Helîse: Genimê daweta Kurdî û kazanê tevahiya şevê wext digire
Li parêzgeha Kurdî ya Ağrı — Agirî, welatê navê xwe ji Çiyayê Araratê digire, lûtkeya mezin a volkanî ya li kêleka bilindahiya Kurdî û deşta bilind a Ermenî radiweste — xwarineke bi navê helîse ji bo dawet û ziyafetan tê çêkirin. Ew heman xwarina li seranserê Anatolya wekî keşkek û li herêma berfirehtir wekî herse an harisa tê naskirin e: daneyên genimê yên temam û goştê berxê tevahiya şevekê di kazanên pir mezin de bi hev re hêdî tên pijandin, paşê ji aliyê zilamên herî bi hêz ên gundê ve bi çakûçên darîn tên kutan heta dane û goşt di hev de dihelin û hemû dibe herîseyeke nerm, hevrîşîmî û kehrebayî. Ev xwarina hevpar a şahiyê ye: kesek nikare wê bi tenê çêbike, nikare zû were çêkirin û nikare di dîzikeke biçûk de were çêkirin. Kazanek, agirê tevahiya şevê dişewite, sibeheke kutana hevpar û elaletek ji bo xwarina tiştê keda şevê hilberandiye dixwaze. Helîse/keşkek ji aliyê UNESCO ve wekî mîrata çandî ya neşênber a herêmê hatiye naskirin: xwarineke ku jin û zilam bi hev re genim û goşt di kazanên pir mezin de dipijînin, sibehê ciwanên herî bi hêz ên gundê tên gazîkirin da wê bi çakûçên darîn bikutin, dema zurnevan melodiyeke taybet lê didin ku tîrbûna xwarina şil radigihîne. Amadekirina merasîmî bi qasî daneyê bi xwe kevn e. Heta her dema ev pratîk dikare were belgekirin, ev xwarin li dawetên Kurdî, ziyafetên sunetê û cejnên olî li seranserê Ağrı, Bakur û herêma berfirehtir a çiyayên Kurdî hatiye pêşkêşkirin. Ew genimê ji bo xwarinê bibe şevekê wext digire ye; xwarina ku bi agir, dem û hêza gelek destan hişktirîn dane vediguhere nermtirîn herîseyê ye. Ev gotara sed û çil û çaremîn a rêzê ye. Genim genim di gihîştina wê ya Îlonê de vegirt. Firik genim di agirê Hezîranê de vegirt. Helîse genimê tevahiya şevê tê kutan heta dibe ziyafeta dawetê vedigire. Sêgotariya genimê ya Kurdî temam e.
Xalên sereke
• Helîse (keşkek) genimê temam û goştê berxê ne ku şevekê hêdî tên pijandin û bi çakûçan tên kutan heta dibin hevrîşîmî — genimê daweta Kurdî ye
• Bi taybetî ji Ağrı (parêzgeha Kurdî ya Agiriyê, Çiyayê Araratê) û li seranserê Bakurê hatiye belgekirin
• Mîrata çandî ya neşênber a UNESCO ye — zilam genim bi çakûçên darîn dikutin, dema zurnevan lê didin
• Sêgotariya genimê ya Kurdî temam dike: genim (daneya Îlonê) → firik (agirê Hezîranê) → helîse (herîseya şeva dawetê)
Agahiyên kurt
Navên Kurdî: Helîse (Ağrı/Agirî); keşkek (bi berfirehî Anatolyayî/Kurdî); herse (devoka Bayburtê); xwarina genim û goştê berxê
Hêman: Daneyên genimê yên temam, goştê berxê an mirîşkê bi hestî, pîvaz, biharatan; dawiyê nivîşk û rûnê îsota sor lê tên zêdekirin
Pêvajo: Tevahiya şevê di kazanên mezin de tê pijandin; genim bi çakûçên darîn tê kutan heta dane û goşt di herîseyeke hevrîşîmî de dihelin
Dema xwarinê: Dawetên Kurdî, ziyafetên sunetê, şahiyên olî; xwarineke hevpar a gelek destan dixwaze
Şeva genim dipije
Amadekirina helîse/keşkek berî roja dawetê dest pê dike. Genim tê şûştin — di pratîka kevneşopî de bi duayan tê şûştin — paşê dibe hewnekeke mezin a kevirî ku li wir bi hevaltiya muzîka dahol û zurneyê qalikê wê tê rakirin. Wê êvarê genimê qalikrakirî, perçeyên goştê berxê bi hestî, pîvaz, biharatan, av û rûn dikevin kazanê mezin ê li derve. Agir di bin kazanê de tê vêxistin û dê tevahiya şevê bişewite. Kesek bi tenê li wê miqate nabe: pijandin hevpar e, bala li hev tê veguhastin û hewldanek e. Sibehê genim hemû şilava dikare hilgire kişandiye û dest bi dabeşbûnê dike; goştê berxê hemû rûn û kolajena xwe daye ava goştê û ji hestî dikeve. Di vê gavê de zilamên herî bi hêz ên gundê tên gazîkirin. Çakûçên dirêj ên darîn hildigirin û bi rêtm û bêrawestan dest bi kutana tiştên kazanê dikin, dema elalet dicive û zurnevan melodiyeke taybet lê didin ku tîrbûnê radigihîne — gava ku kutan dest bi guherandina xwarina şil dike. Genim dabeş dibe, rêşikên goştê di daneyan de dihelin û hemû girse dibe herîseyeke yekane, nerm û kehrebayî: hevrîşîmî, dewlemend û bi tama kûr a bîst saetan pijandina hêdî. Nivîşk û rûnê îsota sor ên li ser tên rijandin — destdanîna dawî ya pêjgeha Bakurê — dikevin rûyê herîseyê û di golikên sor û zêrîn de digerin. Paşê ji elaleta wê çêkiriye re tê pêşkêşkirin.
