میرنشینی چەمیشگەزەک چی بوو؟
میرنشینی چەمیشگەزەک میرنشینێکی کوردی بوو لە ناوچەی دەرسیم لە بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ، ناوەندەکەی شارۆچکەی چەمیشگەزەک بوو کە ئەمڕۆ لە پارێزگای تونجەلی لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا، نزیک بە بەشی سەرەوەی ڕووباری فورات هەڵکەوتووە. ئەم میرنشینە یەکێک بوو لە میرنشینە کوردییە خۆبەڕێوەبەرە تۆمارکراوەکانی شەرەفنامە و، دوای ململانێی عوسمانی و سەفەوی لە سەرەتای سەدەی شانزەهەم، بوو بە یەکێک لە سەنجەقە کوردییە میراتییەکانی «حوکومەت» لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی؛ بنەماڵەی بەگەکانی خۆی حوکمیان دەکرد، لەبری پارێزگارانی دامەزراو.
خاڵە سەرەکییەکان
• چەمیشگەزەک میرنشینێکی کوردی بوو لە بەرزاییەکانی دەرسیم (پارێزگای تونجەلیی ئەمڕۆ)، نزیک بە بەشی سەرەوەی فورات.
• یەکێکە لە بنەماڵە کوردییە حوکمڕانەکان کە شەرەفخانی بەدلیسی لە شەرەفنامە (1597) تۆماری کردوون.
• دوای شەڕی چاڵدێران (1514)، حوکمڕانەکەی، پیرحوسێن بەگ، هاوپەیمانیی لەگەڵ عوسمانییەکان کرد و خاوەندارێتیی میراتیی ناوچەکەی بۆ پشتڕاست کرایەوە.
• بوو بە یەکێک لە سەنجەقە خۆبەڕێوەبەرەکانی «حوکومەت»؛ ئەو پارێزگارییە کوردییانەی لە سیستەمی ئاسایی تیماری عوسمانی بەدەر بوون.
• ناوەندگەرایی عوسمانی بە هێواشی خۆبەڕێوەبردنەکەی لاواز کرد، بەڵام ناوچەی دەرسیم، کە ئەم میرنشینە پایەیەکی بوو، بۆ چەندین سەدە بوو بە هێمای سەربەخۆیی لە ناوچە شاخاوییەکان.
زانیارییە کورتەکان
ناو: میرنشینی چەمیشگەزەک
جۆر: میرنشینێکی کوردی / سەنجەقێکی خۆبەڕێوەبەری «حوکومەت»ی عوسمانی
ناوچە: بەرزاییەکانی دەرسیم؛ شارۆچکەی چەمیشگەزەک، پارێزگای تونجەلیی ئەمڕۆ، تورکیا
سەردەم: سەرەتاکانی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بوو؛ لە سەدەکانی 15–16دا دیار بوو (بەرواری وردی دامەزراندنی نادیارە)
حوکمڕانی دیار: پیرحوسێن بەگ (سەرەتای سەدەی 16)
دەسەڵاتە باڵادەستەکان: ئاق‌قۆیونلوو، پاشان سەفەوی، پاشان عوسمانی (دوای 1514)
پێگەی لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکاندا: سەنجەقێکی میراتیی خۆبەڕێوەبەر (حوکومەت)
سەرچاوەی ڕاستەوخۆ: شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی (1597)
ناسراوە بە: خۆبەڕێوەبردنی کورد لە ناوچەی دەرسیم
ناوەڕۆک
لە نێوان ئاق‌قۆیونلوو و سەفەوییەکاندا
پیرحوسێن بەگ و ڕێکخستنی عوسمانی (1514)
سەنجەقێکی «حوکومەت»: خۆبەڕێوەبردن لە ناو ئیمپراتۆریەتدا
حوکمڕانان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سەرەتاکان و ژینگەی دەرسیم
میرنشینی چەمیشگەزەک لە یەکێک لە دژوارترین و دەستڕاگەیشتن‌سەختترین گۆشەکانی بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا سەری هەڵدا؛ خاکی دەرسیم، ناوچە شاخاوییەکەی کە ڕووباری مونزوور و لقەکانی بەشی سەرەوەی فورات ئاوی لێ دەڕژێنەوە و ئەمڕۆ لە پارێزگای تونجەلیدایە. شارۆچکەی چەمیشگەزەک، کە لە ناو ئەم خاکە هەوراز و نشێوەدا هەڵکەوتووە، ناوی خۆی دا بە میرنشینێکی کوردی کە ژینگە شاخاوییەکەی بە ئەندازەی هەر سوپایەک یارمەتیدەری پاراستنی خۆبەڕێوەبردنەکەی بوو.
