ڕۆژێکی ڕزگاری و خۆڕاگری: وردبوونەوە لە 10ی نیسان لە مێژووی کورددا
لە ڕێزان بابەکرەوە — پۆل: هەواڵەکانی کورد — 10ی نیسانی 2026
ناوەڕۆک
10ی نیسانی 1991: لە لێواری لەناوچوونەوە بۆ پاراستنی نێودەوڵەتی
سەرەتای سەدەی 20: تۆوەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆ (1927-1931)
پێشەکی: قورسایی 10ی نیسان
بۆ گەلی کورد، مێژوو تەنها کۆمەڵێک ڕێکەوت لە کتێبی خوێندندا نییە؛ بەڵکو چیرۆکێکی زیندووە لە مانەوە، بەرخۆدان و هەوڵی نەشکێن بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆ. ڕۆژی 10ی نیسان خاڵێکی گرنگی ئەم گەشتە درێژەیە کە هەم خۆشیی بێسنووری ڕزگاری و هەم ئەو تراژیدییە قووڵانە لەخۆ دەگرێت کە شێوەیان بە ناسنامەی کورد داوە. لە ڕووخانی کەرکووک لە 2003ەوە تا دەستێوەردانە نێودەوڵەتییەکەی 1991 کە ملیۆنان کەسی لە جینۆساید ڕزگار کرد، ئەم ڕێکەوتە وێنەیەکی بچووکی ئەزموونی کوردە لە سەدەکانی 20 و 21دا.
ئەمڕۆ، لە 10ی نیسانی 2026، کاتێک لەم ڕووداوانە ورد دەبینەوە، گەلێک دەبینین کە لە «گەلێکی بێدەوڵەت»ەوە گۆڕاوە بۆ هێزێکی ناوچەییی بەهێز. بەڵام سێبەرەکانی ڕابردوو هێشتا کاریگەرییان لەسەر ئێستا هەیە، چونکە کۆمەڵگە کوردییەکانی چوار بەشی کوردستان، لە عێراق، ئێران، تورکیا و سووریا، هێشتا بە بارودۆخێکی ئاڵۆزی جیۆپۆلیتیکیدا تێدەپەڕن. ئەم وتارە خاڵە مێژووییە گرنگەکانی 10ی نیسان دەخاتە ڕوو و لە کاریگەریی بەردەوامیان لەسەر خەباتی کورد بۆ ئازادی و دادپەروەری دەکۆڵێتەوە.
10ی نیسانی 2003: ڕووخانی کەرکووک و «قودسی کوردستان»
یەکێک لە گۆڕانکارییە گەورەکانی مێژووی نوێی کورد لە 10ی نیسانی 2003 ڕووی دا. کاتێک ڕژێمی بەعسی سەدام حوسێن لەژێر قورسایی داگیرکردنەکە بە سەرکردایەتیی ئەمریکا هەڵدەوەشایەوە، هێزەکانی پێشمەرگەی کورد، بە پشتگیریی هێزەکانی ئۆپەراسیۆنی تایبەتی ئەمریکا، بەرەو شاری ستراتیژیی کەرکووک پێشڕەوییان کرد. بۆ چەندین دەیە، کەرکووک ناوەندی سیاسەتی «بەعەرەبکردن» (تەعریب) بوو؛ سیاسەتێک کە تێیدا هەزاران خێزانی کورد و تورکمان بە زۆر ئاوارە کران و لە شوێنیان نیشتەجێبووانی عەرەب هێنران کە لە ناوەڕاست و باشووری عێراقەوە گواسترابوونەوە.
چوونی پێشمەرگە بۆ ناو کەرکووک لە نێو دیمەنی خۆشیی بێگەرددا پێشوازیی لێ کرا. ئەو کوردانەی چەندین ساڵ دوورخرابوونەوە، بە پەلە گەڕانەوە ماڵەکانی باوباپیرانیان، پەیکەرەکانی دیکتاتۆرەکەیان ڕووخاند و ناسنامەی خۆیان لە شارێکدا گەڕاندەوە کە بە خۆشەویستییەوە پێی دەڵێن قودسی کوردستان (واتە، ئۆرشەلیمی کوردستان). ڕووخانی کەرکووک تەنها سەرکەوتنێکی سەربازی نەبوو؛ بەڵکو گەڕاندنەوەیەکی هێماییی ئامادەبوونی کورد بوو لە ناوەندە مێژووییەکەی خۆیدا. ئەمە ڕێگەی بۆ دانپێدانانی دەستووری بە هەرێمی کوردستانی عێراق خۆش کرد و کەرکووکی وەک «ناوچەی جێناکۆکی»ی سەرەکی جێگیر کرد کە ئەمڕۆش ناوەندی ئامانجە سیاسییەکانی کوردە.
