در 2005–2006. رمان‌هایش درست در میانهٔ این بحث‌ها قرار گرفتند؛ جایی که پرسش از اینکه چه کسی اجازهٔ انتقاد از اعمال دینی و فرهنگی را دارد، حساسیتی نامعمول برمی‌انگیزد.
دستاوردها و نقش‌آفرینی‌های مهم
آثار ادبی
نخستین رمان سارا عمر، دوده‌واسکرن («مرده‌شوی»)، در 30 نوامبر 2017 به دست پولیتیکنز فورلاگ منتشر شد. داستان فرمیسک را روایت می‌کند، نامی که در کردی به معنای «اشک» است؛ دختری کرد که مسیر زندگی‌اش از تولد در سلیمانیه در 1986 به تخت بیمارستانی در دانمارک در 2016 می‌رسد؛ جایی که با دانشجوی جوان کردِ رشتهٔ پزشکی آشنا می‌شود که میان پدری کنترل‌گر و آرزوهای خودش گرفتار است. رمان بیش از 100,000 نسخه در دانمارک فروخت؛ رقمی خارق‌العاده برای نخستین اثر ادبی در کشوری با کمتر از شش میلیون نفر جمعیت. منتقدان دانمارکی آن را «من همِ زنان مسلمان» نامیدند.
دنبالهٔ آن، اسکوگه‌دانسرن («رقصندهٔ سایه»)، در 26 نوامبر 2019 منتشر شد و داستان فرمیسک را ادامه داد. هر دو رمان را پولیتیکنز فورلاگ منتشر کرده است و این آثار به سوئدی، نروژی، صربی، مقدونی و فرانسوی ترجمه شده‌اند. در دسامبر 2020، مجلهٔ فرانسوی لو پوئن، رمان دوده‌واسکرن را یکی از سی کتاب مهم منتشرشده در فرانسه در آن سال نامید.
عمر در سال‌های نخست فعالیتش، مقالهٔ «جوانِ گرفتار کشمکش در جامعه‌ای بی‌اعتنا» را در 2006 با دِ وویسز منتشر کرد، در 2014 شعری در مجلهٔ ادبی کریتیکر و شعر «بارندومنس تاوسهد» («سکوت کودکی») را در مجموعهٔ دانمارکی انجمن قلم با عنوان اورد پو فلوگت (2016) به چاپ رساند.
مضمون‌ها و کنشگری
عمر به دانمارکی دربارهٔ موضوعاتی می‌نویسد که می‌گوید برای چاپ‌کردنشان ناچار به شکستن تابوها بوده است: خشونت ناموسی، ناقص‌سازی اندام جنسی زنان، ازدواج اجباری، زنای با محارم، تعرض جنسی، کنترل اجتماعی و آزار مردسالارانهٔ زنان در جوامع محافظه‌کار کردِ مسلمان. از 2004 در رسانه‌های خاورمیانه نیز مقاله‌های انتقادی دربارهٔ حقوق زنان، کودکان، افراد دارای معلولیت و همجنس‌گرایان نوشته است؛ و سال‌ها برای پرهیز از تلافی‌جویی از نام مستعار مردانه استفاده می‌کرد.
فعالیت ادبی او از کنشگری‌اش جدا نبوده است. او سفیر دیگنیتی، مؤسسهٔ دانمارکی مبارزه با شکنجه، انجمن زنان دانمارک، سازمان جوانان کراسینگ بوردرز و سازمان سوئدی گاپف است که علیه خشونت ناموسی فعالیت می‌کند. در کارزارهای عفو بین‌الملل و دانر، شبکهٔ پناهگاه‌های زنان دانمارک، حضور داشته است.
پس از انتشار دوده‌واسکرن، عمر با تهدیدهای جدی به مرگ روبه‌رو شد و اکنون زیر حفاظت پلیس زندگی می‌کند؛ واقعیتی که آشکارا در رسانه‌های دانمارکی و بین‌المللی درباره‌اش سخن گفته است. خود را «مسلمان ندانم‌گرا» توصیف می‌کند و گفته است پیامش جهانی است: دربارهٔ خشونت علیه زنان در هر جامعه‌ای که آن را تحمل می‌کند، نه دربارهٔ اسلام در مقام دین.
