Destpêk
Elazığ — ku kurd ji navê bajaroka kevnar a Harputê jê re Xarpêt dibêjin — bajarekî rojhilatê Tirkiyeyê ye li herêmeke xwedî rehên kûr di dîroka kurdî, zaza, ermenî û tirkî de. Bajarê nû yê li jêr ciwan e, lê bajaroka keleha kevnar a Harputê ya li ser girê li ser wê bi hezarsalan çavdêriya van axan kiriye.
Parêzgeha firehtir, bi navçeyên kurd û zaza yên wek Paloyê, herwiha di dîroka kurdî de cihê mezin digire wek beşeke axa serhildana mezin a 1925. Ev nasname li Harput û Elazığê, mîrata wan a têkel û rola herêmê di çîroka kurdî de dinêre.
Xalên Sereke
• Elazığ (bi kurdî: Xarpêt) bajarekî rojhilatê Tirkiyeyê ye, li binê bajaroka kevnar a Harputê ya li ser girê.
• Harput bajarokeke keleha kevnar e bi tebeqeyên dîrokî yên urartûyî, ermenî û osmanî.
• Bajarê nû yê Elazığê di sedsala nozdehem de li binê Harputê hat damezrandin.
• Komelên kurd û zaza yên girîng li parêzgehê hene, bi taybetî li navçeyên wek Paloyê.
• Palo bingeha Şêx Seîd bû, rêberê serhildana mezin a kurdî ya 1925.
Agahiyên Kurt
Nav (bi Kurdî): Xarpêt
Welat / Herêm: Tirkiye (Bakur / Kurdistana Bakur)
Parêzgeh: Elazığ
Navenda Dîrokî: Harput, bajaroka keleha kevnar
Gel: Kurd, zaza, tirk; berê ermenî
Damezrandin (bajarê nû): Sedsala 19em
Dîroka Kurdî: Palo û serhildana Şêx Seîd a 1925
Cih: Deverên bilind ên rojhilatê Anatolyayê
Naverok
Elazığ Li Ku ye?
Elazığ li rojhilatê Tirkiyeyê ye, li deverên bilind ên rojavayê Çewlîgê û bakurê Amedê, nêzîkî Ferata Jorîn û hewza avê ya mezin a Gola Kebanê. Bajarê nû li deştekê ye, lê bajaroka kevnar a Harputê tacê girê rasterast li ser wê ye. Parêzgeh bi axa zaza û elewî ya Dêrsimê re sînor heye, û navçeyên kurd û zaza yên li rojhilat û başûrê xwe digire.
Ev devera hevdîtina gel û dîmenan e — cihê ku cîhanên tirkî, kurdî, zaza û berê ermenî yên rojhilatê Anatolyayê ji mêj ve tê de li ser hev hatine.
Harputa Kevnar
Dilê dîroka herêmê Harput e, bajaroka keleha li ser girê. Ji kevnariyê ve bi keleh hatiye parastin — bi rehên heta urartû û berî wan vedigerin — Harput bi sedsalan niştecihgeha sereke ya vir bû, bajarokeke dorpêçkirî bi dîwaran, bi keleh, mizgeft, dêr û koşkên kevnar. Bi derbasbûna demê, dema jiyan daxist deştê, bajarê nû yê Elazığê li binê wê mezin bû, lê Harput navenda dîrokî û manewî dimîne, keleha wê ya xirbe û abîdeyên wê yên kevnar hîn tacên bilindahiyan in.
Mîrateke Têkel
Harput û herêma wê ji mêj ve malê têkeliyeke dewlemend a gelan bûn — tirk, kurd, zaza û komeleke mezin a ermenî ku dêr û dibistanên wê carekê li vir geş dibûn, heta karesata 1915 dever ji ermeniyên wê vala kir. Îro Elazığ bajarekî têkel e, bi piraniya tirk li navendê û nifûsên mezin ên kurd û zaza li seranserê parêzgehê. Wê mîrata pirtebeqe beşeke tiştê ye ku herêma Xarpêtê di çîroka firehtir a axên kurdî de ji aliyê dîrokî ve girîng dike.
Palo û Şêx Seîd
Parêzgeh bi navçeya Paloyê cihê mezin di dîroka nû ya kurdî de digire. Li vir bingeha Şêx Seîd, rêberê olî yê neqşebendî yê zaza-kurd, bû — û di 1925 de wî yekem serhildana mezin a kurdî li dijî Komara Tirkiyeyê ya nû bir pêş. Hêzên serhildêr li seranserê herêmê belav bûn û Elazığ bi xwe ji bo demeke kurt girtin, berî ku serhildan bête tepisandin û Şêx Seîd li Amedê bête îdamkirin. Serhildana Şêx Seîd yek ji bûyerên sereke yên dîroka kurdî dimîne, û rehên wê li vê parêzgehê ne.
Elazığ Îro
Îro Elazığ bajarekî mezin ê parêzgehê li rojhilatê Tirkiyeyê ye, bi zanîngeha xwe, gola xwe û balkêşiya dîrokî ya Harputa li ser wê tê naskirin. Ji bo kurd û zazayan ew Xarpêt e — bajar û herêmeke ku keleha wê ya kevnar, rabirdûya têkel û girêdanên bi serhildana Şêx Seîd re di dîroka dirêj a axên kurdî de cihê watedar, herçiqas tevlîhev, didin wê.
Demrêz
kevnariya dîrokî — Harput bi keleh tê parastin, bi rehên heta urartû vedigerin.
serdema navîn — Harput di bin malbatên desthilatdar ên li pey hev de wek bajaroka keleha bi dîwaran geş dibe.
sedsala 19em — Bajarê nû yê Elazığê li binê Harputê tê damezrandin.
1915 — Komela ermenî ya herêmê di qirkirinê de tê ji holê rakirin.
1925 — Serhildêrên serhildana Şêx Seîd Elazığê ji bo demeke kurt digirin berî ku bên tepisandin.
îro — Elazığ bajarekî têkel ê parêzgehê ye; Harput dilê dîrokî yê wê dimîne.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Navê kurdî yê Elazığê çi ye?
Kurd Elazığê bi Xarpêt nas dikin, navekî ji bajaroka kevnar a Harputê ya li ser girê li ser bajarê nû hatiye wergirtin.
Harput çi ye?
Harput bajaroka keleha kevnar e rasterast li ser Elazığê, ji kevnariyê ve bi keleh hatiye parastin û ji mêj ve niştecihgeha sereke ya herêmê bûye, bi keleh, mizgeft, dêr û koşkên kevnar.
Elazığ bajarekî kurdî ye?
Elazığ bajarekî têkel e bi piraniya tirk li navendê, lê parêzgeha wê xwedî komelên girîng ên kurd û zaza û rehên kûr di dîroka kurdî de ye.
Elazığ çawa bi Şêx Seîd ve girêdayî ye?
Navçeya Paloyê li parêzgeha Elazığê bingeha Şêx Seîd bû, yê serhildana kurdî ya 1925 bir pêş; hêzên serhildêr di serhildanê de Elazığ ji bo demeke kurt girtin.
Kes, Cih û Mijarên Têkildar
Harput · Palo · serhildana Şêx Seîd (1925) · gelê zaza · Amed · Çewlîg.