Bersaq (Beji): Nanê şîrîn ê sorkirî yê Kurdiya Başûrî
Bersaq nanekî şîrîn ê sorkirî yê Kurdiya Başûrî ye — hevîreke dewlemendkirî ji ard, şîr, hêk, şekir û rûnê ku tê hiştin da ku hilkişe, bi şiklê bazinên pan tê çêkirin û tê sorkirin heta zêrîn dibe. Sade an tijkirî tê xwarin û tijîker nîşan didin ku hûn li ku ne: toza gwîzan, rezene an toza şîrîn a tûyên hişk di hevîrê de tê pelandin. Herî zêde li parêzgehên Kermanshah, Îlam, Loristan û Kurdistanê tê çêkirin — axên Kurdiya Başûrî yên Rojhilatê. Navê wê yê rastîn Kurdî ye. Navê rast ê şîrîniya hevîrî beji ye — bi Kurdiya Başûrî bijî an birjî, bi Goranî pişî — û şêweya gelemperî ya “bersaq,” wek çavkaniyek bi zelalî dibêje, şêweya Erebbûyî ya bêjeya Kurdiya Başûrî birjiyag an birşiyag e, rengdêra ji lêkera dema borî ku wateya “biraştî”yê dide. Xwarin bi Kurdî bi navê tam tiştê ku lê tê kirin hatiye navandin: ew tiştê biraştî ye. Nivîsandina nas a bersaq tenê ew bêjeya Kurdî ye ku bi pergala dengan a zimanekî din derbas bûye. Ev gotara heştê û heştemîn a rêzeyê ye û hem şîrîniyekê hem jî kiryareke piçûk a jêbirinê belge dike. Beji şîrîniyeke hevîrî ya Kurdiya Başûrî ye ku navê wê bixwe wateyeke Kurdî — “biraştî” — bi xwe re tîne, lê bi piranî bi şêweyeke Erebbûyî ya ku wê rehê vedişêre belav dibe. Gotina beji an zanîna ku bersaq birjiyag e, bêjeya Kurdî ji nû ve li ser xwarina Kurdî datîne.
Xalên sereke
• Nanekî şîrîn ê sorkirî yê Kurdiya Başûrî ji hevîra dewlemendkirî û hilkişiyî — sade an tijkirî
• Navê rast beji ye (bi Kurdî bijî/birjî); “bersaq” şêweya Erebbûyî ya birjiyag, “biraştî,” ye
• Li parêzgehên Kermanshah, Îlam, Loristan û Kurdistanê tê çêkirin — axên Kurdiya Başûrî
• Bi gwîz, rezene an toza tûyên hişk tê tijkirin — depoya parastina xwarinê ya Kurdî wek şîrîniyekê
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Beji / Bijî / Birjî (Goranî: Pişî); birjiyag = “biraştî”
Herêm: Başûrê Kurdistanê / Rojhilat — Kermanshah, Îlam, Loristan, Kurdistan
Pêkhate: Ard, şîr, hêk, şekir, rûn; tijîkerên gwîz, rezene an tûyên hişk
Cure: Nanê şîrîn / şîrîniya hevîrî ya sorkirî — sade an tijkirî
Amadekirina kevneşopî
Ard, şîr, şekir, rûn û hêk tên tevlihevkirin û dibin hevîreke nerm; ewqas ard lê tê zêdekirin ku êdî bi destan ve nezeliqe, paşê tê hevîrkirin heta yekreng dibe. Hevîr tê pêçandin û li cihê sar nêzî rojekê tê hiştin da ku hilkişe — heke ode germ be, dibe cihê sartir da ku berî amadekirinê tirş nebe. Piştî hilkişînê hevîr tê parvekirin û bi merdaneyê an bi destan dibe bazinên pan. Ji bo cureya tijkirî, tozeke şîrîn û bînxweş di nav de tê tevlihevkirin an pêçandin: gwîzên hûrkirî, tovên rezeneyê an şîrîniya tarî ya tûyên hişk ên wek toz hatine hûrkirin. Bazin paşê di rûnê germ de tên sorkirin heta werimîn û dibin zêrîn a tîr. Cureya sade hinek şîrîn û tîr e; cureya tijkirî bîhna toza xwe di her gopekê de tîne. Dema sar dibe, beji baş dimîne û ev beşeke armanca wê ye — wek gelek xwarinên depoya şîrîniyên Kurdî, ew ji bo mayîn û rêwîtiyê hatiye çêkirin, nanekî şîrîn ku rêwîtiyekê an zivistanekê derbas dike.