سەرەتاکانی میرنشینەکە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست دەگەڕێنەوە و بەرواری وردیان دیاری نەکراوە. لەو کاتەی لە تۆمارە مێژووییەکاندا بە ڕوونیتر دەردەکەوێت، بە تایبەتی لە شەرەفنامەی سەدەی شانزەهەمی مێژوونووسی کورد شەرەفخانی بەدلیسی، پێشتر بنەماڵەیەکی حوکمڕانی کوردیی کۆن بوو، بە خاکێکی دانپێدانراو و نەوەیەکی میراتی لە بەگەکان. وەک زۆرێک لە میرنشینە کوردییە کۆنەکان، بە ئەگەری زۆرەوە لە سەدەکانی کۆتایی سەردەمی ناوەڕاستدا لە سەرۆکایەتیی هۆزەکانەوە جێگیر بووبێت، بەڵام وردەکارییەکانی دامەزراندنی ناڕوونن.
بنەماڵەی حوکمڕانی چەمیشگەزەک
بنەماڵەیەکی کوردیی حوکمڕانی میراتی چەمیشگەزەکی بەڕێوە دەبرد و شەرەفخانی بەدلیسی ڕەچەڵەکیان لە نێو بنەماڵە کوردییە حوکمڕانەکانی شەرەفنامەکەیدا تۆمار کردووە. میرنشینەکە سەر بە هەمان جیهانی میرنشینە گەورە کوردییەکانی بەدلیس، هەکاری و بۆتان بوو؛ دەسەڵاتە شاخاوییە خۆبەڕێوەبەرەکان کە دەسەڵات لە ناو یەک بنەماڵەدا دەگوازرایەوە و پشت بە وەفاداریی هۆزە کوردییە ناوخۆییەکان دەبەست.
وەک چەند میرنشینێکی بچووکتر، ناوی وردی بنەماڵەی حوکمڕان و زنجیرەی تەواوی حوکمڕانە سەرەتاییەکانی لە سەرچاوە بەردەستە باوەکاندا بە شێوەیەکی دڵنیابەخش نەپارێزراون و پێویستە بە وریاییەوە مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە بنەماڵەکە بۆ چەندین نەوە وەک میراتی خۆیان حوکمی چەمیشگەزەکیان کرد و وەک خاوەندەسەڵاتانی میراتیی ڕەوا دانپێدانران؛ سەرەتا لەلایەن هێزە هەرێمییەکانی ئەو سەردەمە و دواتر لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی.
لە نێوان ئاق‌قۆیونلوو و سەفەوییەکاندا
لە سەدەی پانزەهەم و سەرەتای سەدەی شانزەهەمدا، ناوچەی دەرسیم لە ناو سنوورە جێمشتومڕەکاندا بوو کە هێزە گەورەکانی جیهانی ئێران و ئەنادۆڵ لەسەریان دەجەنگان. میرنشینە کوردییەکانی ناوچەکە، لەوانە چەمیشگەزەک، مامەڵەیان لەگەڵ گۆڕانی باڵادەستیی یەکێتیی تورکمانی ئاق‌قۆیونلوو و پاشان ئیمپراتۆریەتی سەفەویی تازە سەرهەڵداوی شا ئیسماعیل دەکرد؛ پەیوەندییان بەو هێزەوە دەبەست کە لە هەڵکشاندابوو و لە هەمان کاتدا خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیان دەپاراست.