جوایز و تقدیرها
جوایز سارا عمر عبارت‌اند از:
کمک‌هزینهٔ سفر اریک هوفمایر (2015)
یترینگسفریهدسپریسن ـ جایزهٔ آزادی بیان (2018)
اورتس ویکتور ـ ویکتور سال، اهداشده به دست اکسترا بلادت (2018)
جایزهٔ آرت‌بیت (2018)
لسرنس بوگپریس ـ جایزهٔ کتاب خوانندگان (2018) برای دوده‌واسکرن
جوایز سبک اِل: زن سال (2019)
جایزهٔ ادبی بنیاد مارتین آندرسن نکسو (2019)
جایزهٔ حقوق بشر مؤسسهٔ حقوق بشر دانمارک (2019)
دِ گیلنه لاوربر ـ برگ بوی طلایی (2020) برای اسکوگه‌دانسرن
او جشنوارهٔ ادبی دانمارکی بوگ‌فوروم را در کپنهاگ در 2019 افتتاح کرد و در 2020 سخنرانی افتتاحیهٔ سی‌پی‌اچ داکس را ایراد کرد. عضو هیئت مشورتی متخصصانِ گروه ارتباطات هنر و جهانی‌شدن است.
گاه‌شمار و رویدادهای مهم
1986 ـ در 21 اوت در سلیمانیهٔ کردستان عراق زاده می‌شود.
1988 ـ هنگام حملهٔ شیمیایی 16 مارس در منطقهٔ حلبچه زندگی می‌کند.
اواخر دههٔ 1980 ـ نسل‌کشی انفال؛ بسیاری از بستگانش کشته می‌شوند.
اواخر دههٔ 1990 ـ به‌عنوان پناهنده از کردستان عراق می‌گریزد.
2001 ـ در 15سالگی به دانمارک می‌رسد؛ تحصیل در مدرسه را از سر می‌گیرد و سپس وارد دانشگاه می‌شود.
2004 ـ نوشتن مقاله‌های انتقادی در رسانه‌های خاورمیانه را آغاز می‌کند؛ اغلب با نام مستعار مردانه.
2014 ـ شعری در مجلهٔ ادبی سوئدی کریتیکر منتشر می‌کند.
2016 ـ شعر «بارندومنس تاوسهد» را در مجموعهٔ انجمن قلم دانمارک، اورد پو فلوگت، منتشر می‌کند.
2017 ـ نخستین رمانش دوده‌واسکرن به دست پولیتیکنز فورلاگ منتشر می‌شود (30 نوامبر).
2018 ـ جایزهٔ کتاب خوانندگان، جایزهٔ آزادی بیان، ویکتور سال و جایزهٔ آرت‌بیت را می‌برد.
2019 ـ جایزهٔ مؤسسهٔ حقوق بشر دانمارک، جایزهٔ زن سالِ جوایز سبک اِل و جایزهٔ بنیاد مارتین آندرسن نکسو را می‌برد. دنبالهٔ رمان، اسکوگه‌دانسرن، منتشر می‌شود (26 نوامبر). بوگ‌فوروم کپنهاگ را افتتاح می‌کند.
2020 ـ اسکوگه‌دانسرن جایزهٔ دِ گیلنه لاوربر را می‌برد. سخنرانی افتتاحیهٔ سی‌پی‌اچ داکس را ایراد می‌کند. لو پوئن دوده‌واسکرن را یکی از 30 کتاب مهم سال فرانسه معرفی می‌کند.
بحث‌ها و برداشت‌های نادرست
آثار سارا عمر واکنش‌های تندی را در سراسر طیف سیاسی و دینی برانگیخته است. او به‌عنوان صدایی بی‌باک در دفاع از حقوق زنان ستوده شده و برخی نیز او را به اسلام‌هراسی محکوم کرده‌اند. هر دو قطب را رد می‌کند و خود را «مسلمان ندانم‌گرا» می‌نامد که آثارش خشونت علیه زنان را هرجا رخ دهد هدف می‌گیرد، نه اسلام را در مقام دین.
تهدیدهایی که دریافت کرده سبب شده از اندکی پس از انتشار دوده‌واسکرن زیر حفاظت پلیس در دانمارک زندگی کند. تصمیمش برای ترجمهٔ کتاب‌های خود به کردی و عربی با هزینهٔ شخصی، برای دورزدن سانسور در خاورمیانه، دشواری دسترسی به خوانندگانی را نشان می‌دهد که مستقیم‌ترین الهام‌بخش آثارش بوده‌اند.
گاهی به‌اشتباه او را دانمارکیِ نروژی معرفی می‌کنند. در واقع کردِ دانمارکی است: رمان‌هایش، در کنار سوئدی، صربی، مقدونی و فرانسوی، به نروژی نیز ترجمه شده‌اند، اما تابعیتش دانمارکی است و از 2001 در دانمارک زندگی کرده است.
