مقدمه
تونجلی — که مردم خود آن را درسیم می‌نامند (در کردی و زازاکی: درسیم) — استانی کوهستانی در شرق ترکیه، در منطقه‌ای است که کردها باکور می‌نامند. جمعیت آن با اکثریتی چشمگیر کرد علوی و عمدتاً زازازبان است؛ جامعه‌ای که قرن‌ها خودمختاری کوهستانی و مقاومت در برابر اقتدار مرکزی به آن شکل داده است.
بیش از هر جای دیگری در ترکیه، نام این منطقه با یک رویداد گره خورده است: کشتار درسیم در 1937–38، زمانی که ارتش ترکیه قیامی به رهبری سید رضا را سرکوب کرد و هزاران غیرنظامی را کشت. این معرفی به جغرافیا و مردم درسیم، مسیر منتهی به 1937، وقایع لشکرکشی و چگونگی یادآوری آن در منطقهٔ امروز می‌پردازد.
نکات کلیدی
• دولت ترکیه در 1935 نام درسیم را به تونجلی تغییر داد؛ نام جدید، با معنایی تقریباً معادل «مشت برنزی»، نام عملیات نظامی علیه منطقه نیز بود.
• جمعیت آن عمدتاً کرد علوی و زازازبان است و پیشینه‌ای طولانی از خودمختاری دارد.
• کشتار درسیم در 1937–38 در پی قانون تونجلیِ 1935 رخ داد که منطقه را زیر حاکمیت نظامی قرار می‌داد.
• برآورد شمار کشته‌شدگان بسیار متفاوت است — از آمار رسمی حدود 13,000 نفر تا برآوردهای پژوهشگران و کردها از 40,000–70,000 نفر. شمار واقعی قربانیان محل اختلاف است و آرشیوها همچنان عمدتاً بسته‌اند.
• سید رضا، رهبر قیام، در نوامبر 1937 اعدام شد؛ محل دفن او و همراهانش هرگز افشا نشده است.
• در 2011، نخست‌وزیر اردوغان بابت کشتار عذرخواهی کرد؛ بسیاری در درسیم این عذرخواهی را ناقص می‌دانند.
اطلاعات کوتاه
نام (کردی / زازاکی): درسیم (درسیم)
نام رسمی: تونجلی (از 1935)
کشور / منطقه: ترکیه (باکور / کردستان شمالی)
مرکز استان: تونجلی (در گذشته کالان / مامکی)
جامعهٔ غالب: کرد علوی؛ زازازبان
جمعیت: استان حدود 89,000 نفر (2023)؛ شهر حدود 35,000 نفر (2021)
رویداد شاخص: کشتار درسیم، 1937–38
رهبر قیام: سید رضا (حدود 1863–1937)
شاخصهٔ طبیعی: درهٔ مونزور و کوه‌های مونزور
فهرست مطالب
مردمی متمایز: کردهای علوی درسیم
مسیر منتهی به 1937: قانون تونجلی و حکومت نظامی
افراد، مکان‌ها و موضوعات مرتبط
درسیم کجاست؟
درسیم فلاتی مرتفع و انبوه از جنگل در شرق آناتولی است که تقریباً میان رودهای کاراسو و مراد — هر دو از شاخه‌های فرات — قرار دارد. کوه‌های مونزور، با ارتفاعی حدود 3,300 متر، و درهٔ مونزور بر چشم‌انداز آن غالب‌اند؛ دره‌ای که امروز به‌عنوان بزرگ‌ترین پارک ملی ترکیه با بیشترین تنوع زیستی تحت حفاظت است.
مرکز استان، تونجلی، در درهٔ مونزور و در ارتفاع حدود 914 متری قرار دارد؛ در دورهٔ عثمانی این سکونتگاه کالان یا مامکی نامیده می‌شد. زمین ناهموار منطقه نقشی اساسی در تاریخ آن دارد: کوه‌ها خودمختاری درسیم را طی قرن‌هایی حفظ کردند که مناطق پیرامون مدت‌ها پیش در دستگاه اداری امپراتوری ادغام شده بودند.
مردمی متمایز: کردهای علوی درسیم
مردم درسیم، بنا بر بیشتر روایت‌ها، جامعه‌ای متمایزند: از نظر قومی کرد، اما علوی به‌جای سنی، و عمدتاً سخنگوی زبان زازا (زازاکی) به‌جای کرمانجی. آیین علوی آنان ایمانی تلفیقی است که عناصری از ارادت شیعی، سنت پیش از اسلام و رسوم محلی را در هم می‌آمیزد و احترام عمیقی برای طبیعت قائل است — احترامی که اغلب آن را از عوامل حفظ چشم‌انداز بکر درهٔ مونزور می‌دانند.
حتی نام منطقه نیز محل مناقشه است. در برداشت رایج، درسیم از واژه‌هایی به معنای «درِ نقره‌ای» گرفته شده، در حالی که «تونجلی» واژه‌ای جدید و ساخته‌شده در زبان ترکی است. اینکه این مکان درسیم نامیده شود یا تونجلی، همچنان مسئله‌ای سیاسی و مطرح است: در 2019 مقامات محلی برای استفادهٔ دوباره از نام درسیم اقدام کردند، در حالی که استاندار منصوب دولت تأکید داشت این کار خلاف قانون است.
