Destpêk
Di navbera çiyayên başûrê Gola Wanê û avên têkçûyî yên Dîcleya jorîn de, padîşahiyeke biçûk carekê li xaçerêya împaratoriyên herî mezin ên cîhana kevnar hebû. Gordyen, ku Kordûen, Bêt Qardû an Korduk’ jî tê nasîn, dewleteke herêmên bilind bû ku bi birêvebirina hevrikiyên Roma, Partya û Ermenistanê bi sedsalan sax ma. Ew qet bi serê xwe hêzeke mezin nebû. Lê cihê wê yê stratejîk, gelê wê yê tund û serxwebûna wê ya serhişk ew kirin destkeftiyeke ku her împaratoriya herêmê hewl dida kontrol bike.
Ji bo dîroka kurdî Gordyen ji bo du sedeman girîng e. Yekemîn, ew nimûneya herî zû ya tomarkirî ya saziyeke siyasî li axa ku niha Kurdistan e temsîl dike ku wek dewleteke naskirî kar dikir: bi padîşah, bajar, kele û têkiliyên dîplomatîk bi hêzên mezin ên serdema xwe re. Duyemîn, axa Gordyenê tam li herêmên ku du hezar salên paşîn navendên hêza siyasî ya kurdî man tê, di nav de Mîrektiya Botanê ya ku heta sedsala nozdehemîn sax ma. Xeta ku Karduxoyên serdema Ksenofon bi rêya Padîşahiya Gordyenê bi mîrektiyên kurdî yên serdema osmanî ve girê dide yek ji xetên herî dirêj ên berdewam di dîroka vê axê de ye.
Naverok
Di bin Tîgranêsê Mezin û Împaratoriya Ermenî de
Padîşah Zarbiyenûs û hevalbendiya romayî
Gordyen di navbera Roma û Partya de
Dawiya serdema kevnar û sînorê sasanî
Gordyen li ku bû?
Gordyen axa çiyayî ya başûrê Gola Wanê digirt, bi navenda xwe li geliyê jorîn ê Dîcleyê, li başûrê rojhilatê Tirkiye û parêzgeha Dihokê ya bakurê Iraqê ya îroyîn. Ansîklopediya Brîtanîka ya 1911an ew bi herêma Botanê ve girê da, ku li parêzgeha Şirnexê ya nûjen tê. Çavkaniyên xiristiyan ên suryanî ji heman axê re Bêt Qardû, «Welatê Qardû», digotin; çavkaniyên ermenî jî Korduk’ an Korchayk’ jê re digotin.
Erdnîgarî padîşahî diyar dikir. Gordyen welatekî geliyên çeman ên kûr, derbasgehên çiyayî yên tûj û geliyên bi bereket ên herêmên bilind bû. Ew derbasgehên ku herêmên bilind ên Ermenistanê bi deştên Mezopotamyayê ve girê didan kontrol dikir û li ser rêyên ku sînorê rojhilatî yê Romayê bi sînorê rojavayî yê Partyayê ve girê didan bû. Çavkaniyên kevnar wê wek herêmeke bi bereket û xwedî mêrgên zêde didin nasîn, ku tevî erdnîgariya çiyayî dikarîbû gelheyeke berbiçav bixwedî bike. Di nav bajarên wê yên mezin de Sareîsa (li nêzî Erganîya nûjen), Satalka û Pînaka (bi Fînek an Cizîrê ve hatiye girêdan) hebûn.
Destpêk û serxwebûn
Padîşahiya Gordyenê di dema daketina Împaratoriya Selûkî de derket: dewleta yûnanî ya şûnager ku piştî fetihên Îskenderê Mezin li beşeke mezin a Rojhilata Nêzîk desthilatdar bû. Dema hêza Selûkiyan di sedsala duyemîn berî zayînê de parçe bû, herêmên bilind li seranserê Rojhilata Nêzîk derfet wergirtin da ku avahiyên siyasî yên serbixwe an nîv-serbixwe saz bikin. Gordyen yek ji çend padîşahiyên biçûk bû ku di vê valahiya desthilatdariyê de derketin, li kêleka Sofen, Adîaben û Osroen.