میراث و تأثیر فرهنگی
سارا عمر نخستین رمان‌نویس زنِ برخوردار از شهرت بین‌المللی از اقلیم کردستان عراق است. رمان‌هایش صدای زنی کرد را به کانون فرهنگ ادبی اسکاندیناوی آورده و به بسیاری از زنان، به‌ویژه زنان مسلمان و کرد در کشورهای نوردیک، واژگانی برای تجربه‌هایی داده است که پیش‌تر نمی‌شد در جمع از آن‌ها سخن گفت. خود عمر شرح داده است که کتاب‌هایش چگونه «جنبشی بسیار آرام در میان زنان، به‌ویژه زنان با پیشینهٔ مسلمان در اسکاندیناوی، آغاز کرده‌اند».
آثارش به سنت گسترده‌تر ادبیات کرد در تبعید اروپایی تعلق دارد، در کنار نویسندگانی چون مهمد اوزون در سوئد و بختیار علی در آلمان؛ اما نوشتنِ سراسر به دانمارکی، دامنهٔ انتشار نخستین رمانش در حد آثار پرفروش و صراحت پرداختنش به خشونت جنسیتی او را متمایز می‌کند.
افراد، مکان‌ها و موضوعات مرتبط
مهمد اوزون ـ رمان‌نویس کرد که در تبعید سوئد زندگی می‌کرد
بختیار علی ـ رمان‌نویس برجستهٔ کرد که به سورانی می‌نویسد
حملهٔ شیمیایی حلبچه ـ جنایت 1988 در منطقهٔ کودکی او
کارزار انفال ـ نسل‌کشی صدام حسین علیه کردها
سلیمانیه ـ زادگاه او
پولیتیکنز فورلاگ ـ ناشر دانمارکی او
کردها در دانمارک ـ جامعهٔ مهاجری که او در آن به بلوغ رسید
پرسش‌های رایج
سارا عمر کیست؟
سارا عمر، زادهٔ 21 اوت 1986، نویسنده، شاعر و فعال حقوق بشر کردِ دانمارکی است که نخستین رمانش دوده‌واسکرن («مرده‌شوی»، 2017) به یکی از پرخواننده‌ترین رمان‌های دانمارکی سال‌های اخیر تبدیل شد و برخی از معتبرترین جوایز ادبی و حقوق بشری دانمارک را برایش به ارمغان آورد.
سارا عمر بیشتر به چه چیزی شناخته می‌شود؟
او بیشتر به دوده‌واسکرن (2017) و دنباله‌اش اسکوگه‌دانسرن (2019) شناخته می‌شود؛ رمان‌هایی که در ادبیات دانمارک تابوهای خشونت ناموسی، ناقص‌سازی اندام جنسی زنان و آزار زنان در جوامع محافظه‌کار کردِ مسلمان را شکستند.
آیا سارا عمر کرد است؟
بله. سارا عمر در اقلیم کردستان عراق به دنیا آمده و خود را کرد می‌داند. از 2001 شهروند دانمارک بوده و رمان‌هایش آشکارا در هویت، جغرافیا و تاریخ کرد ریشه دارند.
سارا عمر به چه زبانی می‌نویسد؟
رمان‌هایش را به دانمارکی می‌نویسد. کتاب‌های خود را با هزینهٔ شخصی به کردی و عربی ترجمه می‌کند تا بدون سانسور در دسترس خوانندگان خاورمیانه قرار گیرند.
چرا سارا عمر زیر حفاظت پلیس زندگی می‌کند؟
از زمان انتشار دوده‌واسکرن در 2017، در واکنش به بازنمایی آشکار خشونت ناموسی، ناقص‌سازی اندام جنسی زنان و آزارهایی که به تفسیرهای واپس‌گرایانهٔ دینی نسبت می‌دهد، با تهدیدهای جدی به مرگ روبه‌رو شده است.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
خبرگزاری فرانسه / دِ عرب ویکلی ـ نویسندهٔ دانمارکیِ زادهٔ کردستان دربارهٔ آزار زنان سخن می‌گوید
نشست دموکراسی کپنهاگ ـ معرفی سارا عمر، سخنران (2021)
مؤسسهٔ حقوق بشر دانمارک ـ تقدیر از سارا عمر با جایزهٔ حقوق بشر
تی‌وی2 ـ سارا عمر جایزهٔ دِ گیلنه لاوربر را دریافت می‌کند (2020)