Emiratiya Çemîşgezekê çi bû?
Emiratiya Çemîşgezekê mîrektiyeke Kurdî li herêma Dersimê ya çiyayên rojhilatê Anatoliyayê bû. Navenda wê bajarê Çemîşgezekê bû, li nêzî beşa jorîn a Firatê, di parêzgeha Tunceliyê ya îro ya rojhilatê Tirkiyeyê de. Ew yek ji emiratiyên xweser ên Kurdî bû ku di Şerefnameyê de hatine qeyd kirin. Piştî şerê Osmanî–Sefewî yê destpêka sedsala şazdehan, ew bû yek ji sencaqên mîrasî yên Kurdî yên «hükümet» di Împaratoriya Osmanî de; rêza begên wê bixwe wê birêve dibir, ne parêzgarên tayînkirî.
Xalên sereke
• Çemîşgezek emiratiyeke Kurdî li çiyayên Dersimê (parêzgeha Tunceliyê ya îro), li nêzî beşa jorîn a Firatê bû.
• Ew di nav xanedanên Kurdî de ye ku Şerefxanê Bedlîsî di Şerefnameyê (1597) de qeyd kirine.
• Piştî Şerê Çaldiranê (1514), desthilatdarê wê Pîr Huseyîn Beg bi Osmaniyan re bû hevalbend û mafê wî yê mîrasî li ser navçeyê hate pejirandin.
• Ew bû yek ji sencaqên xweser ên «hükümet» — parêzgariyên Kurdî ku ji pergala asayî ya tîmar a Osmanî azad bûn.
• Navendîkirina Osmanî hêdî hêdî xweseriya wê lawaz kir, lê herêma Dersimê ku ew navenda wê bû bi sedsalan wek sembola serbixweya çiyayî ma.
Agahiyên kurt
Nav: Emiratiya Çemîşgezekê
Cure: Emiratiyeke Kurdî / sencaqeke xweser a Osmanî ya hükümet
Herêm: Çiyayên Dersimê; bajarê Çemîşgezekê, parêzgeha Tunceliyê ya îro, Tirkiye
Serdem: Kokên serdema navîn; di sedsalên 15–16an de berçav bû (tarîxa tam a damezrandinê nezelal e)
Desthilatdarê navdar: Pîr Huseyîn Beg (destpêka sedsala 16an)
Hêzên serdest: Aq Qoyunlu, piştre Sefewî, piştre Osmanî (piştî 1514)
Rewş di bin Osmaniyan de: Sencaqeke xweser û mîrasî (hükümet)
Çavkaniya bingehîn: Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî (1597)
Bi çi tê nasîn: Xwebirêvebirina Kurdî li herêma Dersimê
Naverok
Xanedana desthilatdar a Çemîşgezekê
Di navbera Aq Qoyunlu û Sefewiyan de
Pîr Huseyîn Beg û rêkeftina Osmanî (1514)
Sencaqeke «hükümet»: Xweserî di nav împaratoriyê de
Paşketin û navendîkirina Osmanî
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Kok û hawîrdora Dersimê
Emiratiya Çemîşgezekê li yek ji goşeyên herî asê û zehmetderbas ên çiyayên rojhilatê Anatoliyayê mezin bû — welatê Dersimê, herêma çiyayî ku avên Munzurê û çemên alîkar ên jorîn ên Firatê tê de diherikin, di parêzgeha Tunceliyê ya îro de. Bajarê Çemîşgezekê, ku di nav vê erdnîgariya asê de ye, navê xwe da mîrektiyeke Kurdî ku cihê wê yê çiyayî bi qasî her artêşekê alîkariya parastina xweseriya wê dikir.
Kokên emiratiyê ji serdema navîn in û tarîxa wan tam ne diyar e. Dema ew bi awayekî zelaltir dikeve qeydên dîrokî — bi taybetî Şerefnameya sedsala şazdehan a dîroknivîsê Kurd Şerefxanê Bedlîsî — ew jixwe xanedaneke Kurdî ya ji mêj ve bicihbûyî bû, bi axeke naskirî û rêzeke begên mîrasî. Mîna gelek mîrektiyên kevintir ên Kurdî, bi îhtîmaleke mezin di sedsalên dawîn ên serdema navîn de ji serokatiya eşîrî hatiye xurtkirin; lê hûrgiliyên damezrandina wê nezelal in.
