Naverok
Cûreyeke trajediyê heye ku ji bo kesên pir ji dema xwe pêşketîtir hatine hiştin, û Abdullah Cevdet wê bi temamî jiya. Wî nivîsên xwe yên siyasî yên herî biwêrek bi navekî nivîskariyê yê du peyvan îmze dikirin ku her tişt digot: Bir Kürd. Kurdek. Di dehsalên dawîn ên Împaratoriya Osmanî de, dema nasnameya Kurdî li korîdorên desthilatdariyê bi zehmetî dikaribû bê bihîstin, ev bijîşk, helbestvan û şoreşger wan du peyvan wekî ragihandina kesayetiya xwe û tiştên ku diparast hilbijart.
Ew ê paşê hevkariya damezrandina tevgera siyasî ya bi encamên herî girîng a dîroka Osmanî ya dawîn bike. Ew ê dehsalan li sirgûnê derbas bike, ji aliyê siltanan ve bê şopandin û sansûrkar wî bitepisînin; bi coş li ser zanist, azadî û hişyarbûna gelê xwe binivîse. Ew ê di lerizînên dawîn ên împaratoriyê de ji bo demeke kin piştgiriya serxwebûna Kurdî bike. Paşê, di yek ji ironiyên herî tûj ên dîrokê de, ew ê bibîne ku Komara Tirkiyeyê ya nûjen li ser heman bingehên fikrî yên wî ava kirin radibe; tenê ji bo ku bibîne xwe jê hatiye dûrxistin û ji ber piştgiriya xwe ya Kurdan û ramanên ku ji wan re ne guncaw bûn tê cezakirin.
Abdullah Cevdet yek ji hişên herî ronak û nakok bû ku dîroka Kurdî pêk anî. Çîroka wî vegotineke sade ya neteweperweriya Kurdî nîne; tiştekî tevlihevtir û mirovîtir e. Ew çîroka mêrekî ye ku gelek aliyên cuda di xwe de dihewand: di heman demê de Tirkekî Ciwan û welatparêzekî Kurd, materyalîstek û helbestvan, nûjenker û kesekî ku dewleta nûjen nikaribû wî bihewîne.
Reh li dilê welatê Kurdî
Abdullah Cevdet di 9ê Îlonê ya 1869 de li Arapgirê, bajarokekî Meletiyê li aliyên rojhilatê Anadoluyê, hat dinyayê. Ev cih di kûrahiya herêmên bilind ên Kurdî de ye: axên kevnar ên ku civakên Kurdî, Ermenî û Turkî bi sedsalan di nêzîkbûneke ne aram de jiyabûn. Bavê wî Hacı Ömer Vasfi Efendi katibekî artêşa Osmanî bû û li Diyarbekirê, bajêrê mezin ê Kurdî ku ji serdema navîn ve dilê çandî û siyasî yê herêmê bû, dixebitî.
Malbat Kurd bû û Cevdet dê herdem vê nasnameyê bi xwe re hilgire; heta di salên ku xwe wekî Tirkekî bi eslê Kurdî danasî de jî. Ev vegotin danûstandinên nasnameyê yên ne mumkin ên ku li rewşenbîrên Kurd ên serdema wî hatibûn ferzkirin nîşan dida. Ew bi axaftina zimanên împaratoriyê mezin bû û perwerdeya olî ya standard a Osmanî girt: destpêkê li dibistanên xwecihî yên Xozat û Arapgirê û paşê li dibistaneke navîn a leşkerî li Mamüretülaziz, Elazığa îroyîn. Di salên destpêkê de ew zarokekî dîndar û hezkirê pirtûkan di malbateke Misilman a muhafezekar de bû.
Hûrgiliyeke biçûk a zarokatiya wî di bîra wî de ma û jiyana wî şekil da. Bavê wî, ku di baweriyên xwe yên olî de hişk bû, ji bo kurê xwe vaksîna nexweşiya çiçekê red kir. Nexweşî gihîşt Abdullah Cevdet û nîşana xwe li rûyê wî heta dawiyê hişt: şopên çiçekê ku heta mezinbûnê bi wî re man. Ji bo mêrekî ku dê bibe yek ji parêzvanên herî tund ên zanista Rojava û tibbê ya aqilî di Împaratoriya Osmanî de, ev ironiyeke kûr bû. Redkirina tibbê ya nûjen ji aliyê bavê wî ve bi rastî nîşanek li wî hiştibû. Ev rûbirûbûna wî ya yekem bi tiştê ku dê jiyana xwe li dijî wê têbikoşe bû: berxwedana kevneşopiyê li hember aqil.
Hişyarbûna mezin: Stenbol û jidayikbûna radîkalekî
Dema Abdullah Cevdet di temenê panzdeh salî de ji bo xwendina li Dibistana Amadekariyê ya Tibbê ya Leşkerî ya Kuleliyê gihîşt Stenbolê, her tişt guherî. Bajêr erdhejeke fikrî bû. Konstantînopol a dawiya sedsala nozdehem bajarekî mezin bû ku bi ramanên nû dişeliqî: felsefeya Ewropî, reformxwaziya Osmanî, siyaseta veşartî û pirtûkên qedexekirî. Ji bo ciwanekî hiştûj ê ji parêzgehên Kurdî, ev hem pir mezin hem jî bi heman qasî heyecandar bû.
