Dûşav: Şîreya tirî ya sofraya Kurdî
Dûşav şerbeta tarî û tîr e ku mitbeqa Kurdî gelek berî hatina şekirê safkirî şîrîn dikir. Bi kelandina ava tirî — an, li başûrê ku xurma lê şîn dibe, ava xurmeyan — tê çêkirin, heta dibe şîreyeke biriqok û bi mîneralan dewlemend. Ew şîrîniya mezin a sêyemîn a vê çanda xwarinê ye, li kêleka hingivê kovî û bêhna gulavê cih digire. Li ser nan tê belavkirin, li ser qeymaxê tîr tê rijandin, bi çayê re tê tevlihevkirin, bi tehînê re tê gerandin, an di şîrîniyan de li şûna şekir tê bikaranîn. Dûşav şîrîniyeke tijî û kûr e: ne valaîya sipî û sade ya şekirê qamîşê, lê şîrîniyeke kûr û hema hema xwarinî ye ku tama fêkiya ji wê hatiye çêkirin dide. Şêwaza wê ya herî hezkirî ya herî hêsan e. Dema bi tehînê — rashî — re tê tevlihevkirin, dibe rashî w dûşav: şîrîniyeke bi tama çerezê û bi enerjiya pir ku di taştêyê de tê xwarin û bi nan tê hilgirtin; tiştê herî nêzî nivîşka fistiqê erdê û mirebbeyê li vê herêmê ye. Ev xwarina ku berî dibistanê tê dayîn zarokekî, berî rojeke dirêj tê dayîn karkerekî, an tê dayîn her kesê ku sar an bêhal e ye. Ji ber ku şekirên wê yên zûkar û bi mîneralan dewlemend laş germ dikin û enerji didinê. Wek hingivê berî wê, dûşav hem derman e hem kêf — û, ya girîng, ji bo parastinê tê çêkirin; di payîzê de tê kelandin da şîrîniya berhemê heta hemû zivistanê bimîne. Ev gotara sed û sêzdehemîn a vê rêzeyê ye. Şîreya fêkiyan, bi rastî, li seranserê herêmê tê çêkirin — Tirk ji şîreya tirî re pekmez dibêjin, Îraqî û Ereb ji şerbeta xurmeyê re dibis dibêjin, Faris jê re shireh dibêjin — û ev rêze îdiaya tu afirandinê nake. Lê dûşav, bi wî navî, bi rastî xwarineke sereke ya depoya Kurdî ye û sê şîrîniyên kevn û xwezayî yên ku vê rêzeyê ji destpêkê ve şopa wan girtiye temam dike: hingiv, gul û niha fêkiya darê tirî ya bi kelandinê tîrkirî.
Xalên sereke
• Dûşav şîreya tirî (an xurmeyê) ye — ava fêkiyan ku bi kelandinê dibe şîrînkerê xwezayî yê tîr û tarî
• Şîrînkerê berî şekirê ye — bi hingiv û gulê re yek ji şîrîniyên kevn ên mitbeqa Kurdî ye
• Bi tehînê re wek rashî w dûşav tê tevlihevkirin; xwarineke şîrîn û bi enerjî ya taştêyê ye ku bi nan tê xwarin
• Di payîzê de bi kelandinê tîr dibe da şîrîniya berhemê heta zivistanê were parastin
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Dûşav (şîreya tirî); şêwaza xurmeyê gelek caran dibis tê navkirin (bi Tirkî pekmez)
Pêkhate: Ava tirî (an ava xurmeyê) ku bi kelandinê dibe şerbeteke tîr
Dema xwarinê: Bi tehînê re (rashî w dûşav), li ser nan û qeymaxê, di çayê û di şîrîniyan de
Demsal: Di payîzê de di dema berhevkirina berhemê de tê çêkirin; heta zivistanê dimîne
Amadekirina kevneşopî
Çêkirina dûşavê karekî payîzê ye; dema ku tirî giran û şîrîn digihîjin tê kirin. Fêkî tên pêlkirin û ava wan tê derxistin. Paşê — bi rêbaza kevneşopî — bi axeke hûr a şîrîn an axa gil a zelalkirinê re tê tevlihevkirin ku tûjî û qirêjiyan di binê avê de dinixînin. Ava tevlihevkirî tê hiştin da ava zelal ji wê were girtin. Paşê ew av di qazaneke fireh de li ser agirê domdar demeke dirêj û bi hêdî tê kelandin. Bi saetan kef jê tê rakirin û tê tevlihevkirin, dema ku av di kelandinê de diçe û şilav tarîtir û tîrtir dibe. Gelek qazanên avê dibin çend kavanozên şerbeta giran û biriqok. Ev karekî germ, zeliqok û bi hev re ye; gelek caran malbatek an gundek wê bi hev re dike. Xelata wê şîrînkerê ku salekê an zêdetir bê xerabbûn dimîne ye. Şêwaza xurmeyê ya başûrê bi heman bingehê tê çêkirin; şerbet ji xurmeyên gihîştî tê derxistin. Şîreya amadekirî ewqas tîr e ku li ser kevçiyê dimîne, rengê wê qehweyî yê kûr e û pir şîrîn e; li dawiya tama wê hinek talehiyeke sivik û xweş heye — cêwherê tîrkirî yê fêkiyên tevahiya payîzekê, ku ji bo sermayê di kavanozekê de hatiye girtin.
