Penîrê giyayî: Penîrê Kurdî yê Wanê bi giyayên kovî
Di gundên Kurdî yên li dor Gola Wanê — ew deryaya navxweyî ya mezin ku nexşe jê re Van dibêjin — nava penîr kesk e. Penîrê giyayî, penîrê bi giya, ku bi Kurmancî jajî û bi Tirkî Van otlu peyniri tê nasîn, penîreke sipî û şor a şîrê pez e ku tijî giyayên kovî yên çiyayî ye: têlên sirmoyê (sîrê kovî), mendo, heliz, cahterê çiyayî û bi dehan giyayên din, ku di şîra girtî de tên pêlkirin da her devik tama zozana bilind a biharê bide. Ew beşa navendî ya taştêya navdar a Wanê ye; li ser nanê germ li kêleka çayê, hingiv û — di havînê de — perçeyeke zebeşa sar tê belavkirin. Tiştê ku vê penîrê awarte dike ew e ku, bi wateya peyvê, nexşeyeke xwarinê ya çiyê ye. Giya nayên kirîn; tên berhevkirin. Bi kevneşopî, zarokên gund piştî helîna berfê tên şandin peravên çiyê da her tiştê ku demsal pêşkêş dike berhev bikin — heman flora kovî ku mêş ji bo hingivê Kurdî lê digerin û ku aşpêjên Kurd ji bo xwarinên kesk ên biharê berhev dikin. Ew giya bi penîrê re tên tevlihevkirin; paşê penîr an teze di ava xwê de tê parastin, an bi hêz tê pêlkirin û binerdkirin da bi mehan bigihîje, bi heman awayê ku Kurdan ji mêj ve penîrê xwe di firaxên axê de binerd kiriye. Encam xwarinek e ku tenê ji vê derê dikare were: şîrê van pezan û giyayên van çiyayan, ku van gundiyan bi Kurdî çêkiriye. Ev gotara sedûheftemîn a vê rêzeyê ye. Niha otlu peyniri li seranserê rojhilatê Tirkiyeyê bi navê xwe yê Tirkî tê çêkirin û firotin, û ev rêze dê berevajî vê rastiyê nîşan nede. Lê mala wê gundên Kurdî yên Wan û Bedlîsê ne, navê wê yê herî kevn Kurdî ye, û — wek çêkerê penîrê bi Kurdî bi rêya wergêrekî gotiye — Wan bi qanûnê Tirk e, lê bi çandê Kurd e. Penîr delîleke ku hûn dikarin tama wê bikin e.
Xalên sereke
• Penîrê giyayî (jajî; Van otlu peyniri) penîreke Kurdî ya şîrê pez e ku tijî giyayên kovî yên çiyayî ye
• Di gundên Kurdî yên li dor Gola Wanê tê çêkirin; dilê taştêya navdar a Wanê ye
• Giya wek sirmo (sîrê kovî), mendo û heliz piştî helîna berfê ji çiyayan tên berhevkirin
• Teze di ava xwê de tê parastin an ji bo gihîştina bi mehan binerd tê kirin, wek penîrên Kurdî yên din
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Penîrê giyayî / jajî (bi Tirkî: Van otlu peyniri)
Cihê eslê wê: Gundên Kurdî yên li dor Gola Wanê (Van) û Bedlîsê, li Bakurê Kurdistanê
Pêkhateya sereke: Penîrê şîrê pez yê xav ku bi giyayên kovî yên berhevkirî (sirmo, mendo, heliz, cahter) hatiye tevlihevkirin
Dema xwarinê: Di taştêyê de bi nan, çay û hingiv re; di ava xwê de tê gihandin an bi mehan binerd tê kirin
Amadekirina kevneşopî
Wek hemû penîrên mezin ên Kurdî, ew bi şîrê pezên çiyayî dest pê dike — şîrek ku tama wê ji berê ve giya û kulîlkên zozanên bilind dihewîne. Şîr tê germkirin û bi hevênê tê girtin; dema bû şîra girtî, giyayên berhevkirî lê tên zêdekirin: tên şuştin, hûrkirin û bi penîrê re tevlihevkirin, da heta nava wê belav bibin. Bingehê vê penîrê ev giya ne; ew tên berhevkirin, nayên çandin — sirmo, cureyeke sîrê kovî, ya herî biqîmet e. Mendo, heliz, sov, cahterê çiyayî, pûng û yên din jî lê tên zêdekirin; ew piştî paşvekişandina berfê ji peravên çiyayan tên çinîn. Paşê şîra girtî ya bi giya pir tê xwêkirin, tê pêlkirin û şekil tê dayîn, û bi yek ji du rêbazan tê parastin: wek penîreke nermtir û teze di ava xwê (salamura) de tê danîn, an bi hêz tê pêlkirin û di firaxên girtî de binerd tê kirin da ji sê heta şeş mehan bigihîje. Dema derdikeve hişk, şor û pir bêhnxweş e. Di careke çêkirinê de dibe ku çend giya ji nêzî bîst û pênc giyayên ku li herêmê tên bikaranîn werin hilbijartin; ev bi temamî girêdayî tiştê ku çiya wê biharê daye ye. Wek fetayê şor e, lê tama wê kûrtir û giyayîtir e; penîrek e ku demsal û cih di nav wê de hatine parastin.