Wî xwendina xwe li Akademiya Tibbê ya Leşkerî ya Împaratoriyê domand. Li wir xwendekarekî heval, İbrahim Temo, nivîsa Felix Isnard a li ser materyalîzmê bi wî da nasîn. Bandor weke erdhejê bû. Kurê dîndar ê Misilman ê ji Arapgirê dest bi xwendina bi dilxwestineke mezin kir: materyalîstên Alman Büchner û Vogt, pozîtîvîstên Fransî, biyolojiya evolûsyonê û felsefeya Rojava. Baweriya wî tenê hilneweşiya; bû tiştekî ecêbtir û balkêştir: bawerî bi wê yekê ku zanist û aqil tenê amûrên dikarin gelê wî rizgar bikin in û ku ol, herçiqas belkî hêzeke civakî ya bikêr be, nikare bi tu wateyeke watedar Xwedê be.
Helbestên wî yên destpêkê lihevketina cîhanên ku di hundirê wî de pêk dihat nîşan didin. Wî pesnnameyên Pêxember bi dilsozî nivîsandin, tevî ku felsefeya wî ber bi aliyê berevajî ve diçû. Ew dibû tiştê ku paşê dê xwe bi nav bike: muctehîdekî materyalîst, kesekî ku di mijarên ku olê ji mêj ve wekî qada xwe ya taybet hesibandibûn de li biryareke aqilî ya serbixwe digeriya. Di Împaratoriya Osmanî ya Siltan Ebdulhemîdê II de ev nasnameyeke bi xeter bû, lê Cevdet tevî vê yekê ew hilgirt.
«Bir Kürd»: Navê nivîskariyê wekî manîfestoyeke siyasî
Di tevahiya xebata xwe de, Abdullah Cevdet bi gelek navên nivîskariyê nivîsand, lê tu yek ji wan bi qasî Bir Kürd, yanî Kurdek, bi wateyê tijî nebû. Di çandeke siyasî de ku nasnameya Kurdî di rewşa herî baş de nedihat dîtin û di ya herî xirab de wekî pirsgirêkeke ku divê dewleta Osmanî bi rê ve bibe dihat dîtin, îmzekirina gotaran bi wan du peyvan kiryareke serhildan û tekezkirina nasnameya xwe bû.
Wî ev navê nivîskariyê bi taybetî di beşdariyên xwe yên weşanên têkildarî hişyarbûna Kurdî û dabeşbûna Rojhilat û Rojava de bi kar anî; di nav de kovara Kurdistan û Roji Kurd, yanî Rojê Kurdî, ku ji weşanên destpêkê yên baldayî li Kurdan di dîroka Osmanî de bûn. Di van nivîsan de, Cevdet bi pirsa ku her rewşenbîrê Kurd ê nifşa wî diêşand re têdikoşiya: gelekî ku dewleteke nûjen, zimanekî standardkirî û nasnameyeke siyasî ya naskirî tune çawa dikare cihê xwe di cîhana nûjen de bigire?
Bersivên wî bi gelemperî yên nûjenkerekî sedsala nozdehem bûn: bi rêya perwerdeyê, pejirandina zanista Ewropî û ramana aqilî û hişyarkirina zanîna neteweyî di nav gelekî ku demeke pir dirêj bi avahiyên eşîrî û desthilatdariya olî hatibû rêvebirin de. Ew bi coş, tevî ku carinan bi nakokî, bawer dikir ku Kurd gelekî xwedî şiyana nûjenbûnê ne û ku nûjenbûn tenê rêya mayîna zindî di cîhana ku ji xirbeyên împaratoriyê derdiket de ye.
Ev helwesteke radîkal bû. Wateya wê têkoşîn tenê li dijî dewleta Osmanî nebû; li dijî elîtên eşîrî û olî yên Kurdî jî bû, ku sedemên xwe yên tercîhkirina pergala heyî hebûn. Wateya wê tekezkirina nasnameyeke Kurdî di demeke ku mantiqa siyasî ya serdest nasnameyên wiha bi temamî red dikir an dikir bin beşeke biratiya Osmanî ya ne zelal bû.
1889: Hevkariya damezrandina Tirkên Ciwan
Di sala 1889 de, Abdullah Cevdet bîst salî bû, hêj xwendekarê Akademiya Tibbê ya Leşkerî ya Împaratoriyê bû û êdî bi kûrahî di siyaseta veşartî de beşdar bû. Wê salê, wî û çar xwendekarên heval, di nav de İbrahim Temo, Mehmed Reşid, İshak Sükûti û Kerim Sabri, civakeke veşartî ava kirin ku dê bibe yek ji tevgerên siyasî yên bi encamên herî girîng di dîroka Rojhilata Navîn a nûjen de.
Komê xwe Komîteya Yekîtî û Pêşketinê, İttihad ve Terakki Cemiyeti, bi nav dikir û di dîrokê de bi sadehî wekî Tirkên Ciwan tê nasîn. Armanca wê ya damezrandinê bidawîkirina desthilatdariya mutleq a Siltan Ebdulhemîdê II, vegerandina destûra Osmanî û kişandina împaratoriyê ber bi serdema nûjen ve bû. Di wan salên destpêkê de, tevgerê rojeveke etnîkî tunebû. Di nav damezrînerên wê de Albanî, Ereb, Kurd û Tirk hebûn. Abdullah Cevdet, rewşenbîrê Kurd ê ji Arapgirê, tam li navenda wê bû.