Xanedana desthilatdar a Çemîşgezekê
Malbateke Kurdî ya desthilatdar a mîrasî Çemîşgezek birêve dibir; Şerefxanê Bedlîsî nesebnameya wê di nav xanedanên Kurdî yên Şerefnameya xwe de qeyd dike. Mîrektî ji heman cîhana emiratiyên mezin ên Kurdî yên Bedlîs, Hekarî û Botanê bû — begtiyên çiyayî yên xwebirêveber ku desthilatdarî di nav malbateke tenê de derbas dibû û xwe dispêre dilsoziya eşîrên Kurd ên herêmê.
Mîna çend emiratiyên biçûktir, navê tam ê xanedanê û rêza tevahî ya desthilatdarên wê yên destpêkê di çavkaniyên bi berfirehî berdest de bi awayekî ewle ne hatine parastin; divê mirov bi wan re bi hişyarî rû bi rû bibe. Ya zelal ev e ku malbatê bi nifşan Çemîşgezek wek mîrasa xwe birêve bir û wek axayên mîrasî yên rewa hate naskirin — pêşî ji aliyê hêzên herêmî yên wê demê ve, piştre jî ji aliyê dewleta Osmanî ve.
Di navbera Aq Qoyunlu û Sefewiyan de
Di sedsala pazdehan û destpêka sedsala şazdehan de herêma Dersimê di nav sînorê nîqaşbar de bû ku hêzên mezin ên cîhana Îranî û Anatoliyayî li ser şer dikirin. Emiratiyên Kurdî yên herêmê, di nav de Çemîşgezek, di nav serdestiyên guherbar ên konfederasyona Tirkmen a Aq Qoyunlu û piştre Împaratoriya Sefewî ya bilindbûyî ya Şah Îsmaîl de rêya xwe didîtin. Wan xwe bi hêza ku bi hêztir dibû ve girê didan, lê xwebirêvebirina xwe ya hundirîn diparastin.
Rûbirûbûna mezin a Sefewî û Osmaniyan ev hevsengî xiste krîzê. Mîrên Kurd neçar man ku aliyekê hilbijêrin — hilbijartineke ku dê qedera mîrektiyên wan ji bo sê sedsalên pişt re diyar bike.
Pîr Huseyîn Beg û rêkeftina Osmanî (1514)
Xala zivirînê bi Şerê Çaldiranê yê 1514 hat; li wir Sultan Selîm I artêşa Sefewî perçe kir. Di rêkeftina pişt re de zanyar û dewletkarê Kurd Îdrîsê Bedlîsî bi dehan mîrên Kurd kişand aliyê Osmaniyan. Desthilatdarê Çemîşgezekê, Pîr Huseyîn Beg, yek ji wan bû ku bi Osmaniyan re bûn hevalbend; li hember vê yekê jî mafê wî yê mîrasî li ser navçeya xwe hate pejirandin.
Ev rêkeftin beşek ji rêkeftina berfirehtir a Kurdistanê di dema şerên dirêj ên sînorî yên Osmanî–Sefewî de bû. Li gor wê, xanedanên Kurd ên herî bi kok li hember dilsoziyê û xizmeta leşkerî li dijî Îranê li ser axên xwe desthilatdar man. Ji bo Çemîşgezekê, hevalbendiya bi Stenbolê re hem domandina xanedana desthilatdar û hem jî xweseriya emiratiyê ewle kir.
Sencaqeke «hükümet»: Xweserî di nav împaratoriyê de
Di pergala eyaletên Osmanî de Çemîşgezek ne wek navçeyeke asayî ya di bin birêveberiya karmendekî tayînkirî de, lê wek yekeyeke xweser û mîrasî hate rêxistin — cureya ku birêveberiya Osmanî wek sencaqa «hükümet» nas dikir. Di van navçeyan de xanedana Kurd a herêmê bi mafê xwe desthilatdar bû, ax ji pergala standard a tîmarê (erda li hember xizmeta leşkerî) azad bû û hikûmeta navendî parêzgariyê nedida kesekî li derveyî malbatê.
Ev rewşa taybet Çemîşgezek xist kêleka hükümetên din ên Kurdî yên xwedî derfetên taybet ên sînorê rojhilatî. Wateya wê ev bû ku bi nifşan emirati wek pêkhateyeke siyasî ya Kurdî ya xwebirêveber di bin ala Osmanî de dixebitî — bi begên xwe yên mîrasî bac ji gelê xwe digirt, dadgerî dikir û rêberiya wî dikir; destwerdana rojane ya paytextê kêm bû.