Şîrîniya sêyemîn
Vê rêzeyê di gelek gotaran de şîrîniyên kevn ên mitbeqa Kurdî tomar kirine — yên ku berî gihîştina heta daneyeke şekirê safkirî bo çiyayan çêj didin xwarinên wê. Hingivê kovî hebû, ji çîmenên bilind dihate berhevkirin. Bêhna gulê hebû, ku bi kişandinê dibû gulav. Dûşav jî hebû, fêkiya darê tirî û darê xurmeyê ya bi kelandinê tîrkirî: şîrînkerê sereke, ji hingivê erzantir û li malê çêkirî, ku karê rojane yê şîrînkirina jiyanê dikir. Ev her sê — hingiv, gul û şîre — bi hev re bingehê tevahiya kevneşopiya Kurdî ya şîrîniyan in. Dûşav beşek ji mijara mezin a din a vê rêzeyê, parastinê, jî ye. Di payîzê de tê çêkirin û ji bo zivistanê tê depokirin; xizmê şil û şîrîn ê fêkiyên wek reçel tên parastin û daneyên xwarinê û giyayên ji bo mehên sar tên hişkkirin e — berhema ku di dema herî baş de hatiye girtin û ji bo paşê hatiye parastin. Xwarinbûneke rast jî hildigire: bi hesin û mîneralan dewlemend e, û ji mêj ve ji bo zarokan, dayikên nû û her kesê ku pêdiviya wî bi hêzê heye hatiye xwarin. Bi qasî xwarineke kêfxweşker, wek xurtkerek jî biqîmet tê dîtin. Têbîniya rast heta niha nas e. Şîreya fêkiyan li tevahiya herêmê bi gelek navan hevpar e û tu gelekî yekane ew afirandî nîne. Lê mitbeqa Kurdî peyva xwe ji bo wê, dûşav, heye; rêbaza xwe ya hezkirî ya xwarina wê di rashî w dûşav de heye; û ji mêj ve wek şîrîniya ku berî şekirê hebûye xwe dispêre wê.
Pirsên pir tên kirin
Dûşav çi ye?
Dûşav şîreya tirî ye: ava tirî ku bi hêdî tê kelandin heta dibe şerbeteke tîr, tarî û pir şîrîn. Li başûrê ku xurma lê şîn dibe, şerbeteke wekhev ji xurmeyan tê çêkirin û gelek caran dibis tê navkirin. Ew şîrînkerê xwezayî yê di mitbeqa Kurdî de ye; li ser nan, bi tehînê re, di çayê de, li ser qeymaxê û di şîrîniyan de tê bikaranîn. Berî gelemperîbûna şekirê safkirî şîrînkerê sereke bû.
Rashî w dûşav çi ye?
Ew şîreya bi tehînê (rashî) re tevlihevkirî ye — xwarineke şîrîn û bi tama çerezê ku di taştêyê de û wek xwarineke sivik tê xwarin û bi nan tê hilgirtin. Dewlemendiya tehînê û şîrîniya kûr a dûşavê hev hevseng dikin. Tevlihevî bi enerjiyê tijî ye; ji ber vê yekê ji bo destpêkirina rojê an dayîna zarokan xwarineke kevneşopî ye. Gelek caran bi nivîşka fistiqê erdê û mirebbeyê tê berawirdkirin.
Dûşav tenê Kurdî ye?
Na — şîreya fêkiyan li seranserê herêmê û derveyî wê jî tê çêkirin; di nav navên din de, bi Tirkî pekmez, bi Erebî dibis û bi Farisî shireh tê nasîn. Ev rêze îdia nake ku Kurdan ew afirandiye. Tiştê Kurdî dûşav bi wî navî û di wê rolê de ye: xwarineke sereke ya li malê çêkirî ya depoya Kurdî, ku bi şêwaza taybet a rashî w dûşav tê xwarin û — li kêleka hingiv û gulê — wek yek ji şîrîniyên kevn ên berî şekirê hatiye bikaranîn.
Encam
Dûşav gotara sed û sêzdehemîn a vê rêzeyê ye û ya dawî ji her sê şîrîniyên kevn e ku li vir, li kêleka hingivê kovî û gula çiyayî, cihê xwe digire. Ew şîrînkerê li malê çêkirî yê payîza Kurdî ye — tirî û xurma ku bi sebirê tên kelandin û dibin şerbeteke tarî. Ew malbatekê di hemû zivistanê de di şîrîniyê de dihêle; bi awayê herî hezkirî wek rashî w dûşav bi nan re tê xwarin. Her çend li herêmê hevpar be jî, dûşav navekî Kurdî û cihekî Kurdî heye: şîrîniya rojane ku gelek berî kirîna şekirê ji dikanê enerjî dida zarok û karkeran û mehên sar germ dikir. Piştî sed û sêzdeh gotaran, ew nûnertiya şîrîniya çarezan a gelekî çiyayî dike — ku, dema pir fêkî û zivistaneke dirêj li pêş hebûn, tenê bi kelandinê yek tîr dikir da ji ya din dirêjtir bimîne.
Çavkanî û xwendina zêdetir
196 Flavors — Dibis: şîreya fêkiyan, rashi wa dibis û şîrînkerê xwezayî yê kevn ê herêmê
Earth to Veg — Rêbereke şîreya tirî: awayê çêkirinê, mîneralên wê û bikaranîna di zivistanê de
Kurdish-History.com — Hingiv: hingivê kovî yê ku yekem şîrîniya kevn a Kurdî ye
Kurdish-History.com — Reçel: hesta parastina fêkiyên payîzê ya ku dûşav pê re hevpar e