Gordyen nêzî ji 189 heta 90 berî zayînê serdemeke serxwebûna rastîn derbas kir. Padîşahên wê yên xwe hebûn; xwezanasê romayî Plînî behsa desthilatdarekî bi navê Zarbiyenûs kir. Wê bajarên bi kele, leşkeriyeke xwedî şiyana parastina derbasgehên xwe yên çiyayî û têkiliyên dîplomatîk bi hêzên mezin ên derdora xwe re parastin. Erdnîgarê yûnanî Strabo destnîşan kir ku Gordyenî wek avaker û pisporên çêkirina çekên dorpêçê navdar bûn: hûrgiliyeke ku pêşketina leşkerî ya gelekî ji eşîrîyên sade yên çiyayî wêdetir pêşniyar dike.
Di bin Tîgranêsê Mezin û Împaratoriya Ermenî de
Nêzî 90 berî zayînê, serxwebûna Gordyenê bi dawî bû dema Tîgranêsê Mezin ê Ermenistanê ew xist nav împaratoriya xwe ya berfireh dibû. Tîgranês dewleta herî mezin a ermenî di dîrokê de ava kiribû, ji Qefqasê heta Levantê diçû û padîşahiyên biçûk ên herêmên bilind ên Dîcleya jorîn ketin bin kontrola wî. Gordyen bû parêzgeheke girêdayî ya Împaratoriya Ermenî û bi pergala esilzadeyên ermenî dihate birêvebirin.
Desthilatdariya ermenî li ser Gordyenê bê nîqaş nebû. Gelê herêmê nasnameya xwe parast û dema derfet derket, hewl da bi hêzên derveyî re hevalbendî saz bike da ku xweseriya xwe ji nû ve saz bike. Ev aloziya di navbera nasnameya herêmî ya herêmên bilind û kontrola împaratorî de, ermenî, romayî, partî an piştre farisî bûbe, dê pênc sedsalên paşîn jiyana siyasî ya Gordyenê diyar bike.
Padîşah Zarbiyenûs û hevalbendiya romayî
Beşa herî dramatîk a dîroka Gordyenê li ser padîşah Zarbiyenûs e. Di 69 berî zayînê de, di Şerê Sêyemîn ê Mîtrîdatî de, generalê romayî Lûkûllûs Ermenistan dagir kir û ber bi herêma Dîcleya jorîn ve pêş çû. Zarbiyenûs, padîşahê Gordyenê, bi dizî bi Lûkûllûs re ket danûstandinan, ji Romayê piştgirî dixwest da ku ji serdestiya ermenî azad bibe. Lê berî ku Lûkûllûs bikaribe bigihîje wî, Tîgranês plan eşkere kir û hişt ku Zarbiyenûs bi malbata wî re bê îdamkirin.
Dema Lûkûllûs gihîşt Gordyenê, wî merasîmên veşartinê ji bo Zarbiyenûs kirin. Dîroknasê romayî Plûtark ev kiryar wek nîşana rêzgirtina hevalbendekî mirî tomar kiriye. Lûkûllûs piştre Gordyen dagir kir û xezîneya padîşahî girt, ku li gor raporan hejmareke berbiçav a zêr, zîv û tiştên giranbuha tê de hebû. Ev bûyer hem dewlemendiya Padîşahiya Gordyenê hem lîstika xeternak a ku desthilatdarên wê di navbera împaratoriyan de dilîstin nîşan dide.
Gordyen di navbera Roma û Partya de
Piştî kampanyayên Lûkûllûs, Gordyen bû destkeftiyeke nîqaşdar di navbera Roma û Partya de. Padîşahê partî Fraatês ê III îdîa kiribû ku Gordyen dewleteke girêdayî ya Partyayê ye. Lê dema Pompeyûs di 65 berî zayînê de fetihkirina romayî ya rojhilatê Deryaya Spî temam kir, wî generalê xwe Afraniyûs şand da ku Gordyenê dagir bike. Partî yên ku ax di destê wan de bû bê şerekî mezin hatin derxistin û Gordyen bû dewleteke girêdayî ya Romayê. Li gor nivîseke ji Venusê re hatiye veqetandin, Pompeyûs ax xist bin parastina Romayê.
