Destpêk
Bisotun (bi kurdî: Bîsutûn) zinarê kevirê kilsî yê pir bilind e ku li rex rêya kevnar a di parêzgeha Kirmaşanê li rojavayê Îranê re derbas dibe, li welatê kurdî yê Rojhilatê, hildibe. Li bilindahiya rûyê zinarê wê yek ji nivîsarên herî girîng ên dîroka cîhanê hatiye neqişandin: nexşa bilind û nivîsa mezin a Daryûşê Mezin nêzî bîst û pênc sedsalan berê li pey hişt. Bîsutûn devereke Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê ye û abîdeyeke bi kevnariyeke matmayîker li dilê herêma kurdî radiweste.
Ji vekirina şîfreya nivîsa mixî heta efsaneyên evîndarên bextreş, Bîsutûn di dîrok û xeyalê de cihê awarte digire. Ev nasname li zinar, nivîsara wê û wateya wê dinêre.
Xalên Sereke
• Bîsutûn (Behistun) abîdeyeke kevnar a zinarî ye li parêzgeha Kirmaşanê li herêma kurdî ya Îranê.
• Ew nivîsar û nexşa bilind a navdar a Daryûşê Mezin, ji nêzî 520 berî Zayînê, dihewîne.
• Nivîsara sêzimanî mifteya xwendina nivîsa mixî ya kevnar bû.
• Cih gelek neqişandinên din ên serdemên paşîn jî dihewîne.
• Bîsutûn devereke Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê ye.
Agahiyên Kurt
Nav (bi kurdî): Bîsutûn
Cure: Nivîsar û nexşên bilind ên kevnar ên zinarî
Welat / Herêm: Îran (Rojhilat)
Parêzgeh: Kirmaşan
Avaker: Daryûşê Mezin, nêzî 520 berî Zayînê
Bi Çi Navdar e: Mifteya xwendina nivîsa mixî
Ziman: Farisiya kevn, elamî, babîlî
Rewş: Devereke Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê
Naverok
Bîsutûn Li Ku ye?
Bîsutûn li rex rêya sereke ya kevnar a ji Kirmaşanê ber bi rojhilat û Hemedanê ve diçe radiweste, li axa kurdnîşin a parêzgeha Kirmaşanê ku bajarokên wek Sehne jî dihewîne. Zinarê mezin bi heybet ji deştê li rex kaniyekê hildibe, li ser rêyeke ku bi hezaran sal rêwîtî lê hatiye kirin — û her ji ber vê yekê padîşahekî ew hilbijart ku hêza xwe ji hemû kesên derbas dibûn re ragihîne.
Nivîsara Daryûş
Navûdengê Bîsutûnê li abîdeya ku Daryûşê Mezin nêzî 520 berî Zayînê li bilindahiya zinar neqişand radiweste. Di nexşeke bilind a mezin de padîşah wek serketî li ser dijber û serhildêrên desthilatdariya wî ceribandin hatiye nîşandan, û li rex wêneyê nivîsareke dirêj bi gotinên wî bixwe vedibêje ka împeratoriya xwe ya pir berfireh çawa bi dest xist û parast. Ji bo ku bi serdeman bimîne li pir bilinda zinar hatiye cihkirin; yek ji ragihandinên padîşahî yên herî bi heybet ên ji cîhana kevnar mane ye — peyameke kevirî ku ji bo ji avakerê xwe dirêjtir bijî hatibû çêkirin, û bi rastî jî wisa bûye.
Mifteya Nivîsa Mixî
Diyariya herî mezin a Bîsutûnê ji cîhana nû re neçaverêkirî bû. Daryûş nivîsara xwe bi sê zimanan da nivîsandin — farisiya kevn, elamî û babîlî — hemû bi nivîsa mixî ya bi şêwaza çîviyê. Ji ber ku heman nivîs di sê forman de xuya dibû, zanayên sedsala nozdehan karîbûn wê bi kar bînin û ji bo cara yekem şîfreya nivîsa mixî vekin, wek Kevirê Rosetta nivîsa misrî vekir. Bi Bîsutûnê dengên windabûyî yên Mezopotamya û Farisa kevnar karîbûn dîsa bêne xwendin; ev zinarê çiyayên kurdî bû yek ji kevirên bingehîn ên arkeolojiya nû.
Ji Abîdeyekê Zêdetir
Bîsutûn tenê neqişandineke yekane nîne; hemû dîmeneke dîrokê ye. Li derdora nivîsara mezin a Daryûş mayînên din ên kevnar ji sedsalên paşîn hene — nexşên bilind û peykerên hukumdarên partî û yên din li pey hiştine, peykereke kevirî ya razayî û şopên rê, karwansaray û ziyaretgehên ku bi serdeman li vê devera navdar civiyan. Zinar û kaniya wê bi hezarsalan rêwî, padîşah û ziyaretkar kişandin, û abîde li ser abîdeyê li binê çiyayê hat zêdekirin.
Bîsutûn Îro
Îro Bîsutûn devereke parastî ya Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê û cihê ziyaretê yê hezkirên dîrokê ye, li gundewarê kurdî yê Kirmaşanê. Ziyaretkar ber bi nivîsara dûr a li jor ve dinêrin, di nav xirbe û neqişandinan de dimeşin û heybetê zinarê mezin temaşe dikin. Ji bo gelê herêmê çavkaniya serbilindiyê ye — abîdeyeke bi girîngiya cîhanî li dilê axa kurdî radiweste.
Demrêz
nêzî 520 berî Zayînê — Daryûşê Mezin nexşa bilind û nivîsara xwe ya mezin li Bîsutûnê dineqişîne.
kevnariya dîrokî ya paşîn — Hukumdarên partî û yên din nexşên bilind ên din li cih zêde dikin.
sedsala 19an — Zana nivîsa sêzimanî bi kar tînin ku şîfreya nivîsa mixî vekin.
2006 — Bîsutûn di lîsteya Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê de tê tomarkirin.
îro — Bîsutûn abîdeyeke parastî ye li herêma kurdî ya Kirmaşanê.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Bîsutûn li ku ye?
Bîsutûn li parêzgeha Kirmaşanê li herêma kurdî ya rojavayê Îranê ye, li rêya kevnar a di navbera Kirmaşan û Hemedanê de.
Nivîsara Bîsutûnê çi ye?
Ew nexşeke bilind a mezin û nivîseke mixî ya sêzimanî ye ku Daryûşê Mezin nêzî 520 berî Zayînê li bilindahiya zinar neqişandiye û serkeftin û desthilatdariya xwe ragihandiye.
Çima Bîsutûn girîng e?
Nivîsara wê ya sêzimanî mifteya ku destûr da zanayan şîfreya nivîsa mixî ya kevnar vekin bû û ew kir yek ji bingehên arkeolojiya nû; ew herwiha devereke Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê ye.
Nivîsar bi kîjan zimanan e?
Nivîsar bi sê zimanên kevnar hatiye nivîsîn — farisiya kevn, elamî û babîlî — hemû bi nivîsa mixî.
Kes, Cih û Mijarên Têkildar
Daryûşê Mezin · vekirina şîfreya nivîsa mixî · abîdeyên kevnar ên Kirmaşanê · Kirmaşan · Sehne · Serpêl.