گرنگیی کەرکووک لە سامانی زۆری نەوت و پێکهاتە چەندنەتەوەییەکەیدایە. سەرکردایەتیی کورد بە دەستگرتن بەسەر شارەکەدا لە 10ی نیسان، پەیامێکی ڕوونی بە جیهان دا: سەردەمی پاکتاوکردنی سیستەماتیکیی نەتەوەیی لە عێراق کۆتایی هاتووە و کورد لە داهاتووی دەوڵەتی عێراقدا چیتر ناخرێتە پەراوێزەوە.
10ی نیسانی 1991: لە لێواری لەناوچوونەوە بۆ پاراستنی نێودەوڵەتی
بە وردی دوازدە ساڵ پێش ڕووخانی کەرکووک، گەلی کورد ڕووبەڕووی یەکێک لە تاریکترین ساتەکانی خۆی بووەوە. دوای سەرنەکەوتنی Raperin (ڕاپەڕین)ی ئازاری 1991، هێزە دەستەبژێرەکانی گاردی کۆماریی سەدام حوسێن هێرشێکی پێچەوانەی دڕندانەیان دەست پێ کرد. لە ترسی دووبارەبوونەوەی هێرشە کیمیاییەکەی هەڵەبجە لە 1988 و جینۆسایدی ئەنفال، نزیکەی دوو ملیۆن کورد بەرەو سنوورە شاخاوییەکانی تورکیا و ئێران هەڵاتن.
تا 10ی نیسانی 1991، جیهان شاهیدی کارەساتێکی مرۆیی بوو بە قەبارەیەکی بێوێنە. هەزاران منداڵ، بەساڵاچوو و خێزانی ماندوو لە دەربەندە سارد و بەستووە شاخاوییەکاندا لەبەر سەرما و بێپەناگەیی، برسیەتی و نەخۆشی دەمردن. لەم ڕۆژەدا بوو کە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا، فەڕەنسا و بەریتانیا پابەندیی خۆی بە پاراستنی گەلی کورد پتەو کرد. ئەمریکا بەغدای ئاگادار کردەوە کە لە باکووری هێڵی پانیی جوگرافیی 36ەم هیچ ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی ئەنجام نەدات و ئەمە دەستپێکی کرداریی «ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی»ی دیاری کرد.
ئەم دەستێوەردانە بووە هۆی دامەزراندنی «پەناگەیەکی ئارام» و «ناوچەی قەدەغەی فڕین» کە ئەو ئاسایشەیان دابین کرد کە بۆ گەڕانەوەی پەنابەرە کوردەکان بۆ ماڵەوە پێویست بوو. گرنگتر لەوە، ئەم پاراستنە ڕێگەی دا کوردانی عێراق لە 1992 یەکەم هەڵبژاردنە دیموکراتییەکانیان بەڕێوە ببەن و ئەمە بووە هۆی پێکهێنانی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG). بەم شێوەیە 10ی نیسانی 1991 ئەو ساتە نیشان دەدات کە پرسی کورد نێودەوڵەتی بوو و لە «یاخیبوون»ێکی ناوخۆییەوە گۆڕا بۆ پرسێکی جیهانیی مافی مرۆڤ کە جیهان چیتر نەیدەتوانی پشتگوێی بخات.
سەرەتای سەدەی 20: تۆوەکانی مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆ (1927-1931)
دەتوانرێت ڕەگ و ڕیشەی بزووتنەوەی نوێی کورد بۆ سەرەتای سەدەی 20 بگەڕێندرێتەوە؛ سەردەمێک کە ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و کێشانی سنوورە نوێیەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێناسەی دەکرد. لە 10ی نیسانی 1927، نەتەوەپەروەرانی کورد هەر لەو کاتەدا بناغەکانی ئەو کیانەیان ڕێک دەخست کە دواتر دەبوو بە کۆماری ئارارات. ئەم سەردەمە بە گواستنەوە لە بەرخۆدانی خێڵییەوە بۆ بزووتنەوەیەکی نەتەوەییی ڕێکخراوتر ناسرابوو، چونکە ڕۆشنبیران و سەرکردە سەربازییە کوردەکان هەوڵیان دەدا لە جیهانی دوای عوسمانیدا شوێنێک بۆ گەلەکەیان دابین بکەن.
تا 10ی نیسانی 1931، خەباتەکە توندتر بووبوو. شێخ ئەحمەد بارزانی، یەکێک لە کەسایەتییە مەزنەکانی مێژووی کورد، داواکاریی فەرمیی بۆ کۆمەڵەی نەتەوەکان نارد و داوای سەربەخۆیی و دانپێدانان بە گەلی کوردی کرد. هەرچەندە دەسەڵاتە کۆڵۆنیالییەکانی ئەو سەردەمە بە شێوەیەکی بەرفراوان پشتگوێیان خست، ئەم داواکارییانە پێشینەیەکی یاسایی و سیاسییان بۆ دەوڵەتداریی کورد دامەزراند. خۆڕاگریی خێڵی بارزان و سەرکردە کوردەکانی دیکە لەم سەردەمەدا بناغەی ئەو شۆڕشانەی دانا کە لە دەیەکانی دواتردا دەهاتن.