Salên destpêkê yên tevgerê hem tirsnak hem jî bi heyecan bûn. Endam dihatin girtin, sirgûnkirin, lêpirsînkirin û kuştin. Cevdet bixwe hat girtin û wekî bijîşkekî leşkerî sirgûnî Trablusgarbê, Lîbyaya îroyîn, hat kirin; şandineke cezakirinê ku armanca wê dûrxistina wî ji qada siyasî bû. Li wir çar mehan di kelehekê de hate girtin. Dema fêr bû ku sirgûneke din ji bo herêma çol a Fezzanê tê plankirin, reviya.
Ew bi rêya Tûnisê çû û di dawiyê de di sala 1897 de gihîşt Ewropayê; ev destpêka sirgûneke dirêj bû ku dê wî bibe Cenevre, Viyana, Parîs û Qahîreyê. Di sirgûnê de bû ku Abdullah Cevdet bi temamî şiyanên xwe derxistin holê.
Sirgûn û dengê Kurdî: Nivîsandin ji qeraxan
Li Cenevreyê, Cevdet bi hêzeke xurt xwe da xebata civaka sirgûnî ya Tirkên Ciwan. Bi İshak Sükûti û Tunalı Hilmi re sernivîskariya rojnameya Osmanlı, yanî Osmanî, dikir; yek ji organên sereke yên tevgera dijber bû. Wî felsefeya materyalîst a Almanî wergerand Turkîya Osmanî û cara yekem Kraft und Stoff a Büchner, yanî Hêz û Madde, gihand xwendevanên Osmanî. Helbestên wî nivîsand nivîskarên Fransî yên sembolîst wekî bi rastî berbiçav pesn didan. Ew bi Theodor Herzl re nas bû û alîkariya wî ya wergerandina nameya Herzl bo Turkî kir.
Lê tevî vê çalakiya rewşenbîrî ya cîhanî, Cevdet li ser Kurdan jî dinivîsand. Di nivîsên bi navê Bir Kürd hatine weşandin de, wî pirsa Kurdî yekser nîqaş dikir: hişyarbûna çandî û siyasî ya Kurdî diparast û tekez dikir ku Kurdan hem maf hem şiyana beşdarbûna di nûjeniyê de li gorî şertên xwe hene.
Di sala 1904 de, li Cenevreyê, Cevdet kovara İctihad damezrand. Ev nav di kevneşopiya fikrî ya Îslamî de girîngiyeke mezin hilgire û qala pratîka ramana hiqûqî ya serbixwe dike. Nav bi armanc û provokatîf bû: Cevdet ji bo ramana aqilî ya sekuler heman desthilatdariya ku zanyarên olî ji mêj ve ji bo qanûna îlahî daxwaz dikirin dixwest. İctihad, di bin navên cuda û bi rêya gelek qedexe û qeyranên hiqûqî, heta mirina Cevdet di sala 1932 de dê bidomîne; nêzî sî salên weşana berdewam.
Veqetîna ji neteweperweriya Turkî
Sala 1902 xala zivirînê bû. Komîteya Yekîtî û Pêşketinê li ser xetên îdeolojîk parçe dibû. Beşeke ku bandora wê her ku diçe zêde dibû rêxistinê ber bi bernameyeke li ser neteweperweriya etnîkî ya Turkî ava bûyî ve dibir: Türkçülük. Ji bo Cevdet, rewşenbîrekî Kurd ku qet tevger bi şêweyeke etnîkî tênegihîştibû, ev xiyaneteke bingehîn bû.
Ew ji CUP veqetiya. Rêxistina ku di temenê bîst salî de hevkariya avakirina wê kiribû niha îdeolojiyeke ku ew qet nedipejirand dişopand. Li gorî Cevdet, neteweperweriya Turkî nûjenkirin nebû; guhertina cûreyeke nasnameya eşîrî bi cûreyeke din bû. Ew bawer dikir ku dê di dawiyê de civaka siyasî ya Osmanî wêran bike, dê wê rizgar neke. Rastiya gotina wî dê derkeve holê, lê rastbûna pêşbîniya wî tu aramî neanî wî.
Piştî ku Şoreşa Tirkên Ciwan a CUP ya sala 1908 serket, destûr ji bo demeke kin vegerand û Ebdulhemîdê II sirgûn kir, Cevdet di sala 1910 de vegeriya Stenbolê. Wî di sala 1908 de Partiya Demokrat wekî alternatîfa CUP damezrandibû. Ew di pergala nû de kesekî li derveyî siyaseta serdest bû: ji aliyê fikrî ve rêz lê dihat girtin, lê di siyasî de li qerax dihat hiştin.
İctihad û têkoşîna ji bo hişê Osmanî
Abdullah Cevdet, ku ji siyaseta yekser li qerax hatibû hiştin, hêza xwe da İctihad. Kovar bû weşana sereke ya tevgera Rojavaxwaz a Osmanî: hevbendiyeke nehişk a rewşenbîrên pabend bi nûjenkirina temam a civakê li gorî modelên Ewropî. Di bin sernivîskariya Cevdet de, İctihad wergerên nivîsên zanistî yên Ewropî diweşand, mafên jinan û karkeran diparast, sekulerîzm û azadiya ramanê diparast û bi berdewamî kontrola saziyên olî ya li ser perwerde û jiyana giştî rexne dikir.