Paşketin û navendîkirina Osmanî
Xweseriya Çemîşgezekê, mîna ya hemû emiratiyên Kurdî, di dawiyê de bi daxwazên navendîkirinê yên dewleta Osmanî hêdî hêdî lawaz bû. Di sedsalên paşîn de — û bi awayekî diyarker di reformên sedsala nozdehan de ku emiratiyên Kurdî yek bi yek hilweşandin — desthilatdariya mîrasî ya Kurdî cihê xwe da birêveberiya rasterast ji navendê.
Lê herêma Dersimê ku Çemîşgezek navenda wê bû qet bi tevahî ruhê xwe yê serbixweyê berneda. Çiyayên wê yên asê heta nav serdema nûjen penageha xweseriya herêmî û çavkaniya tengezariyên dubare bi dewleta navendî re man — domandineke dirêj a wê cureya xwebirêvebirina çiyayî ku emiratiyê temsîl dikir.
Çemîşgezek: Bajar û herêm
Çemîşgezek bixwe niştecihbûneke kevn e ku di nav geliyên bi palên tûj de, li nêzî beşa jorîn a Firatê û li qeraxa rojavayî ya çiyayên Dersimê ye. Pir berî emiratiya Kurdî, herêm di nav destên gelek ji wan hêzên ku li rojhilatê Anatoliyayê belav bûbûn de derbas bûbû. Cihên wê yên kelehdar û yên di kevir de kolandî şahidiya dîrokeke kûr a niştecihbûnê li welatekî çiyayî yê ji bo parastinê guncaw dikin.
Herêma berfirehtir a Dersimê — ku bi giştî bi parêzgeha Tunceliyê ya îro re li hev tê — yek ji beşên herî xweser ên Kurdistanê ye, bi tora xwe ya gur a eşîr, zarava û kevneşopiyên olî. Emiratiya Çemîşgezekê di vê erdnîgariya balkêş de derbirîna siyasî ya xwebirêvebirina Kurdî di serdema navîn û destpêka serdema nû de bû.
Rêza demê
Serdema navîn — Xanedaneke Kurdî ya desthilatdar li Çemîşgezekê bi cih dibe; tarîxa tam a damezrandinê nezelal e. Sedsala 15an–destpêka sedsala 16an — Emiratî di nav serdestiya Aq Qoyunlu û piştre ya Sefewî li herêma Dersimê de rêya xwe dibîne. 1514 — Şerê Çaldiranê; Pîr Huseyîn Beg Çemîşgezek bi Osmaniyan re dike hevalbend. Destpêka sedsala 16an — Rewşa Çemîşgezekê wek sencaqeke xweser û mîrasî (hükümet) di bin serdestiya Osmanî de tê pejirandin. 1597 — Emiratî û xanedana wê ya desthilatdar di Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî de tên qeyd kirin. Sedsala 19an — Reformên navendîkirinê yên Osmanî xweseriya mîrasî ya emiratiyên Kurdî, di nav de Çemîşgezekê, lawaz dikin.
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Desthilatdarê Çemîşgezekê yê herî baş hatiye belgekirin Pîr Huseyîn Beg e; ew di dema rûbirûbûna Osmanî–Sefewî ya destpêka sedsala şazdehan de rêberê emiratiyê bû û piştî 1514 rewşa wê ya mîrasî di Împaratoriya Osmanî de ewle kir. Rêza berfirehtir a desthilatdarên emiratiyê — hem berî wî û hem piştî wî — tenê bi qismî hatiye parastin; tarîxên tam ên desthilatdariyê jî bi awayekî pêbawer ne hatine qeyd kirin. Divê xwendevan bi nesebnameyên hûrgilî yên malbatê bi hişyariyeke guncaw re rû bi rû bibin.
Nîqaş û nezelaliyên dîrokî
Çend aliyên dîroka emiratiyê nezelal mane. Tarîxa damezrandina wê û dîroka xanedanê ya destpêkê kêm tên zanîn û bi piranî bi şahidiya paşîn a Şerefnameyê parastî ne; navê tam û nesebnameya xanedana desthilatdar di hemû çavkaniyan de bi heman awayî nayên vegotin; sînorên axa wê jî di demê de guherîn. Bi berfirehtir, nasnameya tevlihev a eşîrî û olî ya herêma Dersimê bûye mijara gelek nîqaşên nûjen; lê divê ew dîroka paşîn bê rexnekirin neyê barkirin ser emiratiya serdema navîn.
