Destpêk
Tunceli — ku gelê wê bixwe wek Dersim (bi kurdî û zazakî: Dêrsim) nas dike — parêzgeheke çiyayî li rojhilatê Tirkiyeyê, li herêma kurd Bakur dibêjin e. Nifûsa wê bi piraniyeke mezin kurdên elewî û bi piranî zazakîaxêv in, komeleke ku sedsalên xweseriya çiyayî û berxwedana li dijî desthilata navendî şêwe dane wê.
Ji her cihê din ê Tirkiyeyê zêdetir, navê vê herêmê bi bûyereke tenê ve girêdayî ye: Komkujiya Dêrsimê ya 1937–38, dema artêşa Tirkiyeyê serhildana bi pêşengiya Seyîd Riza şikand û gelek hezar sivîl kuştin. Ev nasandin erdnîgarî û gelê Dêrsimê, rêya ber bi 1937 ve, tiştên di kampanyayê de qewimîn û çawaniya bîranîna herêmê ya îro nîşan dide.
Xalên Sereke
• Dewleta Tirkiyeyê di 1935 de navê Dêrsimê kir Tunceli; navê nû, bi wateyeke nêzî “mista bronzê,” navê operasyona leşkerî ya li dijî herêmê jî bû.
• Nifûsa wê bi piranî kurdên elewî û zazakîaxêv in, bi dîrokeke dirêj a xweseriyê.
• Komkujiya Dêrsimê ya 1937–38 li pey Qanûna Tunceliyê ya 1935 hat, ku herêm xist bin rêveberiya leşkerî.
• Texmînên miriyan gelek cuda ne — ji hejmarên fermî yên nêzî 13,000 heta texmînên lêkolîneran û kurdan ên 40,000–70,000. Hejmara rast nakok e û arşîv bi piranî hîn girtî ne.
• Serokê serhildanê Seyîd Riza di Mijdara 1937 de hat îdamkirin; cihê gorên wî û hevalên wî qet nehatiye eşkerekirin.
• Di 2011 de, Serokwezîr Erdoğan ji bo kuştinan lêborîn xwest; gelek li Dêrsimê lêborînxwestinê netemam dibînin.
Agahiyên Kurt
Nav (bi kurdî / zazakî): Dersim (Dêrsim)
Navê fermî: Tunceli (ji 1935 ve)
Welat / Herêm: Tirkiye (Bakur / Kurdistana Bakur)
Navenda parêzgehê: Tunceli (berê Kalan / Mamekî)
Komela sereke: Kurdên elewî; zazakîaxêv
Nifûs: Parêzgeh ~89,000 (2023); bajar ~35,000 (2021)
Bûyera diyarker: Komkujiya Dêrsimê, 1937–38
Serokê serhildanê: Seyîd Riza (nêzî 1863–1937)
Nîşaneya xwezayî: Geliyê Munzurê û Çiyayên Munzurê
Naverok
Gelekî Taybet: Kurdên Elewî yên Dêrsimê
Rêya ber bi 1937 ve: Qanûna Tunceliyê û Desthilatdariya Leşkerî
Dêrsim li Ku ye?
Dêrsim platoyeke bilind û bi daristanên gir li rojhilatê Anatolyayê ye, bi nêzî di navbera çemên Karasu û Muradê de — her du jî şaxên Feratê ne. Çiyayên Munzurê yên heta nêzî 3,300 metreyan bilind dibin û Geliyê Munzurê li wê serdest in, ku îro wek mezintirîn û ji aliyê cihêrengiya jiyanî ve dewlemendtirîn parka neteweyî li Tirkiyeyê tê parastin.
Paytexta parêzgehê, Tunceli, li geliyê Munzurê li nêzî 914 metreyan ye; di serdema osmaniyan de niştecihbûn Kalan an Mamekî dihat naskirin. Erdê hişk ê herêmê li navenda dîroka wê ye: çiyayan bi sedsalan xweseriya Dêrsimê parast, dema herêmên dorê ji demeke dirêj ve ketibûn rêveberiya împaratorî.
Gelekî Taybet: Kurdên Elewî yên Dêrsimê
Gelê Dêrsimê li gor piraniya vegotinan komeleke taybet e: ji aliyê etnîk ve kurd lê elewî ne sunnî, û bi piranî zaza (zazakî) diaxivin ne kurmancî. Elewîtiya wan baweriyeke tevlîkirî ye ku hêmanên dilsoziya şîe, kevneşopiya berî Îslamê û pratîka herêmî li hev tîne, bi rêzgirtineke kûr ji xwezayê re — rêzgirtinek ku gelek caran tê gotin alîkarî kiriye dîmena xwezayî ya geliyê Munzurê were parastin.