Pêşniyarên Cevdet ji bo wê demê bi qaseke bêhempa radîkal bûn. Wî daxwaza pejirandina alfabeya Latînî kir; ramanek ku di sala 1912 de hat redkirin, lê Atatürk di sala 1928 de cîbicî kir. Wî veqetandina temam a ol û dewletê diparast. Wî daxwaza wekheviya hiqûqî ya temam ji bo jinan dikir. Wî teoriyên Gustave Le Bon ên rêveberiya elîtan wergerandin û belav kirin, ku paşê bandor li ramana siyasî ya Kemalîst kirin.
Saziyên olî ji wî nefret dikirin. Ew gelek caran ji ber heqaretkirina olê hat darizandin. Dadgeha wî ya herî navdar di sala 1922 de hat, dema gotareke parastina baweriya Behaî weşand û ji ber heqaretkirina Îslamê hat mehkûmkirin. Dijminên wî jê re digotin Aduvullah, Dijminê Xwedê. Wî ev nav bi hesteke nêzî serbilindiyê hilgirt.
Agirekî kin: Serxwebûna Kurdî û xirbeyên împaratoriyê
Salên piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, ku Cevdet li dijî wê bû û bi rastî karesata ji bo împaratoriyê pêşbînî kiribû, pencereyeke kin û bi êş a îhtîmalê ji bo daxwazên siyasî yên Kurdî anîn. Têkçûna Osmanî û dagirkirina Stenbolê ji aliyê Hevalbendan ve demeke ku tê de her tişt ji bo demeke kin mumkin xuya dikir pêk anî. Peymana Sêvrê ya sala 1920 xuya bû ku derî ji Kurdistaneke xweser an serbixwe re vedike. Rêxistinên siyasî yên Kurdî zêde bûn.
Abdullah Cevdet gav avêt vê demê. Di navbera 1921 û 1922 de, ew di Civaka Pêşketina Kurdistanê, Kürdistan Teali Cemiyeti, de çalak bû; yek ji rêxistinên siyasî yên Kurdî yên sereke yên wê serdemê. Cara yekem di xebata xwe de, ji nivîsandina li ser hişyarbûna Kurdî wêdetir çû û beşdarî çalakiya rêxistinên bi eşkereyî ji bo serxwebûna siyasî ya Kurdî hatibûn ava kirin bû.
Ev herwiha serdema tevliheviya rastîn û dilsoziyên hevrik bû. Cevdet di heman demê de bi Civaka Dostên Îngilîstanê re têkildar bû, ku mandayeke Brîtanî li ser Tirkiyeyê diparast; helwestek ku ji bo wî pragmatîk û ji bo neteweperwerên Turk xiyanet xuya dikir. Siyaseta wî ya van salan bi hewldaneke bêçare ya peydakirina her çarçoveyeke ku dikare rê bide gelên împaratoriya berê, di nav de Kurd, bi nasname û mafên xwe yên parastî bijîn hat nîşankirin.
Pencere bi heman leza ku vebûbû girtî bû. Tevgera neteweperwer a Turkî ya Mustafa Kemal hem Hevalbend hem rêxistinên siyasî yên Kurdî bi manevrên xwe derbas kir. Peymana Lozanê ya sala 1923 cihê Sêvrê girt û bi wê re her îhtîmala herêmeke xweser a Kurdî jî ji holê çû. Cevdet, wekî kesekî rastbîn, yekser piştgiriya Enqereyê kir.
Hasila tal: Cezakirina ji aliyê komara ku hevkariya avakirina wê kir
Komara Tirkiyeyê ya nû, bi wateyeke pir rastîn, li ser ramanên Abdullah Cevdet hatibû avakirin. Sekulerîzm, reforma alfabeya Latînî, girîngîdayîna zanista Rojava û rêveberiya aqilî û ji holê rakirina saziyên olî tam bernameya ku Cevdet sî salan di İctihad de diparast bûn. Tê gotin ku Mustafa Kemal li Enqereyê bi Cevdet re civîneke çar saetan kir û ji bijîşkê ku temenê wî pêşketibû re gotibû ku hewl daye ramanên wî cîbicî bike.
Lê Abdullah Cevdet heta dawiya jiyana xwe ji xizmeta dewletê hat qedexekirin.
Sedem rabirdûya wî bû: helwesta wî ya piştgiriya Brîtanyayê di salên dagirkirinê de û ji her tiştî zêdetir beşdariya wî ya di rêxistinên neteweperwer ên Kurdî de. Tê gotin ku di sala 1924 de Mustafa Kemal li pêşkêşkirina kursiyeke parlamentoyê ji wî re fikirî, lê çapemeniyê kampanya li dijî wî kir û tayînkirin qet pêk nehat. Mêrekî ku dehsalan bernameya nûjenkirinê ya ku Komar niha cîbicî dikir diparast dûr dihat hiştin: pir Kurd, pir tevlihev û pir bîranînê ya wê yekê ku Tirkiyeya nûjen a ku dihat avakirin ne tenê paşeroja mumkin a ku hatibû xeyalkirin bû.