ڕووبەڕووبوونەوە گەورەکەی سەفەوی و عوسمانی ئەم هەوڵەی ڕاگرتنی هاوسەنگییەی تووشی قەیران کرد. میرە کوردەکان ناچار کران لایەنێک هەڵبژێرن؛ هەڵبژاردنێک کە چارەنووسی میرنشینەکانیانی بۆ سێ سەدەی دواتر دیاری دەکرد.
پیرحوسێن بەگ و ڕێکخستنی عوسمانی (1514)
خاڵی وەرچەرخان لە شەڕی چاڵدێران لە 1514دا ڕوویدا، کە سوڵتان سەلیم یەکەم سوپای سەفەویی تێک شکاند. لە ڕێکخستنەکانی دوای شەڕەکەدا، زانا و دەوڵەتداری کورد ئیدریسی بەدلیسی دەیان میری کوردی بۆ لایەنی عوسمانی ڕاکێشا. حوکمڕانی چەمیشگەزەک، پیرحوسێن بەگ، یەکێک بوو لەوانەی هاوپەیمانییان لەگەڵ عوسمانییەکان کرد و لە بەرامبەردا خاوەندارێتیی میراتیی ناوچەکەی بۆ پشتڕاست کرایەوە.
ئەم ڕێککەوتنە بەشێک بوو لە ڕێکخستنە فراوانترەکانی کوردستان لە ماوەی درێژی شەڕە سنوورییەکانی عوسمانی و سەفەویدا؛ بەپێی ئەوە، ئەو بنەماڵە کوردییە حوکمڕانانەی جێگیرتر بوون ڕێگەیان پێ درا خاکەکانی خۆیان بەڕێوە ببەن، لە بەرامبەر وەفاداری و خزمەتی سەربازی دژ بە ئێران. بۆ چەمیشگەزەک، هاوپەیمانی لەگەڵ ئیستانبوڵ هەم مانەوەی بنەماڵەی حوکمڕان و هەم خۆبەڕێوەبردنی میرنشینەکەی مسۆگەر کرد.
سەنجەقێکی «حوکومەت»: خۆبەڕێوەبردن لە ناو ئیمپراتۆریەتدا
لە سیستەمی پارێزگاکانی عوسمانیدا، چەمیشگەزەک وەک ناوچەیەکی ئاسایی کە بەرپرسێکی دامەزراو بەڕێوەی ببات ڕێک نەخرابوو، بەڵکو وەک یەکەیەکی میراتیی خۆبەڕێوەبەر ڕێک خرابوو؛ ئەو پۆلەی کارگێڕیی عوسمانی بە سەنجەقی «حوکومەت»ی دەناسی. لەم ناوچانەدا، بنەماڵەی حوکمڕانی کوردیی ناوخۆ بە مافی خۆی حوکمی دەکرد، زەوی لە سیستەمی ئاسایی تیمار (ئقطاعی سەربازی) بەدەر بوو و حکومەتی ناوەندی پارێزگاریی ناوچەکەی بە کەسێکی دەرەوەی بنەماڵەکە نەدەسپارد.
ئەم پێگە تایبەتە چەمیشگەزەکی لە پاڵ «حوکومەت»ە کوردییە خاوەن ئیمتیازەکانی دیکەی سنووری ڕۆژهەڵاتدا دادەنا. واتە بۆ چەندین نەوە، میرنشینەکە وەک یەکەیەکی سیاسیی کوردیی خۆبەڕێوەبەر لە ژێر ئاڵای عوسمانیدا کاری دەکرد؛ لە ڕێگەی بەگە میراتییەکانی خۆیەوە باجی دەسەپاند، دادوەریی دەکرد و سەرۆکایەتیی خەڵکەکەی دەکرد، بە دەستێوەردانی ڕۆژانەیەکی کەم لە پایتەختەوە.
