Destpêk
Duhok (bi kurdî: Dihok) yek ji sê bajarên mezin ên Kurdistana Iraqê ye, paytexta Parêzgeha Dihokê û dilê herêma Behdînanê li dûrtirîn bakurê Iraqê — beşa Kurdistanê ku kurd Başûr dibêjin. Çiya li dora wê ne, nêzî Dîcleyê, û ew li çarriyana Iraq, Tirkiye û Sûriyeyê ye.
Dihok ku carekê bajarekî biçûk ê karwanan bû, bi lez mezin bûye û bûye bajarekî zanîngehan û penageh, pêlên kurd, aşûrî, êzdî û — di demên nêzîktir de — penaberên Sûriyeyê û derbiderên Mûsil û Şingalê wergirtine. Ev nasandin li cihê wê, gelên wê, dîroka wê di mîrektiya kurdî ya Behdînanê de û bajarê ku ew bûye dinêre.
Xalên Sereke
• Duhok (bi kurdî: Dihok; bi suryanî: Nohadra) paytexta Parêzgeha Dihokê li Herêma Kurdistana Iraqê ye.
• Ew li kêleka Hewlêr û Silêmaniyê yek ji sê bajarên sereke yên Kurdistana Iraqê û navenda herêma Badinan (Behdînan) e.
• Bajar bi piraniyeke mezin kurd e, bi komelên demdirêj ên aşûrî, kildanî, ermenî û êzdiyan re.
• Di dîrokê de ew beşeke mîrektiya kurdî ya Behdînanê û, berê, mîrektiya êzdî ya Dasinî bû.
• Dihok bûye navendeke mezin a penagehê, ku ji 2014 ve hejmarên mezin ên penaberên Sûriyeyê û derbiderên Mûsil û Şingalê li wir hene.
Agahiyên Kurt
Nav (bi kurdî): Dihok
Navên din: Nohadra (bi suryanî), Dahuk (bi erebî)
Welat / Herêm: Iraq (Başûr / Herêma Kurdistanê)
Parêzgeh: Dihok
Herêm: Badinan (Behdînan)
Bilindahî: Nêzî 565 m
Nifûs: Bajar ~340,000; parêzgeh ~1.6 milyon
Komel: Piraniya kurd; aşûrî, kildanî, ermenî, êzdî
Bi van navdar e: Mîrata Behdînanê, Zanîngeha Dihokê, çiya û Bendava Dihokê
Damezrandina parêzgehê: 27ê Gulana 1969
Naverok
Ji Dasinî û Behdînanê heta Bajarê Nû
Dihok li Ku ye?
Dihok li dûrtirîn bakurê Iraqê ye, nêzî Dîcleyê û tenê bi dûrahiyeke kurt ji sînorên Tirkiye û Sûriyeyê, li bilindahiya nêzî 565 metreyan. Bajar li geliyekî teng e, çiya ew dorpêç kirine — Çiyayê Spî li jor wê, Zawa li başûrê rojhilat û Bêxêr li bakurê rojhilat — bi Çemê Dihokê û Bendava Dihokê, ku di 1988 de hat avakirin, avê didin deştên dorê.
Ev cihê li cihê hevgihîştina sê welatan ji demeke dirêj ve Dihok kiriye deriyekî stratejîk ku Herêma Kurdistanê bi cîhana firehtir ve girê dide û girîngiyeke rastîn a bazirganî li Kurdistana Iraqê dide wê.
Bajarekî Kurdî yê Gelek Gelan
Dihok bi piraniyeke mezin kurd e û ji aliyê çandî ve wek yek ji muhafezekartirîn bajarên Kurdistana Iraqê tê dîtin. Lê ew bi awayekî berçav cihêreng jî ye: li kêleka piraniya kurd komelên demdirêj ên aşûrî, kildanî, ermenî û êzdiyan dijîn. Piraniya niştecihan misilman in, lê Xiristiyantî û baweriya êzdî bi eşkerî tên meşandin, bi dêran li seranserê bajêr û ziyaretgehên êzdî li seranserê parêzgehê — di nav wan de Laliş, pîroztirîn cih di cîhana êzdî de.