خەباتی هاوچەرخ: بەرخۆدانی کورد لە 2026
ئێستا کە یادی 10ی نیسانی ساڵی 2026 دەکەینەوە، خەباتی کورد چووەتە قۆناغێکی نوێ و ئاڵۆزەوە. هەرچەندە هەرێمی کوردستانی عێراق ڕادەیەک خۆبەڕێوەبردنی هەیە، کوردانی بەشەکانی دیکەی ناوچەکە ڕووبەڕووی ئاستەنگی گەورە دەبنەوە. لە کوردستانی ئێران، ڕۆژهەڵات، گرووپە ئۆپۆزسیۆنەکان هێشتا بەرەنگاریی ڕژێمێکی سەرکوتکەر دەکەن کە هێرشەکانی بۆ سەر بنکەکانی کورد لە عێراق توندتر کردووەتەوە. بزووتنەوەی «ژن، ژیان، ئازادی» (Jin, Jiyan, Azadî)، کە لە ڕۆژهەڵات دەستی پێ کرد، هێشتا هێزێکی بەهێزی گۆڕانە و پردێک لەنێوان مافەکانی کورد و ئامانجە بەرفراوانترە دیموکراتییەکانی ئێراندا دروست دەکات.
لە ڕۆژئاوای کوردستان (ڕۆژئاوا/باکووری سووریا)، بەڕێوەبەرایەتییەکە بە سەرکردایەتیی کورد بە ژینگەیەکی هەستیاری ئەمنیدا تێدەپەڕێت و لەگەڵ هەڕەشەکانی هێزە ناوچەییەکان هاوسەنگی ڕادەگرێت، لە هەمان کاتدا هێشتا نموونەیەک بۆ دیموکراسیی جەماوەری و یەکسانیی ڕەگەزی پێشکەش دەکات. مانگی سووری کوردستان (Heyva Sor a Kurdistanê) بەم دواییە ڕاپۆرتی لەبارەی قەیرانە بەردەوامەکەی ئاوارەبوون بڵاو کردەوە و جەختی لەوە کردەوە کە تەنانەت لە 2026یشدا گەلی کورد هێشتا بۆ مافی سەرەتاییی ژیانێکی ئاشتیانە لەسەر خاکی خۆی خەبات دەکات.
ژینگەی تەکنەلۆژی و دیجیتاڵی 2026یش خەباتەکەی گۆڕیوە. چالاکوانان و مێژوونووسانی کورد ئەرشیفە دیجیتاڵییەکانی وەک کوردیپیدیا بەکار دەهێنن بۆ پاراستنی میراتیان و بەرەنگاربوونەوەی ئەو سڕینەوەیەی مێژوو کە بۆ ماوەیەکی درێژ ئامرازی چەوسێنەرانیان بووە. توانای تۆمارکردن و هاوبەشکردنی چیرۆکی کورد لە هەمان کاتی ڕووداندا، بووەتە بەشێکی زۆر گرنگی بزووتنەوەی نەتەوەیی.
ئەنجام: ڕۆحە نەشکێنەکەی کوردستان
10ی نیسان ڕۆژێکە کە دوو ڕەهەندی مێژووی کورد بیرمان دەخاتەوە: برینە قووڵەکانی ئاوارەبوون و بەرزاییە شکۆدارەکانی ڕزگاری. ڕۆژێکە بۆ ڕێزگرتن لە شەهیدانی کۆچی 1991 و ئەو پاڵەوانانەی لە 2003 کەرکووکیان ڕزگار کرد. هەروەها ڕۆژێکە بۆ دانپێدانان بەوەی گەشتی کورد هێشتا زۆری ماوە بۆ تەواوبوون.
چیرۆکی کوردان چیرۆکی گەلێکە کە ڕازی نەبووە بسڕدرێتەوە. هەرچەندە بە سنوورگەلێک دابەش کراون کە خۆیان نەیانکێشاوە و لەلایەن ڕژێمگەلێکەوە سەرکوت کراون کە هەوڵیان بۆ لەناوبردنیان داوە، ڕۆحی کورد هەر ناشکێت. کاتێک سەیری داهاتوو دەکەین، وانەکانی 10ی نیسان، واتە گرنگیی یەکگرتوویی، پێویستیی هاوپەیمانێتییە نێودەوڵەتییەکان و هێزی یادەوەریی مێژوویی، هێشتا ڕێنوێنیی گەلی کورد دەکەن بەرەو ئامانجە کۆتاییەکەی ئازادی و کەرامەت.