داڕمان و ناوەندگەرایی عوسمانی
خۆبەڕێوەبردنی چەمیشگەزەک، وەک هەر میرنشینێکی کوردی، لە کۆتاییدا بە ئامانجە ناوەندگەراییەکانی دەوڵەتی عوسمانی لاواز کرا. لە سەدەکانی دواتردا، و بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە لە چاکسازییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا کە میرنشینە کوردییەکانی یەک بە دوای یەک هەڵوەشاندەوە، حوکمڕانیی میراتیی کورد جێگەی خۆی دا بە بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆ لە ناوەندەوە.
بەڵام ناوچەی دەرسیم، کە چەمیشگەزەک پایەیەکی بوو، هەرگیز بە تەواوی دەستی لە ڕۆحی سەربەخۆیی خۆی هەڵنەگرت. شاخە دەستڕاگەیشتن‌سەختەکانی تا سەردەمی نوێ پەناگەی خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆ و سەرچاوەی گرژیی دووبارە لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی بوون؛ درێژەپێدانێکی دوورودرێژ بەو جۆرە خۆبەڕێوەبردنە شاخاوییەی کە میرنشینەکە بەرجەستەی کردبوو.
چەمیشگەزەک: شارۆچکە و ناوچەکە
خودی چەمیشگەزەک نیشتەجێگەیەکی کۆنە لە ناو دۆڵە توندنشێوەکاندا، نزیک بە بەشی سەرەوەی فورات، لە کەناری ڕۆژئاوای بەرزاییەکانی دەرسیم. زۆر پێش میرنشینە کوردییەکە، ناوچەکە لە دەستی زۆرێک لەو هێزانەدا گەڕابوو کە بە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا تێپەڕیبوون؛ شوێنە قەڵابەندکراوەکان و ئەوانەی لە بەرددا هەڵکۆڵراون، ئاماژەن بە مێژوویەکی کۆنی نیشتەجێبوون لە خاکێکی شاخاوی کە دەکرا بەرگریی لێ بکرێت.
ناوچەی فراوانتری دەرسیم، کە بە گشتی هاوتای پارێزگای تونجەلیی ئەمڕۆیە، یەکێکە لە تایبەتمەندترین بەشەکانی کوردستان، بە پێکهاتەیەکی چڕی تایبەت بە خۆی لە هۆز، شێوەزار و نەریتە ئایینییەکان. میرنشینی چەمیشگەزەک لە سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتای سەردەمی نوێدا دەربڕینی سیاسیی خۆبەڕێوەبردنی کورد بوو لەم سروشتە بەرچاوەدا.
هێڵی کات
سەردەمی ناوەڕاست — بنەماڵەیەکی حوکمڕانی کوردی لە چەمیشگەزەک جێگیر دەبێت؛ بەرواری وردی دامەزراندنی نادیارە. سەدەی 15–سەرەتای سەدەی 16 — میرنشینەکە مامەڵە لەگەڵ باڵادەستیی ئاق‌قۆیونلوو و پاشان سەفەوی بەسەر ناوچەی دەرسیمدا دەکات. 1514 — شەڕی چاڵدێران؛ پیرحوسێن بەگ چەمیشگەزەک لەگەڵ عوسمانییەکان هاوپەیمان دەکات. سەرەتای سەدەی 16 — چەمیشگەزەک وەک سەنجەقێکی میراتیی خۆبەڕێوەبەر (حوکومەت) لە ژێر باڵادەستیی عوسمانیدا پشتڕاست دەکرێتەوە. 1597 — میرنشینەکە و بنەماڵەی حوکمڕانەکەی لە شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسیدا تۆمار دەکرێن. سەدەی 19 — چاکسازییە ناوەندگەراییەکانی عوسمانی خۆبەڕێوەبردنە میراتییەکەی میرنشینە کوردییەکان، لەوانە چەمیشگەزەک، لاواز دەکەن.