Gordyen çar sedsalên paşîn bi giştî di qada bandora Romayê de ma, her çiqas rewşa wê ya tam bi guherînên sînorê Roma-Partyayê re biguheriya. Ew wek qadeke navber di navbera her du împaratoriyan de xizmet dikir. Derbasgehên wê yên çiyayî û bajarên bi kele beşek ji pergala parastinê pêk dianîn ku parêzgehên rojhilatî yên Romayê diparast. General û dîroknasê romayî Ammianus Marcellinus di sedsala çaremîn piştî zayînê de di rêwîtiyeke dîplomatîk de serdana herêmê kir û nasandinên erdnîgarî û bajarên wê hiştin.
Dawiya serdema kevnar û sînorê sasanî
Di dawiya sedsala çaremîn piştî zayînê de Gordyen cara duyemîn ket nav Ermenistanê, wek beşek ji dabeşkirina Ermenistanê ya Roma-Farisê di 384 piştî zayînê de. Ew heta 428 piştî zayînê di bin rêveberiya ermenî de ma. Di vê serdemê de herêm bû navendeke girîng a xiristiyaniya suryanî; navê Bêt Qardû di tomarên dêrê û wêjeya olî de xuya dikir.
Dema Împaratoriya Romayê cihê xwe da Împaratoriya Bîzansê û Sasanî ketin şûna Partiyan, Gordyen wek qadeke sînorî di navbera hêzên mezin de kar dikir. Fetihên erebî-îslamî yên sedsala heftemîn herêm xistin nav Xelîfetiyê, lê nav û nasnameya gel domand. Axa ku Gordyen bû bû navenda Mîrektiya Botanê, yek ji mîrektiyên kurdî yên herî hêzdar ên serdema osmanî. Ev yek berdewamiya hêza siyasî ya herêmên bilind li vê herêma taybet zêdetirî du hezarsalan nîşan dide.
Civak, ol û çand
Tê zanîn ku gelê Gordyenê îbadeta xwedayê ezmanê yê hûrrî, Têşûb, dikir: xwedayetiyeke bi bahoz û çiyayan ve girêdayî, ku perestiya wê di çandên herêmên bilind ên Rojhilata Nêzîk de rehên kûr hebûn. Ev yek pêşniyar dike ku jiyana olî ya Gordyenê ji bingeheke kevnar a hûrrî sûd wergirt ku berî hatina gelên îranîaxêv bo herêmê hebû, kevneşopiyên xwecihî yên herêmên bilind bi bandorên nûtir re têkel dikir.
Nasandina Strabo ya Gordyeniyan wek avakerên pispor û taybetmendên çêkirina çekên dorpêçê civakeke xwedî zanîna pêşketî ya endezyariyê nîşan dide. Ev ne gelheyeke ji şivanên ji cîhanê veqetiyayî pêkhatî bû. Ew gelek bû ku bajarên bi kele ava dikirin, di teknolojiya leşkerî ya serdemên helenîstîk û romayî de beşdar bûn û binesaziya pêwîst parastin da ku derbasgehên çiyayî li dijî artêşên împaratoriyên herî mezin ên cîhanê biparêzin.
Gordyen û dîroka kurdî
Erdnîgarê romayî Strabo bi zelalî Gordyen bi axa Karduxoyên Ksenofon wek hev destnîşan kir. Bi vî awayî xeteke rasterast ji şervanên çiyayî yên ku di 401 berî zayînê de bi Deh Hezaran re şer kirin heta padîşahiya ku sê sedsal piştre di navbera Roma û Partya de kar dikir çêkir. Nav bixwe, Gordyen, Kordûen, Korduk’, bi berfirehî wek hevkokê «Kurd» tê dîtin, her çiqas têkiliya zimanî ya tam mijara nîqaşê bimîne.