Heta navê herêmê jî nakok e. Bi berbelavî tê fêmkirin ku Dêrsim ji peyvên bi wateya “deriyê zîv” tê, lê “Tunceli” çêkirineke nû ya tirkî ye. Gelo divê cih Dêrsim an Tunceli were gotin hîn pirseke zindî ya siyasî ye: di 2019 de rayedarên herêmî dest bi bikaranîna Dêrsimê ji nû ve kirin, lê parêzgarê hatî tayînkirin israr dikir ku kirina vê yekê li dijî qanûnê ye.
Rêya ber bi 1937 ve: Qanûna Tunceliyê û Desthilatdariya Leşkerî
Rûbirûbûna Dêrsimê bi Komara ciwan a Tirkiyeyê re ji valahiyê nehat. Ew li pey du serhildanên kurdî yên berê yên di navbera her du şerên cîhanê de hat — Serhildana Şêx Seîd a 1925 û Serhildana Agiriyê ya 1927–1930 — her yek bi hêzeke zêdebûyî hat şikandin. Ji bo çarçoveya firehtir li kurtedîtina me ya serhildanên Şêx Seîd, Agirî û Dêrsimê binêrin.
Ji destpêka salên 1930î dewletê hewl da Dêrsimê bi temamî bixe bin kontrolê. Qanûna Niştecihkirina Ji Nû ya 1934 armanc dikir kurdan li herêmên bi piraniya tirk belav bike. Gava biryardar di 1935 de bi Qanûna Tunceliyê hat, ku navê parêzgehê guhert û ew xist bin rêveberiya rasterast a leşkerî — ya ku “Mufetîşiya Giştî ya Çarem” dihat gotin di bin General Abdullah Alpdoğan de. Dêrsim êdî bi fermî wek “pirsgirêkeke” divê were çareserkirin dihat nîşandan.
Komkujiya Dêrsimê, 1937–38
Tiştên piştre qewimîn kurd wek komkujî bi bîr tînin — û bi awayekî zêdebûyî dîroknas û heta, bi gotinên bi baldarî bijartî, siyasetmedarên tirk jî bi vî awayî dibêjin. Kampanya bi nêzî hejdeh mehan, ji bihara 1937 heta Îlona 1938, berdewam kir.
Serhildan û Seyîd Riza
Seyîd Riza, serokekî eşîretî û olî yê elewî-kurd ê Yukarı Abbas Uşağı, hewldanên dewletê yên kirîna hevkariya wî red kiribûn. Piştî ku kurê wî Îbrahîm hat kuştin aloziya zêde bû; hêzên Riza êrîşî posteke cendirmeyê kirin û dewletê ev wek serhildaneke eşkere dît. Bi biryara Encûmena Wezîran a 4ê Gulana 1937, operasyonên leşkerî yên li dijî Dêrsimê bi fermî dest pê kirin.
Kampanyaya Leşkerî
Nêzî 25,000 leşker hatin şandin, hejmarek ku piştre dema berxwedan berdewam kir du qat bû. Artêşê topên giran û bombebarana hewayî bikar anî; balafirên şerê ji Diyarbekirê li dijî gund û geliyên teng ên Dêrsimê firiyan. Di nav pîlotan de Sabiha Gökçen, keça Atatürk a ew bi zarokîtî pejirandibû û yekem pîlota jin a şerê ya tirk, hebû. Hin çavkanî bikaranîna gaza jehrîn li dijî gelê di şikeftan de penaber bû jî ragihînin, lê ev hîn di nav dîroknasan de nakok e.
Sê operasyonên li pey hev di dirêjahiya 1937 û 1938 de herêm wêran hiştin. Heta dawiya 1938, dema cephaneya serhildêrên dawî qediyabû, beşeke mezin a nifûsa Dêrsimê hatibû kuştin, sirgûnkirin an ji gundên xwe derxistin.
Hejmara Miriyan
Hejmara miriyan bi rastî nediyar û bi siyasî hesas e. Texmînên fermî û yên kêmtir ên lêkolîneran mirina sivîlan bi nêzî 10,000 heta 13,000 diyar dikin; hejmareke gelek caran tê gotin nêzî 13,800 e. Vegotinên kurdî û gelek dîroknas hejmarên gelekî bilindtir didin — bi gelemperî “heta 45,000,” bi hin texmînan digihîjin 50,000 heta 70,000. Ji ber ku arşîvên dewletê yên têkildar qet bi temamî nehatine vekirin, hejmareke tenê bi bawerî nayê gotin, û rêxistinên kurdî hîn daxwaz dikin arşîv bên vekirin da hejmara kuştiyan were diyarkirin.
Bîranîn, Lêborînxwestin û Nav
Seyîd Riza di Îlona 1937 de ji bo danûstandinan hat Erzincanê û hat girtin. Di 15ê Mijdara 1937 de ew li Elazığê bi darvekirinê hat îdamkirin, li gel şeş hevalan — li gor raporan di nav wan de kurê wî yê nêzî şazdeh salî jî hebû. Cihê gorên wan qet nehatiye eşkerekirin, birînek ku hîn li navenda bîranîna Dêrsimê ya komkujiyê ye.