Wî salên xwe yên dawîn wekî piraniya jiyana xwe derbas kirin: bi nivîsandin, wergerandin û weşandina İctihad. Wî Rubaiyat a Omar Khayyam wergerand Turkî. Wî didît ku komara ku bi qasekê ji aliyê fikrî ve bavaniya wê kiribû ramanên wî cîbicî dike û di heman demê de navê wî ji holê radike.
Mirin bê şîngiran û dilovaniya ecêb a nivîskarekî
Abdullah Cevdet di 29ê Mijdara 1932 de, di temenê şêst û sê salî de, li Stenbolê ji êrişa dil mir. Di salên xwe yên dawîn de her ku diçe tenêtir bûbû: polemîkvanê mezin ku dijminên wî ji bandora wî dirêjtir mabûn û radîkalekî temenpêşketî di komareke ku êdî gavên din avêtibûn de.
Laşê wî ji bo nimêja cenazeyê birin Ayasofyeyê, ku wê demê hêj mizgeft bû. Laş li wir ma û kesek lê xwedî derneket. Tu kes ji bo wergirtina tabûta wî derneket pêş. Muhafezekarên olî, ku bi dehsalan ji wî nefret kiribûn, ragihandin ku ew hêjayî definkirineke Îslamî nîne. Mêrekî ku bi hezaran rûpel li ser têkiliya Îslam, aqil û nûjeniyê nivîsandibûn di tabûta xwe de razayî bû, dema ku li kolanên Stenbolê li ser wê yekê nîqaş dihat kirin ka ew hêjayî nimêjekê ye an na.
Di dawiyê de, nivîskarekî ew rizgar kir. Peyami Safa, romannivîsekî Turk ê berbiçav, bi eşkereyî bang kir ku nimêja cenazeyê bê kirin. Nimêj hat kirin. Paşê xebatkarên şaredariyê laşê Abdullah Cevdet birin Goristana Merkezefendiyê û li wir hat definkirin. Keça wî Gül Karlıdağ pirtûkxane û arşîva wî ya kesane parastin; pirtûkên kêmpeyda û mobîlyayên Mala İctihad li Cağaloğluyê, ku bi salan li wir xebitî û nivîsandibû, îro jî hene.
Mîrat: Kurdê ku komarê ji bîr kir
Abdullah Cevdet di dabeşkirineke hêsan de cih nagire û tam ev yek girîngiya wî nîşan dide. Ew rewşenbîrekî Kurd bû ku hevkariya damezrandina tevgera ku Tirkiyeya nûjen ava kir kiribû. Ew sekulerîstek bû ku qet têkoşîna bi rehendên ruhî yên hebûnê re ne rawestand. Ew neteweperwerek, neteweperwerekî Kurd, bû ku piraniya xebata xwe di çarçoveyên siyasî yên Osmanî û paşê Turkî de derbas kir. Ew Rojavaxwazek bû ku qet nivîsandina di kevneşopiyên edebî yên Rojhilat de ne rawestand; helbesta Farisî werdigerand û ji kategoriyên felsefeya Îslamî sûd digirt, tevî ku desthilatdariya Îslamî ji holê radikir.
Nasnameya wî ya Kurdî qet tiştekî tesadufî di kesayetiya wî de nebû. Wê siyaseta wî, hesta wî ya bêdadîyên cîhanê û têgihîştina wî ya wateya mumkin a nûjeniyê ji bo gelekî bê dewlet şekil dan. Navê nivîskariyê Bir Kürd ne cil û bergên ku carinan li xwe dikirin bû; îdiayeke li ser xwe bû ku di demeke ku vê îdiayê bihayên rastîn bi xwe re dianî de kir.
Ew herwiha bi awayên ku dikarin ne aram bin mêrekî serdema xwe bû: meyla wî ya demkî ya bi eujenîkê, nakokiyên wî yên siyasî, qonaxa wî ya piştgiriya Brîtanyayê û lihevkirina wî ya dawî bi neteweperweriyeke Turkî ku berê li dijî wê bû. Ew bi tu wateyeke pak lehengek nebû. Tiştekî balkêştir bû: mirovê bi hişmendiyeke bêhempa ku di dema dîrokî ya bêhempa de rêya xwe didît, lihevkirin dikirin û xeter dipejirandin.
Ji bo dîroka Kurdî bi taybetî, Abdullah Cevdet cihekî bêhempa digire. Ew di nav rewşenbîrên Kurd ên yekem de bû ku bi çapkirin û bi eşkereyî ramana wê yekê diyar kir ku Kurd gelekî xwedî nasnameyeke taybet, cihekî rewa di cîhana nûjen de û mafê şekildana paşeroja xwe ne. Wî du peyv îmze kirin ku wateya her tiştî dihewandin: Bir Kürd. Kurdek. Di dawiyê de, ev îmze tiştê herî rastgoyî bû ku wî qet nivîsandibû.
Rêza demê ya bûyerên sereke
1869 — Di 9ê Îlonê de di malbateke Kurdî de li Arapgirê li Meletiyê hat dinyayê. Bavê wî wekî katibekî artêşa Osmanî dixebite.