Berdewamiya erdnîgarî ji nîqaşê wêdetir e. Axa Gordyenê, çiyayên derdora Cizîre, Şirnex û Dîcleya jorîn, ji dema hebûna tomarên dîrokî ve bê navber cihê niştecihbûna gelheyên kurdî bûye. Mîrektiya Botanê ya serdema osmanî heman gelî girtin, heman derbasgeh kontrol kirin û hêza xwe ji heman erdnîgariya herêmên bilind wergirt ku du hezar sal berê Padîşahiya Gordyenê zindî digirt.
Zanyar Michał Marciak di lêkolîna xwe ya 2017an a li ser padîşahiyên biçûk ên bakurê Mezopotamyayê de dîroka tevlihev a etnîk û siyasî ya Gordyenê bi hûrgilî lêkolîn kiriye. Wî destnîşan kiriye ku her çiqas çavkaniyên ermenî desthilatdarên Korduk’ wek endamên esilzadeyên ermenî pêşkêş bikin, gelheya herêmê nasnameyeke cuda parast ku di serdemên li pey hev ên desthilatdariya ermenî, romayî û farisî de domand. Ev modela gelheyeke herêmên bilind a ku nasnameya xwe diparêze, bê ku kîjan împaratorî îdîaya serweriyê li wê dike girîng be, yek ji taybetiyên diyarker ên dîroka kurdî ye.
Mîrat
Gordyen girîng e ji ber ku nîşan dide gelên Kurdistanê ne tenê bindestên bêçalak ên împaratoriyên cîran bûn. Wan padîşahî ava kirin, li ser hevalbendiyan danûstandin kirin, hêzên mezin li dijî hev xistin û di dirêjahiya sedsalên hevrikiya împaratorî de nasnameya xwe ya siyasî parastin. Stratejiya saxmayîna padîşahiyê, hevsengiya di navbera Roma û Partya de û lêgerîna xweseriyê di valahiyên avahiyên desthilatdariyê yên mezintir de, stratejiyên ku rêberên siyasî yên kurdî dê du hezar salên paşîn bi kar bînin pêşnîşan dide.
Çîroka padîşah Zarbiyenûs, desthilatdarê herêmên bilind ê ku hewl da bi hevalbendiya Romayê ji kontrola ermenî azad bibe, lê berî ku alîkarî bigihîje wî xiyanet li wî hat kirin û hat kuştin, di seranserê dîroka kurdî de dengvedanên bi êş dihewîne. Ji Zarbiyenûs heta serhildanên Barzanî û serhildana 1991an, ezmûna siyasî ya kurdî bi heman modela trajîk hatiye şekildan: lêgerîna hevalbendên derveyî ji bo azadbûna ji serdestiya herêmî, lê piştre dibîne ku piştgiriya hêzên mezin ne pêbawer e û pir caran dereng digihîje. Gordyen cihê ku ev model lê dest pê kir e.
Bûyerên sereke û rêza demî
401 berî zayînê — Deh Hezarên Ksenofon bi şer di axa Karduxoyan re derbas dibin, gelê ku piştre bi Gordyenê ve hatiye girêdan
Nêzî 189 berî zayînê — Padîşahiya Gordyenê di dema daketina Împaratoriya Selûkî de wek dewleteke serbixwe derdikeve
Nêzî 90 berî zayînê — Tîgranêsê Mezin ê Ermenistanê Gordyenê dixe nav împaratoriya xwe ya berfireh dibe
69 berî zayînê — Padîşahê Gordyenê Zarbiyenûs bi Lûkûllûs re li dijî Ermenistanê hevalbend dibe; Tîgranês plan eşkere dike û Zarbiyenûs îdam dike
69 berî zayînê — Lûkûllûs Gordyenê dagir dike û merasîmên veşartinê ji bo Zarbiyenûs dike
65 berî zayînê — Pompeyûs Afraniyûs dişîne da ku Gordyenê dagir bike; Partî tên derxistin; ax dibe dewleteke girêdayî ya Romayê
Sedsalên 1an–4an piştî zayînê — Gordyen wek parêzgeheke sînorî ya romayî li ser sînorê bi Partya û piştre Farisa sasanî re kar dike
384 piştî zayînê — Gordyen di dabeşkirina Roma-Farisê de cara duyemîn dikeve nav Ermenistanê
Sedsala 7an piştî zayînê — Fetihên erebî-îslamî herêmê dixin nav Xelîfetiyê; ax piştre dibe navenda Mîrektiya Botanê ya kurdî
Pirsên pir tên pirsîn
Gordyen çi bû?