حوکمڕانان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
پیرحوسێن بەگ ئەو حوکمڕانەی چەمیشگەزەکە کە زانیارییەکانی لە هەمووان زیاتر بە بەڵگە تۆمار کراون؛ لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی عوسمانی و سەفەوی لە سەرەتای سەدەی شانزەهەمدا سەرۆکایەتیی میرنشینەکەی کرد و دوای 1514 پێگە میراتییەکەی لە ناو ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا مسۆگەر کرد. زنجیرەی تەواوتری حوکمڕانانی میرنشینەکە، هەم پێش ئەو و هەم دوای ئەو، تەنها بەشێکی لێ پارێزراوە و بەروارە وردەکانی حوکمڕانییان بە شێوەیەکی پشتپێبەستراو تۆمار نەکراون؛ خوێنەران پێویستە بە وریاییەکی گونجاوەوە مامەڵە لەگەڵ ڕەچەڵەکە وردەکانی بنەماڵەکە بکەن.
مشتومڕەکان و خاڵە نادیارەکان
چەند لایەنێکی مێژووی میرنشینەکە هێشتا نادیارن. بەرواری دامەزراندن و مێژووی سەرەتایی بنەماڵەی حوکمڕانەکەی ناڕوونن و بە زۆری لە ڕێگەی گێڕانەوە دواترەکەی شەرەفنامەوە ماونەتەوە؛ ناوی ورد و ڕەچەڵەکی بنەماڵەی حوکمڕان لە سەرچاوە جیاوازەکاندا بە شێوەیەکی یەکگرتوو نەگێڕدراونەتەوە و سنوورەکانی خاکەکەی بە تێپەڕبوونی کات گۆڕاون. بە شێوەیەکی فراوانتر، ناسنامە هۆزی و ئایینییە ئاڵۆزەکەی ناوچەی دەرسیم بابەتی مشتومڕی زۆری سەردەمی نوێ بووە، بەڵام پێویستە ئەو مێژووە دواترە بەبێ هەڵسەنگاندنی ڕەخنەگرانە نەخرێتە سەر میرنشینەکەی سەدەکانی ناوەڕاست.
جێگەی لە مێژووی کورددا
میرنشینی چەمیشگەزەک نموونەیەکی ڕوونی میرنشینی کوردیی خۆبەڕێوەبەرە لە سنووری عوسمانی؛ دەسەڵاتێکی شاخاویی میراتی کە، بە هاوپەیمانییەکی لەکاتی خۆیدا دوای 1514، مافی بەڕێوەبردنی خۆی بۆ چەندین سەدە وەک سەنجەقێکی «حوکومەت» مسۆگەر کرد. سەر بە هەمان خێزانی یەکە سیاسییەکانی بەدلیس، هەکاری، بادینان و بۆتانە.
گرنگیی تایبەتیی ئەم میرنشینە لە شوێنەکەیدایە. وەک پایەی سیاسیی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە بەرزاییەکانی دەرسیم، چەمیشگەزەک ڕەگ و ڕیشە مێژووییە قووڵەکانی یەکێک لە ناوچە هەرە تایبەتەکانی کوردستان بەرجەستە دەکات؛ بیرخەرەوەی ئەوەیە کە ئەو سەربەخۆییەی لە مێژە بە دەرسیمەوە بەستراوەتەوە، پشت بە نەریتێکی ڕاستەقینەی دەوڵەتداریی کورد دەبەست.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
لە Kurdish-History.com مێژووی پەیوەندیدار بخوێنەوە: ئیدریسی بەدلیسی، بابەتی شەڕە سنوورییەکانی عوسمانی و سەفەوی، بابەتی میرنشینە کوردییەکان و شەڕەکانیان لەگەڵ عوسمانییەکان، و بابەتی ڕووخانی میرنشینە کوردییەکان.