Nexşeyeke çiyê ku tê xwarin
Penîrê giyayî di xwarineke yekane de hema hema her têla ku vê rêzeyê şopa wê girtiye berhev dike. Ew penîr e, lewma beşek ji kevneşopiya mezin a Kurdî ya hilberên şîrê — mast, motal û kopeya binerdkirî — ye. Bi rastî, şêweya wê ya gihandî bi heman awayê kopeyê binerd tê kirin; heman hest e ku karê gihandinê dide axê. Lê ew xwarineke ji xwezayê berhevkirî jî ye: giyayên wê nebatên kovî yên bihara Kurdî ne, sirmo û yên din, xizmên kenger û giyayên kesk ên kovî yên ku vê rêzeyê berê berhev kiriye, û xizmên kulîlkên kovî yên ku mêş dikin hingivê Kurdî. Heman çiya ku kêwaran têr dike û selikên berhevkeran tijî dike, di vê penîrê de tê pêlkirin. Di awayê belgekirina wê de jî rûmeteke bêdeng heye: lêkolînên zanistiya xwarinê yên ku ji aliyê pisporên din ve hatine nirxandin, van giyayan bi navên wan ên Kurdî — sirmo, mendo, heliz, sov — tomar dikin û dipîvin ka ew çawa penîrê bi vîtamîna C û madeyên xwezayî yên dijî mîkroban dewlemend dikin. Bi eşkereyî nav li tiştê ku gundiyan herdem dizanîbûn dikin. Têbîniya rast hêsan e. Niha ev penîr li seranserê rojhilatê Tirkiyeyê tê hilberandin û bi etîketa Tirkî otlu peyniri tê firotin; gelek gel jî bi rastî wê hez dikin. Lê eslê wê û navenda wê gundên Kurdî yên Wan û Bedlîsê ne; navê wê yê Kurmancî jajî ye; û taştêya ku ew dixemilîne Kurdî ye. Xwarina wê û navlêkirina wê tenê wek Tirkî, daqurtandina çiyê û jibîrkirina wê ye ku çiyê kê ye.
Pirsên pir tên kirin
Penîrê giyayî çi ye?
Penîrê giyayî — ku bi Kurmancî jajî û bi Tirkî Van otlu peyniri tê nasîn — penîreke nîvhişk û şor a şîrê pez e ku bi giyayên kovî yên çiyayî hatiye tevlihevkirin. Ew ji gundên Kurdî yên li dor Gola Wanê (Van) tê û hêmaneke taybet a taştêya navdar a Wanê ye; bi nan, çay û hingiv re tê xwarin. Giya tameke taybet a kesk, sîrî û giyayî didin wê.
Kîjan giya di wê de tên bikaranîn?
Heta bîst û pênc giyayên kovî yên cuda dikarin werin bikaranîn; lê her penîr, li gorî demsalê, tenê çend ji wan dihewîne. Ya herî biqîmet sirmo ye, cureyeke sîrê kovî; mendo, heliz, sov, cahterê çiyayî, pûnga kovî û kulîlkên kovî yên cuda jî hene. Ew piştî helîna berfê ji çiyayan tên berhevkirin; bi kevneşopî zarokên gund wan berhev dikin. Ev tişt her penîrê dike tomara bihareke taybet li ser peravekî taybet ê çiyê.
Ew Kurdî ye an Tirkî?
Îro ew li seranserê rojhilatê Tirkiyeyê bi berfirehî tê hilberandin û firotin, û gelek civak wê dixwin; ji ber vê yekê ev rêze wê tenê ya Kurdan nabîne. Lê navenda wê gundên Kurdnişîn ên Wan û Bedlîsê ne, navekî Kurdî (jajî) hildigire, û giyayên wê yên kovî bi navên Kurdî tên nasîn. Wek çêkerê penîrê yê Kurd gotiye, Wan bi qanûnê Tirk e, lê bi çandê Kurd e — û penîr yek ji awayên herî eşkere yên derbirîna wê çandê ye.
Encam
Penîrê giyayî gotara sedûheftemîn a vê rêzeyê ye, û dibe ku xwarina yekane ya ku herî zêde beşên wê bi hev ve girê dide be: şîrê beşên hilberên şîrê, gihandina kopeyê ya di bin axê de, giyayên berhevkirî yên perava çiyê di biharê de, kulîlkên kovî yên bi mêşên hingiv re hevpar, û mêvanperweriya sofraya taştê ya Kurdî. Ew zozana bilind a ku bûye tiştekî hişk e — penîreke bi damarên kesk ku hûn dikarin wê wek nexşeya çiyayekî di demsaleke taybet de bixwînin. Cîhan her ku diçe wê bi navekî Tirkî nas dike, û rast e ku em hevparbûna penîrê qebûl bikin. Lê ew di gundên Kurdî de ji dayik bûye, navekî Kurdî dibêje û tama çiyayên Kurdî dide. Piştî sed û heft gotaran, penîrê giyayî yê Wanê nûnertiya nîqaşa herî kûr a tevahiya vê rêzeyê dike: xwarina gelekî ji bîr nake ji ku tê, heta dema ku nexşe ji bo jibîrkirinê ji nû ve hatibe kişandin jî.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Daily Sabah — Taştêya Wanê û penîrê wê yê bi giya: sirmo, ava xwê û gihandina di bin axê de
Kurdish-History.com — Kope: penîrê Kurdî yê binerdkirî û gihandî ku penîrê giyayî wê bi bîr tîne
Kurdish-History.com — Hingiv: hingivê çiyayî yê ji heman floraya kovî ya giyayên penîrê