1885 — Ji Dibistana Navîn a Leşkerî li Mamüretülaziz, Elazığ, mezûn dibe.
nêzî 1884 — Di temenê panzdeh salî de ji bo xwendina li Dibistana Amadekariyê ya Tibbê ya Leşkerî ya Kuleliyê diçe Stenbolê; guherîna fikrî dest pê dike.
1889 — Bi çar hevalên dibistana tibbê re li Stenbolê hevkariya damezrandina Komîteya Yekîtî û Pêşketinê, Tirkên Ciwan, dike.
1894 — Wekî bijîşkê çavan mezûn dibe. Ji ber çalakiyên siyasî tê girtin; sirgûnî Trablusgarbê li Lîbyayê tê kirin û tê girtîgehkirin.
1897 — Bi rêya Tûnisê direve Ewropayê; digihîje Cenevreyê û tevlî civaka sirgûnî ya Tirkên Ciwan dibe. Hevkariya sernivîskariya rojnameya Osmanlı dike.
1902 — Ji ber pejirandina neteweperweriya Turkî ji CUP veqete; bi navê nivîskariyê Bir Kürd ji bo weşanên bala xwe didin Kurdan dinivîse.
1904 — Li Cenevreyê kovara İctihad damezrîne; weşana wî ya fikrî ya sereke ji bo 28 salên bê.
1908 — Şoreşa Tirkên Ciwan destûra Osmanî vedigerîne. Cevdet Partiya Demokrat wekî alternatîfa CUP damezrîne.
1910 — Piştî salên sirgûnê vedigere Stenbolê û İctihad dibe paytextê.
1912 — Pejirandina alfabeya Latînî ji bo nivîsandina Turkî pêşniyar dike; wê demê tê redkirin, lê Atatürk di sala 1928 de dipejirîne.
1914–1918 — Li dijî ketina Osmanî ya Şerê Cîhanê yê Yekem e; di bin sansûra dema şer de İctihad rawestîne.
1920–1922 — Bi rêya Civaka Pêşketina Kurdistanê û Civaka Dostên Îngilîstanê bi çalakî di serxwebûna Kurdî de beşdar e.
1922 — Ji ber parastina baweriya Behaî di İctihad de bi heqaretkirina olê tê mehkûmkirin; cezayê du salan di dawiyê de nayê cîbicîkirin.
1923 — Peymana Lozanê cihê Sêvrê digire; xweseriya Kurdî tê hiştin. Cevdet piştgiriya Tevgera Neteweyî ya Turkî ya Mustafa Kemal dike.
1924 — Heta dawiya jiyana xwe ji xizmeta dewletê tê qedexekirin; ji ber rabirdûya xwe ya neteweperweriya Kurdî nayê hiştin ku kursiyeke parlamentoyê bigire.
1928 — Atatürk reforma alfabeya Latînî cîbicî dike; pêşniyareke sereke ya İctihad ku Cevdet şanzdeh sal berê pêşkêş kiribû.
1932 — Di 29ê Mijdarê de li Stenbolê, di temenê 63 salî de, ji êrişa dil dimire. Piştî cenazeyeke bi nakokî li Ayasofyeyê li Goristana Merkezefendiyê tê definkirin.
Pirs û bersiv derbarê Abdullah Cevdet de
Pirs 1: Abdullah Cevdet kî bû?
Abdullah Cevdet (1869–1932) bijîşk, helbestvan, rewşenbîr û çalakvanekî siyasî yê Osmanî yê ji eslê Kurdî bû. Wî di sala 1889 de hevkariya damezrandina Komîteya Yekîtî û Pêşketinê, Tirkên Ciwan, kir; nêzî sê dehsalan kovara nûjenxwaz a bibandor İctihad weşand û yek ji dengên destpêkê bû ku nasnameya siyasî û çandî ya Kurdî bi çapkirin diyar kir. Ew hem di kevneşopiya fikrî ya Rojavaxwaz a Osmanî hem jî di tevgera neteweperwer a Kurdî ya destpêkê de wekî kesayetekî bingehîn tê hesibandin.
Pirs 2: «Bir Kürd» çi wateyê dide û çima Cevdet ew wekî navê nivîskariyê bi kar anî?
«Bir Kürd» bi Turkî û Osmanî wateya «Kurdek» dide. Cevdet ev navê nivîskariyê ji bo gotarên li ser nasnameya Kurdî, dabeşbûna Rojhilat û Rojava û hişyarbûna Kurdî bi kar anî; wan li dezgehên di nav de Kurdistan û Roji Kurd weşand. Di hawîrdoreke siyasî de ku nasnameya Kurdî li qerax dihat hiştin an ji holê dihat rakirin, îmzekirina navê xwe wekî «Kurdek» kiryareke bi armanc a tekezkirina nasnameya xwe û serhildana siyasî bû. Wê ragihand ku nivîskar nasnameyeke etnîkî ya taybet heye û ji ragihandina wê bi eşkereyî natirse.
Pirs 3: Komîteya Yekîtî û Pêşketinê çi bû û Cevdet di damezrandina wê de çi rolê lîst?
