Roja rizgarî û xweragiriyê: Raman li 10ê Nîsanê di dîroka Kurdî de
Ji aliyê Rêzan Babekir veKategorî: Nûçeyên Kurdî10 Nîsana 2026
Naverok
10 Nîsana 1991: Ji kêlekê tunekirinê heta parastina navneteweyî
Destpêka sedsala 20: Tovên diyarkirina çarenûsa xwe (1927-1931)
Destpêk: Giraniya 10ê Nîsanê
Ji bo gelê Kurd, dîrok ne tenê komeke tarîxan di pirtûka dersê de ye; ew vegotina zindî ya mayînê, berxwedanê û lêgerîna bêrawestan a diyarkirina çarenûsa xwe ye. 10ê Nîsanê di vê rêwîtiya dirêj de nîşaneyeke girîng e û hem şahiya rizgariyê hem trajediyên kûr ên nasnameya Kurd şêwe kirine di xwe de kom dike. Ji hilweşîna Kerkûkê di 2003an de heta destwerdana navneteweyî ya ku di 1991an de bi milyonan kes ji qirkirinê rizgar kirin, ev tarîx mînakeke biçûk a serpêhatiya Kurdan a sedsalên 20 û 21 e.
Dema em îro, di 10 Nîsana 2026 de, li van bûyeran difikirin, em neteweyekê dibînin ku ji «gelekî bêdewlet» bûye lîstikvanekî herêmî yê bi hêz. Lê sihên rabirdûyê hîn bandorê li îro dikin, ji ber ku civakên Kurd li çar parçeyên Kurdistanê — li Iraq, Îran, Tirkiye û Sûriyeyê — hîn di nav rewşeke jeopolîtîk ya tevlihev de rêya xwe dibînin. Ev gotar xalên dîrokî yên girîng ên 10ê Nîsanê lêkolîn dike û bandora wan a mayînde li têkoşîna Kurdan a ji bo azadî û edaletê dinirxîne.
10 Nîsana 2003: Hilweşîna Kerkûkê û «Qudsa Kurdî»
Yek ji demên herî guherîner ên dîroka nûjen a Kurdî di 10 Nîsana 2003 de qewimî. Dema rejîma Baasê ya Seddam Husên di bin giraniya dagirkirina bi rêberiya Amerîkayê de hilweşiya, hêzên Pêşmerge yên Kurd, bi piştgiriya hêzên operasyonên taybet ên Amerîkayê, ber bi bajarê stratejîk ê Kerkûkê ve pêş ketin. Bi dehsalan, Kerkûk dilê siyaseta «Erebkirinê» (Teerîb) bû, ku tê de bi hezaran malbatên Kurd û Tirkmen bi zorê koçber hatin kirin û li şûna wan niştecihên Ereb ên ji navend û başûrê Iraqê hatine anîn bi cih bûn.
Ketina Pêşmerge ya Kerkûkê bi dîmenên şahiya saf hate pêşwazîkirin. Kurdên ku bi salan di sirgûnê de bûn bi lez vegeriyan malên bav û kalên xwe, peykerên dîktator hilweşandin û nasnameya xwe li bajarê ku bi evîn Qudsa Kurdistanê (Qudsa Kurdistanê) bi nav dikin ji nû ve bi dest xistin. Hilweşîna Kerkûkê ne tenê serkeftineke leşkerî bû; ew vegerandina sembolîk a hebûna Kurdan li navenda xwe ya dîrokî bû. Ew rê li ber naskirina destûrî ya Herêma Kurdistanê ya Iraqê vekir û Kerkûk wek «axa nakok» a navendî bi cih kir, ku îro jî xala sereke ya daxwazên siyasî yên Kurdan dimîne.
Girîngiya Kerkûkê di dewlemendiya wê ya mezin a neftê û tevna wê ya pir-etnîk de ye. Rêberiya Kurd bi girtina bajar di 10ê Nîsanê de peyameke zelal ji cîhanê re şand: serdema paqijkirina etnîk a bi pergal li Iraqê qediya, û Kurd ê êdî di paşeroja dewleta Iraqê de neyên danîn alîkî.
10 Nîsana 1991: Ji kêlekê tunekirinê heta parastina navneteweyî
Tam diwanzdeh sal berî hilweşîna Kerkûkê, gelê Kurd bi yek ji demên xwe yên herî tarî re rûbirû bû. Piştî Raperîna (serhildana) têkçûyî ya Adara 1991, Garda Komarî ya bijarte ya Seddam Husên kontraêrîşeke hov dest pê kir. Ji tirsa dubarebûna êrîşa kîmyewî ya 1988an a Helebceyê û qirkirina Enfalê, nêzî du milyon Kurd ber bi sînorên çiyayî yên Tirkiyeyê û Îranê reviyan.
Heta 10 Nîsana 1991, cîhan şahidiya felaketeke mirovî ya bi mezinahiyeke bêhempa dikir. Bi hezaran zarok, kal û pîr û malbatên westiyayî li derbasgehên cemidî yên çiyayê ji sermayê, birçîbûnê û nexweşiyê dimirin. Di vê rojê de bû ku civaka navneteweyî, bi rêberiya Dewletên Yekbûyî, Fransa û Brîtanyayê, pabendbûna xwe ya parastina gelê Kurd xurt kir. Amerîkayê Bexda li dijî her operasyoneke leşkerî ya li bakurê xeta firehiya 36emîn hişyar kir û bi vî awayî destpêka pratîkî ya «Operasyona Dabînkirina Rehetî» nîşan da.