Ji Dasinî û Behdînanê heta Bajarê Nû
Herêma dora Dihokê ji kevnariyê ve niştecih bûye, û bajar heta sedsala şazdehem wek navenda mîrektiya êzdî ya Dasinî xizmet kir; çiyayê li jor wê carekê Çiyayê Dasin dihat naskirin. Heta dawiya serdema navîn Dihok bûbû beşeke mîrektiya bihêz a kurdî ya Badinan (Behdînan), ku eşîreta Hekariyê damezrand û bi sedsalan beşeke mezin a herêmê rêve bir.
Di 1842 de osmaniyan mîrektiya Behdînanê hilweşandin û axa wê bi Parêzgeha Mûsilê ve girê dan. Bi demeke dirêj Dihok bajarekî biçûk ma — di destpêka sedsala bîstem de tenê çend hezar kes hebûn. Serdema wê ya nû dema Parêzgeha Dihokê di 27ê Gulana 1969 de hat damezrandin dest pê kir, û piştî 1991 bi lez çû, dema herêma kurdî xweserî bi dest xist û nifûsa gundewarî koçî bajêr kir.
Bajarê Penagehê
Dihok di demên felaketan de gelek caran bûye penageh. Ew kurdên di kampanyayên niştecihkirina ji nû yên beisî de derbider bûbûn wergirtin, û piştî 2014 hejmarên pir mezin ên kesên ji Dewleta Îslamî direviyan wergirtin — penaberên Sûriyeyê, malbatên Mûsilê û rizgarbûyên êzdî yên qirkirina Şingalê. Ew ku gelek caran wek yek ji aşîtirîn bajarên Iraqê tê binavkirin vê rola mirovahî hilgirtiye, di heman demê de mezinbûnê berdewam kiriye.
Dihoka Îro
Îro Dihok navendeke herêmî ya geş e, cihê Zanîngeha Dihokê (di 1992 de hat damezrandin) û Zanîngeha Amerîkî ya Kurdistanê ye, û armanceke geştûguzariyê ya zêde dibe. Serdanvan ji bo çiya û şelalan, Bendava Dihokê, bazaran û ecêbên nêzîk ên herêma Behdînanê tên — di nav wan de bajarê li ser platoyê Amêdî, bajarê deriyê Zaxo û dilê êzdî li dora Laliş û Şingalê.
Demrêz
Kevnarî — Herêma Dihokê niştecih dibe; piştre navenda mîrektiya êzdî ya Dasinî.
Sedsalên 13em–14em — Dihok dibe beşeke mîrektiya kurdî ya Badinan (Behdînan).
1842 — Osmanî mîrektiya Behdînanê hilweşînin û herêmê bi Mûsilê ve girê didin.
27ê Gulana 1969 — Parêzgeha Dihokê tê damezrandin.
1988 — Bendava Dihokê ji bo avdanê tê temamkirin.
1991 — Xweseriya kurdî; mezinbûna lezgîn a bajarî dest pê dike.
1992 — Zanîngeha Dihokê tê damezrandin.
Ji 2014 û pê ve — Dihok penaberên Sûriyeyê û derbiderên Mûsil û Şingalê diparêze.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Dihok bajarekî kurdî ye?
Erê. Dihok bi piraniyeke mezin kurd e û li gel Hewlêr û Silêmaniyê yek ji sê bajarên sereke yên Herêma Kurdistana Iraqê ye.
Navê Dihokê çi wateyê dide?
Li gor kevneşopiyeke berbelav, nav ji peyvên kurdî “du” û “hok” (girê) tê, ji baca du pîvanên dexlê ku carekê ji karwanên derbas dibûn dihat stendin; ya din wê bi “Dihoka Dasiniyan” êzdiyan ve girê dide.
Herêma Behdînanê çi ye?
Badinan (Behdînan) mîrektiyeke kurdî ya li vê herêmê navend bû, û nav hîn ji bo herêma kurmancîaxêv a bakurê Kurdistana Iraqê li dora Dihokê tê bikaranîn.
Li Dihokê çima ewqas penaber hene?
Ewlehiya bi nîsbetî ya Dihokê wê kiriye penageh, bi taybetî piştî 2014, dema penaberên Sûriyeyê û hejmarên mezin ên derbiderên Mûsil û herêma êzdî ya Şingalê wergirtin.
Kes, Cih û Mijarên Têkildar
Badinan (Behdînan) · Amêdî · Zaxo · Şingal · Laliş · êzdî · Hewlêr · Başûr (Kurdistana Iraqê).