مسیر منتهی به 1937: قانون تونجلی و حکومت نظامی
رویارویی درسیم با جمهوری نوپای ترکیه بی‌مقدمه نبود. این رویارویی پس از دو قیام پیشین کردها در فاصلهٔ دو جنگ جهانی رخ داد — قیام شیخ سعید در 1925 و قیام آرارات در 1927–1930 — که هر یک با نیرویی شدیدتر سرکوب شدند. برای شناخت زمینهٔ گسترده‌تر، مرور ما بر قیام‌های شیخ سعید، آرارات و درسیم را ببینید.
از اوایل دههٔ 1930 دولت برای کنترل کامل درسیم اقدام کرد. قانون اسکان مجددِ 1934 با هدف پراکندن کردها در مناطقی با اکثریت ترک تدوین شد. گام تعیین‌کننده در 1935 با قانون تونجلی برداشته شد؛ قانونی که نام استان را تغییر داد و آن را زیر حاکمیت مستقیم نظامی قرار داد — نهادی موسوم به «بازرسی کل چهارم» زیر نظر ژنرال عبدالله آلپ‌دوغان. درسیم اکنون رسماً «مسئله‌ای» معرفی می‌شد که باید حل می‌شد.
کشتار درسیم، 1937–38
کردها آنچه در پی آمد را کشتار به یاد می‌آورند — و تاریخ‌نگاران و حتی سیاستمداران ترکیه، با واژگانی سنجیده، هرچه بیشتر آن را چنین توصیف می‌کنند. این لشکرکشی طی تقریباً هجده ماه، از بهار 1937 تا سپتامبر 1938، انجام گرفت.
قیام و سید رضا
سید رضا، رهبر قبیله‌ای و دینی کرد علوی از یوکاری عباس اوشاغی، تلاش دولت برای خریدن همکاری‌اش را نپذیرفته بود. پس از کشته‌شدن پسرش ابراهیم، تنش‌ها بالا گرفت؛ نیروهای رضا به یک پاسگاه ژاندارمری حمله کردند و دولت این اقدام را شورشی آشکار تلقی کرد. با فرمان هیئت وزیران در 4 مه 1937، عملیات نظامی علیه درسیم رسماً آغاز شد.
لشکرکشی نظامی
حدود 25,000 سرباز اعزام شدند؛ شمار آنان با ادامهٔ مقاومت بعداً دو برابر شد. ارتش از توپخانهٔ سنگین و بمباران هوایی استفاده کرد؛ هواپیماهای جنگی از دیاربکر به‌سوی روستاها و تنگه‌های درسیم پرواز می‌کردند. در میان خلبانان، صبیحه گوکچن، دخترخواندهٔ آتاتورک و نخستین خلبان رزمی زن ترکیه، نیز حضور داشت. برخی منابع همچنین از استفاده از گاز سمی علیه کسانی که در غارها پناه گرفته بودند گزارش می‌دهند، هرچند این موضوع همچنان در میان تاریخ‌نگاران محل بحث است.
سه عملیات پیاپی در طول 1937 و 1938 منطقه را ویران کرد. تا اواخر 1938، هنگامی که مهمات آخرین شورشیان تمام شده بود، بخش بزرگی از جمعیت درسیم کشته یا تبعید شده بودند یا از روستاهایشان رانده شده بودند.
شمار کشته‌شدگان
شمار کشته‌شدگان به‌واقع نامعلوم و از نظر سیاسی حساس است. آمار رسمی و برآوردهای پایین‌تر پژوهشگران، تلفات غیرنظامیان را تقریباً 10,000 تا 13,000 نفر می‌دانند؛ یکی از ارقام پرتکرار حدود 13,800 نفر است. روایت‌های کردی و شماری از تاریخ‌نگاران ارقام بسیار بالاتری ارائه می‌کنند — معمولاً «تا 45,000 نفر»، و برخی برآوردها به 50,000 تا 70,000 نفر می‌رسد. چون آرشیوهای دولتی مربوط هرگز کاملاً گشوده نشده‌اند، نمی‌توان هیچ رقم واحدی را با اطمینان بیان کرد؛ سازمان‌های کردی همچنان خواهان انتشار آرشیوها هستند تا شمار قربانیان مشخص شود.
یادمان، عذرخواهی و نام
سید رضا در سپتامبر 1937 برای مذاکره به ارزنجان آمد و بازداشت شد. او در 15 نوامبر 1937 در الازیغ، همراه با شش تن از همراهانش — که بنا بر گزارش‌ها پسر تقریباً شانزده‌ساله‌اش نیز در میان آنان بود — به دار آویخته شد. محل قبرهای آنان هرگز آشکار نشده است؛ زخمی که همچنان در شیوهٔ یادآوری کشتار در درسیم جایگاهی اساسی دارد.