Bîra 1937–38 bi beşeke mezin ji aliyê rizgarbûyî û sirgûnkiriyên wek bijîşk Nûrî Dêrsimî ve hat zindî hiştin, ku bi dehsalan tiştên qewimîn belge kir. Miriyên Dêrsimê her sal di destpêka Gulanê de tên bîranîn.
Di 23ê Mijdara 2011 de, Serokwezîr Recep Tayyip Erdoğan bi fermî lêborîn xwest û bûyer wek “yek ji beşên herî trajîk ên dîroka me ya nêzîk” binav kir. Gelek li Dêrsimê pejirandin pêşwazî kirin lê lêborînxwestinê bi armanceke siyasî û netemam dîtin, bi bal kişandina ser daxwazên hîn bêbersiv: cihê gorên Seyîd Riza û hevalên wî diyar bikin û arşîv vekin.
Dêrsima Îro
Tunceliya nû hîn keleha nasnameya elewî-kurdî û siyaseta çepgir û alîgirê kurdan e. Ew cihê Zanîngeha Munzurê ye (di 2008 de wek Zanîngeha Tunceliyê hat damezrandin) û serdanvanan ber bi Parka Neteweyî ya Geliyê Munzurê ve dikişîne. Wek herêmên din ên kurdî, şaredarên hilbijartî yên alîgirê kurdan li vir hatine ji kar rakirin û qeyûmên ji aliyê dewletê ve hatin tayînkirin li şûna wan danîn, û niştecih û partiyên kurdî hîn hişyarî didin li dijî zextên domdar ên ji bo asîmîlekirina ziman û baweriya taybet a herêmê.
Ji bo gelê wê, bijartina navê — Dêrsim li şûna Tunceli — bi xwe kiryareke bîranînê ye: redkirina ji holê rakirina bûyerên 1937–38 û nasnameya berî wan.
Demrêz
1847 — Dêrsim dibe sencaqeke osmanî, bi paytexta wê li Hozatê.
1926 — Dêrsim di asta navçeyê de tê danîn û bi Parêzgeha Elazığê ve tê girêdan.
1934 — Qanûna Niştecihkirina Ji Nû belavkirina kurdan li herêmên bi piraniya tirk armanc dike.
1935 — Qanûna Tunceliyê herêm dixe bin desthilatdariya leşkerî; parêzgeh ji nû ve tê damezrandin û navê wê dibe Tunceli.
4ê Gulana 1937 — Biryara Encûmena Wezîran operasyonên leşkerî dest pê dike; Seyîd Riza serhildanê bi rê ve dibe.
15ê Mijdara 1937 — Seyîd Riza bi şeş hevalan re li Elazığê tê îdamkirin; gorên wan qet nayên eşkerekirin.
Çile–Îlon 1938 — Operasyonên duyem û sêyem ên Tunceliyê; bombebarana hewayî; herêm tê wêrankirin.
23ê Mijdara 2011 — Serokwezîr Erdoğan ji bo komkujiyê lêborîn dixwaze.
2019 — Rayedarên herêmî dest bi vegerandina navê “Dêrsim” dikin.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Komkujiya Dêrsimê çi bû?
Ew kampanyayeke leşkerî ya Tirkiyeyê di 1937–38 de li dijî herêma kurd-elewî ya Dêrsimê (navê wê hatibû kirin Tunceli) bû ku serhildanek şikand û gelek hezar sivîl kuştin.
Çend kes li Dêrsimê mirin?
Texmîn gelek cuda ne — ji hejmarên fermî yên nêzî 13,000 heta texmînên lêkolîneran û kurdan ên 40,000–70,000. Hejmara rast nakok e ji ber ku arşîvên dewletê qet bi temamî nehatine vekirin.
Seyîd Riza kî bû?
Seyîd Riza (nêzî 1863–1937) serokekî eşîretî û olî yê elewî-kurd bû ku serhildana Dêrsimê bi rê ve bir. Ew di Mijdara 1937 de li Elazığê hat îdamkirin.
Dêrsim çima Tunceli tê gotin?
Dewleta Tirkiyeyê navê Dêrsimê di 1935 de kir “Tunceli”; nav operasyona leşkerî ya li dijî herêmê jî nîşan dida. Gelek herêmî hîn Dêrsim dibêjin wê.
Gelê Dêrsimê kurd in?
Erê — ew bi piranî kurdên elewî ne ku zimanê zaza diaxivin. Nasnameya wan pirtebeqe ye: kurdî, elewî û zaza bi hev re.
Kes, Cih û Mijarên Têkildar
Seyîd Riza · Nûrî Dêrsimî · Serhildanên Şêx Seîd, Agirî û Dêrsimê · Elewîtiya kurdî · gelê zaza · Geliyê Munzurê · Bakur (Kurdistana Bakur).
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
“Komkujiya Dêrsimê, 1937–1938” — Sciences Po, Tundiya Komî û Berxwedan