Destpêk
Perestgeha Anahîtayê ya Kengaverê (bi Farsî: پرستشگاه آناهیتا) kompleksa kevirî ya bîrdarî li bajarokê Kengaverê, li Parêzgeha Kirmanşanê li rojavayê Îranê ye — herêmeke Zagrosê ya bi piranî Kurdî. Bi blokên pir mezin ên birrî li ser girekî xwezayî hatiye avakirin; yek ji bîrdarên kevnar ên mezin ên cîhana Îranî ye û bi kevneşopî wek perestgeha Anahîtayê, îlaheya kevnar a Îranî ya av û beredariyê, tê naskirin.
Kokên wê mijara nîqaşê ne: zanyar avakirina wê li cihekî di nav serdemên Hexemenî, Selûkî, Partî û Sasanî de bi cih dikin; hin dibêjin ku qet perestgeh nebû, lê koşkeke neqediyayî bû. Armanca wê çi be jî, îro wek bermahiyeke balkêş li bilindahiyên Kirmanşanê û beşek ji mîrasa kûr a Îranî ya ku di bîra çandî ya Kurdan de derbas dibe radiweste.
Agahiyên kurt
Nav: Perestgeha Anahîtayê, Kengaver (Ma’bad-e Anahita)
Cih: Kengaver, Parêzgeha Kirmanşanê, rojavayê Îranê
Herêm: Bilindahiyên Zagrosê, li rêya Hemedan–Kirmanşanê
Ji bo vê hatiye veqetandin: Bi kevneşopî Anahîta, îlaheya av û beredariyê
Dîrok: Nakok — bi vegotinên cuda ji Hexemenî û Selûkî/Partî (nêzî 200 B.Z.) heta Sasanî
Avakirin: Blokên kevirî yên pir mezin û birrî li ser girekî xwezayî (~32 m bilind)
Plan: Platforma çaralî, sûrên nêzî 230 m dirêj, stûriya dîwaran heta ~18 m
Şêwaz: Dengvedana mîmariya Hexemenî, ku Apadanaya Persepolîsê tîne bîra mirov
Rewş: Şûnwara mîrasa neteweyî ya Îranê; di nîqaşên pêşniyaran ên UNESCOyê yên li ser kevnariyên Îranê de ye
Naverok
Çima ji bo herêma Kurdî girîng e
Kengaver li ku ye?
Kengaver bajarokekî kevn e ku hema hema li nîvê rêya di navbera Hemedan û Kirmanşanê de ye, nêzî 94 kîlometre li rojhilatê bajêrê Kirmanşanê, li rêya dîrokî ya di Zagrosê re. Perestgeh li navenda bajarokê ye, li ser bilindahiyeke xwezayî ya nêzî sî metreyan ji deşta derdorê bilindtir.
Parêzgeha Kirmanşanê yek ji herêmên Kurdî yên sereke yên Îranê ye, mala Kelhor û civakên din ên Kurdî; lê Kengaver bixwe ber bi peravê rojhilatî yê parêzgehê ve ye û nifûseke tevlihev a Kurdî, Lekî û Farsî heye. Bîrdar ji heman dîmena Kirmanşanê ya nexşên mezin ên zinarî yên Bîsutûn û Taqê Bostanê ye.
Îlaheya Anahîta
Anahîta (bi Farsiya Kevn Anahita, «ya bêleke») îlaheya kevnar a Îranî ya avan, beredarî û bereketê bû; li seranserê cîhana Îranî li kêleka Ahura Mazda û Mîtra dihate pîrozkirin. Ji serdema Hexemenî û pê ve perestina wê berbelav bû; navê wê hîn di nexşên mezin ên Sasanî li Taqê Bostanê li Kirmanşana nêzîk de dijî.
Di sedsala 1emîn P.Z. de erdnîgarnasê Yewnanî Îsîdorê Charaxê perestgehek li Kengaverê ku ji bo Artemisê — îlaheya Yewnanî ya ku pir caran bi Anahîtayê re tê wekhevkirin — hatibû veqetandin vegot. Ev referans bingeha dîrokî ya sereke ya naskirina bermahiyên Kengaverê wek perestgeha wê ye.
Mîmariya perestgehê
Kompleks bi blokên kevirî yên pir mezin û birrî yên li ser platformeke çaralî hatine danîn hatiye avakirin; dîwarên dorpêçker nêzî 230 metreyan dirêj in û stûriya wan li hin cihan heta nêzî 18 metreyan digihîje. Derenceyeke cût bi dîwarê ve ye û bi awayê gav bi gav ê Hexemenî ber bi jor ve diçe; ev yek dîtvanan hiştiye ku wê bi terasa Apadana li Persepolîsê re bidin ber hev.
Mezinahiya kevirkariyê heta di rewşa hilweşiyayî de jî heybeteke rast nîşan dide. Li bin dîwarê rojhilatî goristaneke serdema Partiyan heye; miriyên wê bi rûyê xwe ber bi avahiyê ve hatine veşartin — nîşana rêzgirtina ji şûnwarê re. Bi sedsalan beşeke mezin a kevirên bingehîn ji nû ve hat bikaranîn û avakirina serdema Îslamî şûnwar bêtir guherand.