Cihê wê di dîroka Kurdan de
Emiratiya Çemîşgezekê mînakeke zelal a mîrektiya xweser a Kurdî ya sînorê Osmanî ye: begtiyeke çiyayî ya mîrasî ku bi hevalbendiyeke di dema guncaw de piştî 1514 mafê xwebirêvebirinê ji bo sedsalan wek sencaqeke hükümet ewle kir. Ew ji heman malbata pêkhateyên siyasî yên Bedlîs, Hekarî, Behdînan û Botanê ye.
Girîngiya wê ya taybet di cihê wê de ye. Wek navenda siyasî ya xwebirêvebirina Kurdî li çiyayên Dersimê, Çemîşgezek kokên dîrokî yên kûr ên yek ji herêmên herî taybet ên Kurdistanê temsîl dike — bîranîneke ku serbixweya ji mêj ve bi Dersimê ve tê girêdan li ser kevneşopiyeke rastîn a rêvebirina dewletê ya Kurdî radiwestî.
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Li Kurdish-History.com dîroka têkildar bixwînin: Îdrîsê Bedlîsî, şerên sînorî yên Osmanî–Sefewî, emiratiyên Kurdî û şerên wan bi Osmaniyan re û hilweşîna emiratiyên Kurdî.
Pirsên pir tên pirsîn
Emiratiya Çemîşgezekê Kurdî bû?
Erê. Çemîşgezek emiratiyeke Kurdî bû; malbateke Kurdî ya mîrasî wê birêve dibir û di nav xanedanên Kurdî yên di Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî de qeyd kirî de tê jimartin. Ew li herêma Dersimê ya çiyayên rojhilatê Anatoliyayê bû.
Çemîşgezek li ku derê bû?
Bajarê Çemîşgezekê li çiyayên Dersimê ye, di parêzgeha Tunceliyê ya îro ya rojhilatê Tirkiyeyê de, li nêzî beşa jorîn a Firatê. Emiratiyê navçeya çiyayî ya derdora wê di nav xwe de digirt.
Sencaqa «hükümet» çi bû?
Di pergala Osmanî de hükümet sencaqeke xweser û mîrasî bû ku xanedaneke herêmî bi mafê xwe wê birêve dibir û ji pergala standard a erdê ya tîmarê azad bû. Çemîşgezek yek ji van parêzgariyên Kurdî yên xwedî derfetên taybet bû; ji ber vê yekê xanedana wê ya desthilatdar bi nifşan desthilatdarî parast.
Pîr Huseyîn Beg kî bû?
Pîr Huseyîn Beg di dema şerên Osmanî–Sefewî yên destpêka sedsala şazdehan de desthilatdarê Çemîşgezekê bû. Bi hevalbendiya bi Osmaniyan re piştî Şerê Çaldiranê (1514), wî mafê mîrasî li ser emiratiyê ji bo malbata xwe ewle kir.
Çi bi ser emiratiyê de hat?
Navendîkirina Osmanî xweseriya wê hêdî hêdî lawaz kir; mîna emiratiyên din ên Kurdî, ew di dawiyê de di dema reformên sedsala nozdehan de ket nav birêveberiya rasterast a Osmanî. Lê herêma Dersimê ku ew navenda wê bû, bi berxwedana xwe ya navdar li dijî kontrola ji derve ma.
Çima dîroka wê ya destpêkê ewqas kêm tê zanîn?
Çemîşgezek mîrektiyeke biçûk a çiyayî bû û beşeke mezin ji agahiyên parastî ji Şerefnameya paşîn (1597) tên. Tarîxa damezrandina wê, desthilatdarên destpêkê û navê tam ê xanedanê bi awayekî ewle ne hatine belgekirin; ji ber vê yekê divê mirov bi îdiayên hûrgilî yên li ser wan bi hişyarî re rû bi rû bibe.
Çavkanî û xwendina bêtir
Şerefxanê Bedlîsî, Şerefname (1597) — dîroka bingehîn a xanedanên Kurdî ku emiratiyê û xanedana wê ya desthilatdar qeyd dike.
Lêkolîn li ser sencaqên «hükümet» ên Osmanî û emiratiyên xweser ên Kurdî yên sînorê rojhilatî.
Nivîsarên dîrokî û etnografîk li ser herêma Dersimê (Tunceli).
Kurdish-History.com — xwendina têkildar li ser Îdrîsê Bedlîsî, şerên sînorî yên Osmanî–Sefewî û hilweşîna emiratiyên Kurdî.