CUP, an Tirkên Ciwan, rêxistineke siyasî ya veşartî bû ku di sala 1889 de ji aliyê pênc xwendekarên dibistana tibbê li Stenbolê ve hat damezrandin; armanca wê bidawîkirina desthilatdariya mutleq a Siltan Ebdulhemîdê II û vegerandina destûra Osmanî bû. Cevdet yek ji pênc endamên wê yên damezrîner bû. Tevî ku destpêkê taybetmendiya wê ne etnîkî bû, CUP di dawiyê de neteweperweriya Turkî pejirand; rêyek ku Cevdet bi tundî li dijî wê bû û bû sedema veqetîna wî ji rêxistinê di sala 1902 de.
Pirs 4: İctihad çi bû û çima girîng bû?
İctihad kovarek bû ku Cevdet di sala 1904 de li Cenevreyê damezrand. Di nêzî sê dehsalan de, bi rêya qedexe, guherînên nav û qeyranên hiqûqî, ew weşana sereke ya Rojavaxwaziya Osmanî bû û sekulerîzm, mafên jinan, mafên karkeran, rêveberiya li ser zanistê û alfabeya Latînî diparast. Ramanên wê yekser bandor li reformên Kemalîst ên salên 1920î û 1930î kirin û ew kirin yek ji weşanên bi encamên herî girîng di dîroka fikrî ya Osmanî ya dawîn de.
Pirs 5: Çima Abdullah Cevdet ji Tirkên Ciwan veqetiya?
Cevdet di sala 1902 de ji CUP veqetiya, çimkî rêxistin her ku diçe neteweperweriya etnîkî ya Turkî dipejirand. Ji bo Cevdet, rewşenbîrekî Kurd ku herdem tevger bi şêweyeke Osmanîxwaz a pirneteweyî têdigihîşt, ev xiyaneteke bingehîn a îdeolojîk bû. Ew bawer dikir ku neteweperweriya Turkî dê împaratoriyê parçe bike, dê wê rizgar neke, û tu tiştî ji Kurd, Ermenî, Ereb û gelên din ên ne Turk ên împaratoriyê re pêşkêş nake.
Pirs 6: Cevdet di tevgera serxwebûna Kurdî de çi rolê lîst?
Di navbera 1921 û 1922 de, di pencereya derfetê ya ku têkçûna Osmanî di Şerê Cîhanê yê Yekem de û dagirkirina Stenbolê ji aliyê Hevalbendan ve vekiribû de, Cevdet bi çalakî bi Civaka Pêşketina Kurdistanê, Kürdistan Teali Cemiyeti, re têkildar bû. Ev têkildarbûna wî ya herî yekser bi serxwebûna siyasî ya Kurdî ya rêxistinkirî re bû. Di vê serdemê de wî piştgiriya mandayeke Brîtanî li ser Tirkiyeyê jî kir; helwestek ku paşê desthilatdarên Komarê dê li dijî wî bi kar bînin.
Pirs 7: Çima Abdullah Cevdet tevî beşdariyên xwe yên fikrî ji Komara Tirkiyeyê hat dûrxistin?
Komarê ji ber du sedemên sereke Cevdet heta dawiya jiyana wî ji xizmeta dewletê dûr xist: helwesta wî ya piştgiriya Brîtanyayê di dema dagirkirina Stenbolê ji aliyê Hevalbendan ve û beşdariya wî ya çalak di rêxistinên neteweperwer ên Kurdî de. Ironî kûr bû: Cevdet di İctihad de dehsalan berî ku bibin siyaseta dewletê gelek ji reformên damezrandina Komarê diparast, lê nasname û têkiliyên wî yên Kurdî ew ji aliyê siyasî ve kirin kesekî ku destekirinên fermî ji wî re mumkin nebûn.
Pirs 8: Di cenazeya Cevdet de çi pêk hat?
Cevdet di 29ê Mijdara 1932 de mir û laşê wî ji bo nimêja cenazeyê birin Ayasofyeyê, ku wê demê hêj mizgeft bû. Tu kes ji bo wergirtina tabûta wî derneket pêş. Muhafezekarên olî ragihandin ku ew ji ber îdiayên bêbaweriya wî bi Xwedê û dîroka sûcdarkirinên heqaretkirina olê hêjayî definkirineke Îslamî nîne. Romannivîs Peyami Safa bangeke giştî kir û ev bû sedema ku di dawiyê de nimêja cenazeyê pêk bê. Paşê xebatkarên şaredariyê ew li Goristana Merkezefendiyê defin kirin.
Pirs 9: Hin ji ramanên herî nîqaşbar ên Cevdet çi bûn?
Cevdet yek ji rewşenbîrên herî provokatîf ên serdema xwe bû. Wî veqetandina temam a ol û dewletê, pejirandina alfabeya Latînî, dehsalan berî pêkhatina wê, û wekheviya hiqûqî ya temam ji bo jinan diparast. Wî wergerên nîqaşbar ên felsefeya materyalîst a Ewropî weşand ku yekser baweriyên olî yên pejirandî yên Îslamî rexne dikirin. Di sala 1922 de, wî bi awayekî nîqaşbar di İctihad de baweriya Behaî parast û ev bû sedema mehkûmkirina wî bi heqaretkirina olê. Rexnekarên wî jê re digotin Aduvullah, Dijminê Xwedê û dijminê herdemî yê Îslamê.
Pirs 10: Mîrata Abdullah Cevdet ji bo dîroka Kurdî çi ye?