پرسیارە باوەکان
ئایا میرنشینی چەمیشگەزەک کوردی بوو؟
بەڵێ. چەمیشگەزەک میرنشینێکی کوردی بوو، بنەماڵەیەکی میراتیی کوردی حوکمی دەکرد و یەکێک بوو لە بنەماڵە کوردییە حوکمڕانە تۆمارکراوەکانی شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی. لە ناوچەی دەرسیم لە بەرزاییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ هەڵکەوتبوو.
چەمیشگەزەک لە کوێ بوو؟
شارۆچکەی چەمیشگەزەک لە بەرزاییەکانی دەرسیم، لە پارێزگای تونجەلیی ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا، نزیک بە بەشی سەرەوەی فورات هەڵکەوتووە. میرنشینەکە ناوچە شاخاوییەکەی دەوروبەری دەگرتەوە.
سەنجەقێکی «حوکومەت» چی بوو؟
لە سیستەمی عوسمانیدا، «حوکومەت» سەنجەقێکی خۆبەڕێوەبەری میراتی بوو، بنەماڵەیەکی حوکمڕانی ناوخۆ بە مافی خۆی بەڕێوەی دەبرد و لە سیستەمی ئاسایی تیماری زەوی بەدەر بوو. چەمیشگەزەک یەکێک بوو لەم پارێزگارییە کوردییە خاوەن ئیمتیازانە، بۆیە بنەماڵەی حوکمڕانەکەی بۆ چەندین نەوە دەسەڵاتیان پاراست.
پیرحوسێن بەگ کێ بوو؟
پیرحوسێن بەگ لە کاتی شەڕەکانی عوسمانی و سەفەوی لە سەرەتای سەدەی شانزەهەمدا حوکمڕانی چەمیشگەزەک بوو. بە هاوپەیمانی لەگەڵ عوسمانییەکان دوای شەڕی چاڵدێران (1514)، خاوەندارێتیی میراتیی میرنشینەکەی بۆ بنەماڵەکەی مسۆگەر کرد.
چی بەسەر میرنشینەکەدا هات؟
ناوەندگەرایی عوسمانی بە هێواشی خۆبەڕێوەبردنەکەی لاواز کرد و، وەک میرنشینە کوردییەکانی دیکە، لە کۆتاییدا لە چاکسازییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا خرایە ژێر بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی عوسمانی. بەڵام ناوچەی دەرسیم، کە ئەم میرنشینە پایەیەکی بوو، هەر بە بەرگری لە کۆنترۆڵی دەرەکی ناسراو مایەوە.
بۆچی زانیارییەکانی مێژووی سەرەتایی ئەم میرنشینە ئەوەندە کەمن؟
چەمیشگەزەک میرنشینێکی بچووکی شاخاوی بوو و زۆرێک لەو زانیارییانەی ماونەتەوە لە شەرەفنامەی دواترەوە (1597) هاتوون. بەرواری دامەزراندن، حوکمڕانە سەرەتاییەکان و ناوی وردی بنەماڵەی حوکمڕانەکەی بە شێوەیەکی دڵنیابەخش بە بەڵگە تۆمار نەکراون؛ بۆیە پێویستە بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ بانگەشە وردەکان دەربارەیان بکرێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
شەرەفخانی بەدلیسی، شەرەفنامە (1597) — مێژووە بنەڕەتییەکەی بنەماڵە کوردییە حوکمڕانەکان، کە میرنشینەکە و بنەماڵەی حوکمڕانەکەی تۆمار کردووە.
لێکۆڵینەوەکان دەربارەی سەنجەقە عوسمانییەکانی «حوکومەت» و میرنشینە کوردییە خۆبەڕێوەبەرەکانی سنووری ڕۆژهەڵات.
ئەدەبیاتی مێژوویی و ئێتنۆگرافی دەربارەی ناوچەی دەرسیم (تونجەلی).
Kurdish-History.com — خوێندنەوەی پەیوەندیدار دەربارەی ئیدریسی بەدلیسی، شەڕە سنوورییەکانی عوسمانی و سەفەوی، و ڕووخانی میرنشینە کوردییەکان.