Bêjeyeke Kurdî di bin navekî Erebbûyî de
Ev rêze gelek rêbazên windakirina navê xwarineke Kurdî şopandine. Carinan hikûmetek bi biryarê navekî nû datîne, wek di kürt tatlısı de. Carinan nasnameya herêmekê dikeve nav navekî nezelaltir, wek xwarinên ku “Anatolyayî” an “Farisî” tên gotin. Carinan jî guhertin hê bêdengtir e — bêje dimîne, lê zimanekî din wê ji nû ve şikil dide heta rehê wê yê Kurdî tê veşartin. Beji mînaka herî zelal e. Bêjeya Kurdiya Başûrî birjiyag (an birşiyag) wateya “biraştî”yê dide — navekî sade û şîroveker ji bo nanekî sorkirî û sorbûyî. Dema bi fonolojiya Erebî derbas dibe, birjiyag dibe “bersaq” û wate winda dibe: bersaq tiştekî nabêje, lê beji û birjiyag tam dibêjin xwarin çi ye. Xwarin neguherî; tenê nivîsandin guherî û bi wê re xuyabûna koka wê ya Kurdî. Ji nû ve bidestxistina navê şîrovekirina hûrgiliyên bêfêde nine. Dema şîrîniya hevîrî beji tê gotin, wek Kurdî tê xwendin, rehê wê di lêkereke Kurdî de ye û li bajarên Kurd tê çêkirin. Dema tenê bersaq tê gotin, ji wan hemûyan qut dibe — şîrîniyeke ku welatê wê bi zelalî xuya nine. Metbexa Kurdiya Başûrî ya Kermanshah û Îlamê hêjayî parastina bêjeya ku ji bo nanê xwe afirandiye ye.
Pirsên bi gelemperî tên kirin
Bersaq (beji) çi ye?
Bersaq — bi navê rast beji — nanekî şîrîn ê sorkirî yê Kurdiya Başûrî ye ku ji hevîra dewlemendkirî û hilkişiyî ya ard, şîr, hêk, şekir û rûnê tê çêkirin, bi şiklê bazinên pan tê çêkirin û tê sorkirin heta zêrîn dibe. Dikare sade an bi gwîz, rezene an toza tûyên hişk tijkirî be. Bi piranî li parêzgehên Kermanshah, Îlam, Loristan û Kurdistanê tê çêkirin û piştî pijandinê baş dimîne.
Çima hem beji û hem bersaq tê gotin?
Beji (bi Kurdî bijî/birjî, bi Goranî pişî) navê orîjînal ê Kurdî ye. “Bersaq” şêweya Erebbûyî ya bêjeya Kurdiya Başûrî birjiyag an birşiyag e, rengdêra ji lêkera dema borî ku wateya “biraştî”yê dide. Bi gotineke din, navê Kurdî xwarinê şîrove dike — nanê biraştî û sorkirî — lê nivîsandina Erebbûyî ya bersaqê wê wateyê vedişêre. Her du nav heman şîrîniya hevîrî ya Kurdî nîşan didin.
Tijîker ji çi tên çêkirin?
Cureya tijkirî ya bejiyê tozên şîrîn û bînxweş bi kar tîne ku di nav hevîrê de tên tevlihevkirin an pêçandin: gwîzên hûrkirî, tovên rezeneyê an tûyên hişk ên wek toz hatine hûrkirin. Bi taybetî tûyên hişk şîrîniyê bi depoya parastina xwarinê ya Kurdî ve girê didin — tû di havînê de tên hişkkirin û ji bo bikaranîna li tevahiya salê tên hûrkirin. Cureya sade tijîker nine û tenê nanekî sorkirî yê hinek şîrîn û tîr e.
Encam
Bersaq gotara heştê û heştemîn a vê rêzeyê ye û nanê şîrîn ê sorkirî yê taybet dide axên Kurdiya Başûrî — Kermanshah, Îlam, Loristan — ku ji hevîra hilkişiyî tê çêkirin û bi gwîz û tûyên hişk ên depoya Kurdî tê tijkirin. Lê kûrtirîn ders di navê wê de ye. Di bin “bersaq”a Erebbûyî de beji ye û di bin beji de birjiyag ye, bêjeya Kurdî ji bo “biraştî.” Xwarin her tim Kurdî bû; tenê nivîsandin li rê geriya. Piştî heştê û heşt gotaran, bersaq bi yên din re tîne bîra me ku jêbirin her tim bi dengê bilind nabe. Carinan tenê bêjeyek hêdî hêdî ji nû ve tê şikildan heta kesî nayê bîra xwe ku Kurdî bû — û ji nû ve bidestxistina wê ewqas sade û ewqas girîng e ku nan bi navê ku nanpêjên wê bixwe lê kirine bê gotin.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Iran Front Page — Borsaq: Nanekî sorkirî yê Kurdî (pêkhate, cureyên sade û tijkirî)
Kurdish-History.com — Gulav: Ava gulên çiyayên Kurdan (nîşana bînxweş a şîrîniyên Kurdî)