Darex: Masiyê mirwarî yê Gola Wanê
Gola Wanê — ew deryaya sodalî ya mezin li dilê Bakurê Kurdistanê — ewqas şor û alkalîn e ku hema hema tu tişt nikare tê de bijî. Hema hema. Masiyekî tiştê ku nedihate bawerkirin kiriye mala xwe: masiyê mirwarî, ku bi Kurdî darex tê nasîn; masiyekî zirav û zîvîn, bi qasî dirêjiya destekê, ku li cihê ku tu masiyê din nikare bijî, bi başî dijî. Ji bo gundên Kurdî yên li dor golê, darex ne tiştekî xerîb ê balkêş e, lê xwarina êvarê ye: di tepsiyê de tê sorkirin (tava), li ser komirên germ tê pijandin, û — bi rêbaza kevn — tê xwêkirin û hişkkirin da heta zivistanê bimîne. Ew çavkaniya mezin û yekane ya proteînê ye ku gol bi xwe pêşkêş dike; ji avekê tê derxistin ku, li gorî mercên wê, divê bêjiyan be. Salê carekê masî tiştekî mîna mûcîzeyê dike ku mirovan ber bi çeman ve dikişîne. Di Gulan û Hezîranê de, darex ji gola şor derdikevin û ber bi jora çemên ava şîrîn ve diavjen da hêkên xwe berdin. Ew xwe dijî herikîna avê ber bi jor ve diavêjin û wek salmonê li ser şelalan dibazin; di hewayê de bi rengê zîv dibiriqin. Zanyarên zanîngehên Kurdî wan wek nimûneyeke awarte ya xweguncandinê lêkolîn dikin — masiyê yekane yê li ser rûyê erdê ku di vê kîmyaya taybet a ava sodalî de dijî, û bi qasî heşt sed hezar salan di golê de ji yên din veqetiyaye. Xelkê Wanê jî herdem wan nas kiriye: dizanin kengî koç dikin, li ku dibazin, û çawa di çend hefteyên pir biqîmet ên bereketê de xwarina zivistanekê bidest bixin. Ev gotara sed û heştemîn a vê rêzeyê ye û gotara wê ya yekem li ser masiyekî ye. Darex yê her kesê ku berê li dor Gola Wanê jiyaye ye — Ermeniyên herêmên bilind jî ew nas dikirin û jê re taṙex digotin — û ev rêze rêzê li wê boriya hevpar digire. Lê navê golê bi Kurdî Gola Wanê ye, parêzgeh Kurdî ye, masî navekî Kurdî hildigire, û ji qasî ku di bîra mirovan de dimîne ve sofrayên Kurdan têr kiriye.
Xalên sereke
• Darex (masiyê mirwarî, Alburnus tarichi) masiyê yekane ye ku di ava sodalî ya Gola Wanê de dikare bijî
• Xwarineke sereke ya gundên Kurdî yên li dor golê ye — tê sorkirin, li ser komiran pijandin, an ji bo zivistanê xwêkirin û hişkkirin
• Her bihar ber bi jor ve koç dike û wek salmonê li ser şelalan dibaze — dîmeneke navdar a herêmê
• Cureyeke taybet a vê golê ye û niha di kategoriya Nêzî Xeteriyê de ye; qedexeya demsalî ya masîgiriyê di dema hêkdanê de wê diparêze
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Darex (bi Tirkî: inci kefalı; bi Ermenî: taṙex); cure Alburnus tarichi
Cihê jiyanê: Gola Wanê (Gola Vanê), ku di navbera Wan û Bedlîsê de ye, li Bakurê Kurdistanê
Rêbaza xwarinê: Di tepsiyê de sorkirî (tava) an li ser komiran pijandî; bi kevneşopî ji bo parastinê tê xwêkirin û hişkkirin
Demsal: Koça ji bo hêkdanê di Gulan–Hezîranê de ye; qedexeya masîgiriyê vê koçê diparêze (ji nîvê Nîsanê heta nîvê Tîrmehê)
Li ser sofrayê
Darex masiyekî sade ye û bi awayekî sade tê amadekirin. Piştî paqijkirin û hinek xwêkirinê, bi gelemperî bi ardê tê pêçandin û di tepsiyê — tava — de tê sorkirin heta çermê wê dibe qijik, an li ser komirên germ tê danîn û pijandin, izgara. Bi nan, pîvaz û hinek ava tiştekî tirş re tê xwarin. Goştê wê nerm e û hestiyên wê nazik in, lewma pijandina zû û bi germa bilind ji wê re guncaw e. Lê kevneşopiya kûrtir parastin e, û ev di navê masî bi xwe de jî hatiye nivîsandin: navê cureyê Alburnus tarichi ye, ji peyva Yewnanî ya masiyê xwêkirî an parastî hatiye. Bi sedsalan masiyên ji Gola Wanê hatine girtin tên xwêkirin û hişkkirin da di zivistanê de werin parastin û dûrî peravê golê bo bazarê werin birin. Piraniya masiyên ku di çend hefteyên koça biharê de tên girtin, piştî xwêkirinê dikare malbatekê bi mehan têr bike — heman mantiq ku fêkiyên payîzê dike reçel û şîrê havînê dike penîrê binerdkirî, vê carê ji bo berhema zîvîn a golê tê bikaranîn. Di biharê de teze, ji bo sermayê xwêkirî: darex di masiyekî biçûk ê yekane de tevahiya depoya xwarina golê dihewîne.