خاطرهٔ 1937–38 تا حد زیادی به دست بازماندگان و تبعیدیانی همچون پزشک نوری درسیمی، که دهه‌ها به ثبت وقایع پرداخت، زنده نگه داشته شد. هر سال در اوایل مه یاد کشته‌شدگان درسیم گرامی داشته می‌شود.
در 23 نوامبر 2011، نخست‌وزیر رجب طیب اردوغان رسماً عذرخواهی کرد و وقایع را «یکی از دردناک‌ترین فصل‌های تاریخ معاصر ما» خواند. بسیاری در درسیم از این اذعان استقبال کردند، اما عذرخواهی را دارای انگیزهٔ سیاسی و ناقص دانستند و به خواسته‌هایی اشاره کردند که همچنان بی‌پاسخ مانده‌اند: یافتن قبرهای سید رضا و همراهانش، و گشودن آرشیوها.
درسیم امروز
تونجلی امروز همچنان پایگاهی نیرومند برای هویت کرد علوی و سیاست چپ‌گرا و حامی کردهاست. دانشگاه مونزور در آن قرار دارد (که در 2008 با نام دانشگاه تونجلی تأسیس شد) و پارک ملی درهٔ مونزور بازدیدکنندگان را به منطقه می‌کشاند. همانند دیگر مناطق کردنشین، شهرداران منتخب حامی کردها در اینجا برکنار شده‌اند و سرپرستان منصوب دولت جای آنان را گرفته‌اند؛ ساکنان و احزاب کردی همچنان دربارهٔ فشارهای ادامه‌دار برای همگون‌سازی زبان و آیین متمایز منطقه هشدار می‌دهند.
برای مردم آن، انتخاب نام — درسیم به‌جای تونجلی — خود اقدامی برای زنده نگه داشتن یاد گذشته است: نپذیرفتن محو وقایع 1937–38 و هویتی که پیش از آن وجود داشت.
گاه‌شمار
1847 — درسیم به سنجقی عثمانی با مرکزیت هوزات تبدیل می‌شود.
1926 — جایگاه درسیم به یک شهرستان تنزل می‌یابد و به استان الازیغ ملحق می‌شود.
1934 — قانون اسکان مجدد پراکندن کردها در مناطق دارای اکثریت ترک را هدف قرار می‌دهد.
1935 — قانون تونجلی منطقه را زیر حکومت نظامی قرار می‌دهد؛ استان دوباره تشکیل و تونجلی نامیده می‌شود.
4 مه 1937 — فرمان هیئت وزیران عملیات نظامی را آغاز می‌کند؛ رهبری قیام با سید رضاست.
15 نوامبر 1937 — سید رضا همراه شش تن از همراهانش در الازیغ اعدام می‌شود؛ محل قبرهای آنان هرگز افشا نمی‌شود.
ژانویه–سپتامبر 1938 — عملیات دوم و سوم تونجلی؛ بمباران هوایی؛ منطقه ویران می‌شود.
23 نوامبر 2011 — نخست‌وزیر اردوغان بابت کشتار عذرخواهی می‌کند.
2019 — مقامات محلی برای بازگرداندن نام «درسیم» اقدام می‌کنند.
پرسش‌های متداول
کشتار درسیم چه بود؟
لشکرکشی نظامی ترکیه در 1937–38 علیه منطقهٔ کرد علوی درسیم (که تونجلی نامیده شده بود) بود که قیامی را سرکوب کرد و هزاران غیرنظامی را کشت.
چند نفر در درسیم کشته شدند؟
برآوردها بسیار متفاوت‌اند — از آمار رسمی حدود 13,000 نفر تا برآوردهای پژوهشگران و کردها از 40,000–70,000 نفر. شمار واقعی محل اختلاف است، زیرا آرشیوهای دولتی هرگز کاملاً گشوده نشده‌اند.
سید رضا که بود؟
سید رضا (حدود 1863–1937) رهبر قبیله‌ای و دینی کرد علوی بود که رهبری قیام درسیم را بر عهده داشت. او در نوامبر 1937 در الازیغ اعدام شد.
چرا درسیم تونجلی نامیده می‌شود؟
دولت ترکیه در 1935 نام درسیم را به «تونجلی» تغییر داد؛ این نام به عملیات نظامی علیه منطقه نیز اطلاق می‌شد. بسیاری از مردم محلی هنوز آن را درسیم می‌نامند.
آیا مردم درسیم کرد هستند؟
بله — آنان عمدتاً کردهای علوی‌اند که به زبان زازا سخن می‌گویند. هویت آنان چندلایه است: کرد، علوی و زازا در کنار یکدیگر.
افراد، مکان‌ها و موضوعات مرتبط
سید رضا · نوری درسیمی · قیام‌های شیخ سعید، آرارات و درسیم · آیین علوی کردها · مردم زازا · درهٔ مونزور · باکور (کردستان شمالی).
منابع و مطالعهٔ بیشتر
«کشتار درسیم، 1937–1938» — برنامهٔ خشونت جمعی و مقاومتِ سیانس پو