Ji bo dîroka Kurdî, Cevdet cihekî bêhempa digire wekî yek ji rewşenbîrên yekem ku bi çapkirin û bi eşkereyî ramana Kurdan wekî gelekî taybet ê xwedî nasnameyeke siyasî ya nûjen û mafê diyarkirina çarenûsa xwe diyar kir. Di demeke ku ramanên wiha bi xeter bûn de bi navê «Bir Kürd» dinivîsand û alîkariya danîna bingeha fikrî ya neteweperweriya Kurdî ya sedsala bîstem kir. Wî rewşa ne mumkin a rewşenbîrên Kurd di pergalên Osmanî û Turkî de jî nîşan da: ji bo projeya nûjenkirinê pêwîst bûn, lê di dawiyê de ji fêkiyên wê hatin dûrxistin.
Encam
Jiyana Abdullah Cevdet neynikek bû ku nakokiyên serdema wî nîşan dida, û ew nakokî ji holê neçûne. Gelê Kurd hêj bi heman tengezariya bingehîn a ku wî jiya re rûbirû ye: çawa nasnameyeke taybet di çarçoveyên siyasî yên ku qet ji bo hewandina wê nehatibûn sêwirandin de were parastin û tekezkirin. Dewletên ku ji hilweşîna Osmanî derketin, Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îran, hemû rêyên paşguhkirin û tepisandina daxwazên siyasî yên Kurdî yên ku Cevdet bi ewqas zelalî û cesaret diyar kiribûn peyda kirin.
Di çîroka Cevdet de tiştek hem îlhamdar hem jî dilşikîner heye. Îlhamdar e, çimkî red kir ku neyê dîtin: di demeke ku bi xeter bû de li nivîsên xwe «Kurdek» nivîsand, ji bo cihê gelê xwe di cîhana nûjen de têkoşiya û bi awayên ku sedsalekê herêm şekil dan rêya dîrokê guherand. Dilşikîner e, çimkî gelek ji tiştên ku hêvî dikir, Kurdistanek an herî kêm bi qasî Kurdistanekê rûmet, qet pêk nehatin. Komara ku xwe li ser ramanên wî ava kir ji xwe re guncaw dît ku navê wî ji bîr bike.
Ew hêjayî bîranînê ye. Ne tenê wekî têbîniyeke li jêr rûpelê di dîroka Tirkên Ciwan de, ne tenê wekî kesayeteke Osmanî ya ecêb û rengîn, lê wekî tiştê ku bi rastî bû: rewşenbîrekî Kurd ê asta yekem, mêrekî ku bi pênûsa xwe ji bo gelekî hêj dengê xwe yê hevbeş peyda nekiribû têkoşiya û komeke berheman li dû xwe hişt ku hêj bi pirsa wateya Kurdbûnê di cîhaneke ku tercîh dike hûn tiştekî din bin re diaxive.
Çavkanî
Wîkîpediya. «Abdullah Cevdet.» https://en.wikipedia.org/wiki/Abdullah_Cevdet
Hanioğlu, M. Şükrü. Doktor Abdullah Cevdet wekî ramanwerekî siyasî û serdema wî. Stenbol: Üçdal Neşriyat, 1981.
Hanioğlu, M. Şükrü. «Planên civakeke paşerojê: Materyalîstên Osmanî li ser zanist, ol û hunerê.» Di Civaka Osmanî ya dawîn: Mîrata Osmanî de, bi sererastkirina Elizabeth Özdalga. London: Routledge, 2001, rûpel 28–116.
Mardin, Şerif. Ramanên siyasî yên Tirkên Ciwan: 1895–1908. Enqere: Türkiye İş Bankası, 1964.
Ülken, Hilmi Ziya. Dîroka ramana Turkî ya hemdem. Enqere, 1966, rûpel 387–405.
Oxford Islamic Studies Online. «Cevdet, Abdullah.» Weşanxaneya Zanîngeha Oxfordê, 2007–2008. http://oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e1001
Daily Sabah. «Abdullah Cevdet: Ecêb, xerîb û şaş têgihîştî.» 7ê Hezîrana 2019. https://www.dailysabah.com/portrait/2019/06/07/abdullah-cevdet-eccentric-strange-and-misunderstood
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. «Abdullah Cevdet.» Wezareta Çand û Geştiyariyê ya Komara Tirkiyeyê. https://www.ktb.gov.tr/EN-118046/abdullah-cevdet.html
Zürcher, Erik Jan. Tirkiye: Dîrokeke nûjen. Çapa sêyem. London: I.B. Tauris, 2004.
Grokipedia. "Abdullah Cevdet." https://grokipedia.com/page/Abdullah_Cevdet
Biyografya. "Abdullah Cevdet." https://www.biyografya.com/en/biographies/abdullah-cevdet-856d89e5
Kieser, Hans-Lukas. Talaat Paşa: Bavê Tirkiyeya nûjen, mîmarê qirkirinê. Weşanxaneya Zanîngeha Princetonê, 2018.
Jwaideh, Wadie. Tevgera neteweyî ya Kurdî: Reh û pêşketina wê. Weşanxaneya Zanîngeha Syracuseê, 2006.
Kurds.ir. "Abdullah Cevdet." https://kurdsir.site123.me/kurd-charisma/abdullah-cevdet