Ev destwerdan bû sedema damezirandina «herêmeke ewle» û «herêmeke qedexeya firînê», ku ewlehiya pêwîst ji bo vegera penaberên Kurd a malê dabîn kirin. Ji vê jî girîngtir, ev parastin hişt Kurdên Iraqê di 1992an de hilbijartinên xwe yên demokratîk ên yekem lidar bixin û ev bû sedema avakirina Hukumeta Herêma Kurdistanê (KRG). Bi vî awayî 10 Nîsana 1991 dema ku doza Kurd navneteweyî bû nîşan dide; ew ji «serhildaneke» hundirîn bû pirsgirêkeke cîhanî ya mafên mirovan ku cîhan êdî nedikarî wê paşguh bike.
Destpêka sedsala 20: Tovên diyarkirina çarenûsa xwe (1927-1931)
Kokên tevgera nûjen a Kurdî dikarin heta destpêka sedsala 20 bên şopandin, serdemeke ku bi hilweşîna Împaratoriya Osmanî û xêzkirina sînorên nû li Rojhilata Navîn hate nîşankirin. Di 10 Nîsana 1927 de, neteweperestên Kurd jixwe bingehên tiştê ku dê bibe Komara Agiriyê birêxistin dikirin. Ev serdem bi guherîna ji berxwedana li ser eşîran ber bi tevgera neteweyî ya birêxistintir ve dihat naskirin, dema rewşenbîr û rêberên leşkerî yên Kurd hewl didan ji bo gelê xwe li cîhana piştî Osmaniyan cihekî misoger bikin.
Heta 10 Nîsana 1931, têkoşîn girantir bûbû. Şêx Ehmed Barzanî, kesayetiyeke mezin di dîroka Kurdî de, daxwazên fermî ji Civata Neteweyan re şandin û serxwebûn û naskirin ji bo gelê Kurd xwestin. Her çend hêzên kolonyal ên wê demê bi piranî ev daxwaz paşguh kirin, wan mînakeke qanûnî û siyasî ji bo dewletbûna Kurdî danîn. Xweragiriya ku eşîra Barzanî û rêberên Kurd ên din di vê serdemê de nîşan dan, bingeh ji şoreşên ku dê di dehsalên bê de li pey bên re amade kir.
Têkoşîna nûjen: Berxwedana Kurdan di 2026 de
Dema em 10ê Nîsanê di sala 2026 de bi bîr tînin, têkoşîna Kurdan ketiye qonaxeke nû û tevlihev. Her çend Herêma Kurdistanê ya Iraqê astekê xweseriyê heye, Kurd li parçeyên din ên herêmê bi dijwariyên girîng re rûbirû ne. Li Kurdistana Îranê (Rojhilat), komên opozîsyonê hîn li dijî rejîmeke tepeserker li ber xwe didin ku êrîşên xwe li baregehên Kurd ên Iraqê girantir kiriye. Tevgera «Jin, Jiyan, Azadî», ku li Rojhilat dest pê kir, hîn hêzeke bi hêz a guherînê ye û mafên Kurdan bi daxwazên demokratîk ên berfirehtir ên Îranê ve girê dide.
Li Kurdistana Rojava (Rojava/bakurê Sûriyeyê), rêveberiya bi rêberiya Kurdan di nav jîngeheke ewlehiyê ya nazik de rêya xwe dibîne, tehdîdên hêzên herêmî hevseng dike û di heman demê de hîn modeleke demokrasiya ji bin ve û wekheviya zayendî pêşkêş dike. Heyva Sor a Kurdistanê vê dawiyê qeyrana berdewam a koçberiyê rapor kir û derxist pêş ku heta di 2026 de jî gelê Kurd hîn ji bo mafê bingehîn ê jiyana aştiyane li ser axa xwe têdikoşe.
Rewşa teknolojîk û dîjîtal a 2026 têkoşîn jî guhertiye. Çalakvan û dîroknasên Kurd arşîvên dîjîtal ên wek Kurdipedia bi kar tînin da mîrasa xwe biparêzin û li dijî jêbirina dîrokî li ber xwe bidin ku ev demeke dirêj e amûra zordarên wan e. Şiyana belgekirin û parvekirina çîroka Kurdî di dema rastîn de bûye parçeyeke bingehîn a tevgera neteweyî.
Encam: Ruhê Kurdistanê yê bêşkestin
10ê Nîsanê rojek e ku xwezaya dualî ya dîroka Kurdî bi bîr dixe: birînên kûr ên koçberiyê û lûtkeyên bilind ên rizgariyê. Ev roja rêzgirtina ji şehîdên Koça Mezin a 1991an û lehengên ku Kerkûk di 2003an de rizgar kirin e. Ev roja naskirina wê yekê jî ye ku rêwîtiya Kurdan hîn pir dûr ji qedandinê ye.
Çîroka Kurdan çîroka gelekî ye ku jêbirina xwe qebûl nekiriye. Tevî ku bi sînorên ku wan xwe xêz nekirin hatine parçekirin û ji aliyê rejîmên ku hilweşandina wan dixwestin ve hatine tepeserkirin, ruhê Kurd hîn bêşkestin e. Dema em ber bi paşerojê ve dinêrin, dersên 10ê Nîsanê — girîngiya yekîtiyê, pêdiviya hevpeymaniyên navneteweyî û hêza bîra dîrokî — dê hîn neteweya Kurd ber bi armanca wê ya dawîn a azadî û rûmetê ve bi rê ve bibin.