Dîrok û diyarkirina dîrokê
Kronolojiya perestgehê bi rastî ne diyar e. Hin zanyar damezrandina wê bi serdema Hexemenî ve girê didin; avakirin di serdemên Selûkî û Partî de berdewam bû û di bin Sasaniyan de gihîşt qedandinê. Yên din dîroka pêkhateya sereke derdora 200 B.Z. di demên Selûkî an Partî de bi cih dikin. Dengvedanên mîmariya Persepolîsê pirsê aloz dikin, ji vê yekê ku wê çareser bikin.
Kengaver di serdema Sasanî de geş bû û paşê jî bajarokekî niştecihbûyî ma. Şûnwarnasên Îranî bîrdar lêkolîn kirine û bi beşî ji nû ve ava kirine; blokên kevirî yên hejmarkirî ji bo anastîlozê — ji nû ve li hev danîna baldar a kevirkariya ketî — hatine rêzkirin.
Çima ji bo herêma Kurdî girîng e
Perestgeha Anahîtayê di wateya etnîk de ne bîrdareke Kurdan e — ji cîhana berfirehtir a kevnar a Îranî û Medî ye. Girîngiya wê ji bo dîroka Kurdan ya cih û mîrasê ye: li Parêzgeha Kirmanşanê ya ku Kurd lê dijîn radiweste, di nav Zagrosê de ku Kurd ji demeke dirêj ve lê dijîn; beşek ji mîrasa Îranî ya pêşîslamî ye ku gelek Kurd wek beşek ji rabirdûya xwe ya kûr dibînin.
Kengaver, li kêleka Bîsutûn, Taqê Bostanê û mîrasa Medî, herêma Kirmanşanê di çîrokeke şaristaniya kevnar de kokdar dike ku ji du hezar salan gelek zêdetir berê vedigere — rîşteyek di dîroka dirêj a axa ku Kurd jê re welat dibêjin de.
Xeta demê
Serdema Hexemenî — Hin zanyar dîroka damezrandina perestgehê bi vê serdemê ve girê didin
Nêzî 200 B.Z. — Yên din avakirina sereke di demên Selûkî an Partî de bi cih dikin
Sedsala 1emîn P.Z. — Îsîdorê Charaxê perestgeheke Artemisê (Anahîta) li Kengaverê tomar dike
Serdema Sasanî — Îhtîmala qedandinê an qonaxeke mezin a avakirinê; bajarok geş dibe
Dema nûjen — Kolandin, parastin û avakirina ji nû ve ya beşî ji aliyê şûnwarnasên Îranî ve
Nîqaş û pirsên vekirî
Nîqaşa herî mezin ew e ku avahî bi rastî çi bû. Nêrîna demdirêj wê wek perestgeha Anahîtayê nas dike, lê hin şûnwarnas dibêjin ku bermahî yên koşkeke Sasanî ya neqediyayî ne — belkî bi Xusrewê II ve girêdayî — ji vê yekê ku perestgeh bin. Dîroka wê ya rast di serdemên Hexemenî, Partî û Sasanî de herwiha nakok e.
Ev nediyarî ji bo şûnwarekî kevnar ê ku gelek caran ji nû ve hatiye avakirin, kevirên wî ji nû ve hatine bikaranîn û çavkaniyên nivîskî yên wî kêm in asayî ne. Naskirina wê bi Anahîtayê ve hîn ya navdar û kevneşopî ye, lê ne li derveyî nîqaşê ye.
Cih û mijarên têkildar
Taqê Bostanê: Nexşên Sasanî yên Kirmanşanê
Bîsutûn: Nivîsa mezin a Daryûş
Mijarên din ên têkildar bajêrê Kirmanşanê, îlaheya Anahîta, Ekbatana (Hegmataneh) û mîrasa kevnar a Îranî û Medî ya Zagrosê dihewînin.
Pirsên pir caran têne kirin
Perestgeha Anahîtayê ya Kengaverê çi ye?
Kompleksa kevnar a kevirî û bîrdarî li Kengaverê, Parêzgeha Kirmanşanê li rojavayê Îranê, ye; bi kevneşopî wek perestgeha îlaheya Îranî ya avê Anahîta tê naskirin.
Temenê Perestgeha Anahîtayê çend e?
Dîroka wê mijara nîqaşê ye; texmîn li ser serdemên Hexemenî, Selûkî, Partî û Sasanî belav in — bi nêzîkî ji çend sedsalên dawî yên B.Z. heta sedsalên destpêkî yên P.Z.
Gelo bi rastî perestgeheke Anahîtayê bû?
Naskirina kevneşopî bi Anahîtayê ve ye, ku bi beşî li ser referanseke kevnar a perestgeheke Artemisê li vir disekine; lê hin zanyar dibêjin bermahî yên koşkeke Sasanî ya neqediyayî ne.
Çima bi dîroka Kurdan ve têkildar e?
Li Parêzgeha Kirmanşanê ya ku Kurd lê dijîn radiweste û ji mîrasa kevnar a Îranî ya Zagrosê ye ku beşek ji paşxaneya dîrokî ya kûr a herêma Kurdî pêk tîne, ji vê yekê ku bîrdareke etnîk a Kurdî be.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Wîkîpediya — Perestgeha Anahîtayê, Kengaver
World History Encyclopedia — Perestgeha Anahîtayê li Kengaverê