Gewhera Gola Wanê
Carinan ji darexê re gewhera Gola Wanê tê gotin, û ew bi rastî hêjayî vî navî ye. Gola Wanê gola sodalî ya herî mezin a cîhanê ye; ava wê ewqas alkalîn e — pH-eke ji nehê bilindtir — ku li dijî hema hema hemû jiyanê ye. Piştî ku bi çalakiya kevn a volkanî, bi sed hezaran sal berê, ji avên din hat veqetandin, masiyê mirwarî xwe bi mercên wê re guncand da tê de bijî. Niha li tu cihê din ê cîhanê najî. Ji ber vê yekê koça biharê ewqas girîng e: ji ber ku masî di ava şor de nikare xwe pir bike, divê ber bi jora çemên ava şîrîn ve biçe da hêkên xwe berde. Herdem di wê demê de, dema ku li ser avên bilez dibaze, hatiye girtin. Ev darexê dike nîşaneke tam a ekolojiya berfirehtir ku vê rêzeyê li dor van çiyayan şopa wê girtiye — heman Wan a ku gundên wê giyayên kovî di penîrê de dipêlin û palên çiyayên wê mêşên hingiv têr dikin, di gola xwe ya şîn û xerîb de masiyekî dihewîne ku li tu ava din a vê gerstêrkê nayê dîtin. Ew xwarinek e, lê pîvaneke rewşa jîngehê jî ye: masîgiriya ji radeyê zêde û qirêjî darex xistine lîsteya Nêzî Xeteriyê. Qedexeya salane ya ku di dema koça hêkdanê de masîgiriyê disekinîne niha ji bo mayîna wê zindî pêdivî ye. Li vir dîrokeke rast û hevpar jî heye. Gol li erdekî ye ku Kurd û, di dîrokê de, Ermenî her du lê jiyane û her duyan nav li masî kiriye; ev rêze tiştekî berevajî vê nabêje. Lê gol Gola Wanê ye, masî darex e, û civakên ku her bihar wê bi toran ji çeman digirin û ji bo zivistanê xwê dikin, îro bi piraniya xwe Kurd in. Naskirina vî masî naskirina rastiyeke li ser Wanê ye ku tu ravekirina nexşeyê wê ji we re nabêje.
Pirsên pir tên kirin
Darex çi ye?
Darex navê Kurdî yê masiyê mirwarî (Alburnus tarichi) ye, masiyekî biçûk û zîvîn ê taybet a Gola Wanê (Gola Vanê). Ew masiyê yekane ye ku di ava sodalî, şor û alkalîn a golê de dikare bijî. Ji bo civakên Kurdî yên li dor golê xwarineke sereke ye; tê sorkirin an li ser komiran pijandin, û bi kevneşopî ji bo zivistanê tê xwêkirin û hişkkirin. Bi Tirkî jê re inci kefalı tê gotin.
Çima tenê di Gola Wanê de dijî?
Gola Wanê gola sodalî ya herî mezin a cîhanê ye; ava wê ewqas alkalîn e ku hema hema tu masî nikare tê de bijî. Darex bi çalakiya volkanî, bi sed hezaran sal berê, li wir ji masiyên din hat veqetandin. Hêdî hêdî xwe bi wê kîmyaya dijwar re guncand û bû masiyê yekane yê ku di golê de bi başî dijî. Ji ber ku nikare di ava şor de xwe pir bike, her bihar dikeve çemên ava şîrîn da hêkên xwe berde, û wek salmonê ber bi jor ve dibaze.
Darex çawa tê xwarin?
Bi gelemperî bi ardê tê pêçandin û di tepsiyê de tê sorkirin (tava) heta qijik bibe, an li ser komirên germ tê pijandin (izgara), û bi nan û pîvaz re tê pêşkêşkirin. Di dîrokê de, wek di navê wê yê zanistî de jî xuya dike, masî pir dihate xwêkirin û hişkkirin da heta zivistanê bihata parastin û bazirganiya wê bihata kirin — heman hesta parastinê ku Kurd ji bo fêkî, giya û penîrê bi kar tînin. Ew li herêma Wan û Bedlîsê hêj xwarineke demsalî ya hezkirî ye.
Encam
Darex gotara sed û heştemîn a vê rêzeyê ye, û ya yekem e ku ne ji zeviyê, zozanê an baxê, lê ji avê tê. Ew masiyekî ku li gorî mercan divê tune be ye — zindiyeke ku di goleke ku hema hema her zindîyê din dikuje de bi başî dijî. Gundên Kurdî yên Gola Wanê li dor bereketa wê ya nedihat bawerkirin xwarinçêkirineke biçûk û demsalî ava kirine: di biharê de teze wê sor dikin, ji bo zivistanê xwê dikin, û her sal kom dibin da li bazdana wê ya li ser avên bilez temaşe bikin. Di vê yekê de darex tevahiya mantiqa xwarina Kurdî di şêweyeke biçûk de dihewîne: tiştê ku erdekî dijwar bi awayekî neçaverêkirî pêşkêş dike bigirin, niha bi spasdariyê bixwin, û mayî ji bo sermayê biparêzin. Piştî sed û heşt gotaran, masiyê mirwarî yê Gola Wanê nimûneya wê rastiyê ye ku heta quncika herî xerîb û herî şor a Kurdistanê jî sofrayekê radixe — û ku di nav hemû navên ku gewhera vê golê hildigire de navekî Kurdî jî heye.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Rudaw — Masiyê mirwarî yê taybet a Wanê: masiyê parêzgeha Kurdî ku di gola sodalî de dijî
Offbeat Travel — Masiyê mirwarî yê Gola Vanê: koç û awayê pijandinê (tava û li ser komiran)
Kurdish-History.com — Penîrê giyayî: penîrê bi giya yê heman perava Gola Wanê
Kurdish-History.com — Hingiv: ekolojiya çiyayî ya herêma Wanê di xwarineke Kurdî ya din de