Gordyen (ku Kordûen jî tê nasîn) padîşahiyeke kevnar a herêmên bilind bû, li başûrê Gola Wanê di geliyê jorîn ê Dîcleyê, li başûrê rojhilatê Tirkiye û bakurê Iraqê ya îroyîn. Ew nêzî 189 berî zayînê di dema daketina Împaratoriya Selûkî de wek dewleteke serbixwe derket û bi sedsalan wek dewleteke girêdayî an navber di navbera Roma, Ermenistan û Partya de sax ma.
Ma Gordyen bi Kurdan re têkildar e?
Navê Gordyen (Kordûen, Korduk’) bi berfirehî wek bi navê «Kurd» re têkildar tê dîtin û axa Gordyenê tam li herêmên ku gelheyên kurdî bê navber lê dijiyan tê. Strabo bi zelalî Gordyenî bi Karduxoyên Ksenofon wek hev destnîşan kir. Berdewamiya erdnîgarî û navî ya di navbera Gordyen û Kurdistanê de yek ji xetên herî hêzdar di lêkolînên dîrokî yên kurdî de ye.
Padîşah Zarbiyenûs kî bû?
Zarbiyenûs di sedsala yekemîn berî zayînê de padîşahê Gordyenê bû. Wî bi dizî bi generalê romayî Lûkûllûs re li dijî Tîgranêsê Mezin ê Ermenistanê hevalbendî saz kir, lê berî ku alîkariya Romayê bigihîje ew hat vedîtin û îdamkirin. Lûkûllûs piştre dema gihîşt Gordyenê bi merasîmên veşartinê rêz jê girt. Çîroka wî dîplomasiya xeternak a ku padîşahiyên biçûk ên herêmên bilind di navbera împaratoriyên mezin de dikirin nîşan dide.
Çi bi Gordyenê hat?
Gordyen bi çend sedsalan di bin kontrola romayî, ermenî û farisî de derbas bû, berî ku di sedsala heftemîn piştî zayînê de bikeve nav Xelîfetiya Îslamî. Heman ax piştre bû navenda Mîrektiya Botanê, yek ji mîrektiyên kurdî yên herî hêzdar ên serdema osmanî. Ev yek berdewamiya hêza siyasî ya herêmên bilind a zêdetirî du hezar salan nîşan dide.
Çavkanî û xwendina bêtir
Marciak, M. — Sofen, Gordyen û Adîaben: Sê Padîşahiyên Biçûk ên bakurê Mezopotamyayê di navbera rojhilat û rojava de, Brill, 2017
Strabo — Erdnîgarî, Pirtûkên XI û XVI (nasandinên Gordyen û gelê wê)
Plûtark — Jiyana Lûkûllûs (vegotina Zarbiyenûs û kampanyaya romayî li Gordyenê)
Ansîklopediya Brîtanîka — Gordyen: Padîşahiya kevnar a Asyayê
Plîniyê Mezin — Dîroka Xwezayî, Pirtûka VI (behsa padîşah Zarbiyenûs û Carduchi/Cordueni)
Ammianus Marcellinus — Res Gestae (nasandinên Kordûen û sînorê Roma-Sasaniyan)
Ansîklopediya Brîtanîka ya 1911an — Gordyen (girêdana bi herêma Botanê re)