Helîse û çiyayê Ağrı
Rêze berê çûye Ağrı / Agiriyê. Gotara aşureyê çû wir — an rasttir, çû çiyayê mezin ê ji wir xuya dike: Çiyayê Araratê, cihê kevneşopî yê keştiya Nûh, ku li wir aşureya yekem ji daneyên dawî û fêkiyên dawî yên li keştiyê mabûn hat çêkirin. Parêzgeha Ağrı bilindahiya Kurdî ya li xala Tirkiye bi Ermenistan û Îranê re digihîje hev e; li wir çiyayê navê xwe daye herêmê bi tenê li ser deşta bilind radiweste û di rojên asman vekirî de ji Wanê, ji Yêrêvanê û ji gundên Kurd ên li ser palên wê belavbûyî tê dîtin. Helîse ji vê erdnîgariyê tê: bi taybetî ji Ağrı hatiye belgekirin û bi heman genimê ku yekem car li nêzîkî Karacadağ mezin bû (genim, gotara sed û bîst û heftemîn), heman genimê ku di Hezîranê de agir lê tê berdayîn (firik, gotara sed û çil û sêyemîn) û heman daneya vê rêzê di her şêweya pêjgeha Kurdî dizane çêbike de şopandiye tê çêkirin. Di helîseyê de genim naçe aşê, bi agirê re derbas nabe. Dikeve kazanê û tevahiya şevê li wir dimîne; sibehê tê kutan heta nasnameya xwe ya daneyê bi temamî berdide û dibe tiştekî din: êdî ne genim, lê herîse; ne hêmaneke cuda, lê madeyeke yekane ku ji goştê berxê yê li kêleka wê pijandî nayê cudakirin. Ev şêweya genimê ya herî bi sebr, herî hevpar û herî rasterast bi şahiyê ve girêdayî ye. Çiyayê Kurdî yê genimê yekem daye cîhanê di dawiyê de ev jî da wê: genimê tevahiya şevê ji bo dawetekê dipije û berî berbangê dema muzîkjen lê didin tê kutan.
Pirsên pir tên kirin
Helîse / keşkek çi ye?
Helîse (keşkek) daneyên genimê yên temam in ku bi goştê berxê an mirîşkê re tevahiya şevekê di kazaneke mezin a li derve de hêdî tên pijandin; paşê sibehê bi çakûçên darîn tên kutan heta dane û goşt bi temamî di herîseyeke nerm, hevrîşîmî û kehrebayî de dihelin. Dawiyê nivîşk û rûnê îsota sor lê tên zêdekirin û ji civaka li hev civiyaye re tê pêşkêşkirin. Xwarineke ziyafeta şahiyê ya ji Ağrı û devera çiyayên Kurdî ya Bakurê ye ku ji bo dawet, ziyafetên sunetê û şahiyên olî tê çêkirin.
Çima keşkek/helîse xwarineke hevpar e?
Pîvan û keda helîseyê wê ji bo malbateke yekane nemimkin dikin. Kazan mezin e — ewqas mezin e ku xwarin bide sedan mêvanên dawetê. Pijandin tevahiya şevê dikêşe û baldarîya domdar dixwaze. Kutana sibehê hêza gelek zilamên bi dorê dixebitin dixwaze. Zurnevanên di dema kutanê de lê didin jî beşek ji hilberînê ne, ne tenê şahî ne: melodiya wan a taybet tîrbûnê radigihîne û karê li hev dixe. Wekî nivîskarekî xwarinê gotiye, ev «xwarineke sosyalîst» e — ji ber ku tenê civakek dikare wê çêbike û divê bi her kesê li wir amade re were parvekirin.
Têkiliya helîse, genim û firikê çi ye?
Her sê ji heman nebatê tên çêkirin — genimê Bakurê Kurdî yê yekem car li nêzîkî Karacadağ hatiye çandin. Genim (gotara #127) genim di gihîştina xwe ya temam a Îlonê de ye; ji bo nan û savarê tê hêrandin û dibe ard. Firik (gotara #143) heman genim e ku di Hezîranê de dema hîn kesk e tê girtin û bi agirê tê biraştin heta dibe daneyeke dûmanî. Helîse daneya temam û gihîştî ye ku dikeve kazanê û tevahiya şevê bi goşt re tê pijandin heta dihele: ne hêrandî ye, ne biraştî ye, lê gelek dest bi hev re wê dikutin û dikin herîse. Sê pêvajo, sê xwarinên bi temamî cuda ji heman daneyê. Salnameya genimê ya Kurdî ji Hezîranê (firik) bi Îlonê re (genim) heta şeva dawetê (helîse) diçe.
Encam
Helîse gotara sed û çil û çaremîn a rêzê û ya dawî ya sê gotarên genimê yên Kurdî ye. Genim çîroka rehên daneyê û cihê wê di bingeha şaristaniya Kurdî de vegot. Firik çîroka daneya bi agirê hatiye girtin û vediguheriye tiştekî dûmanî û kevnar vegot. Helîse çîroka daneya bi tevahiya şevekê pijandina hevpar dihele û ji aliyê zilamên herî bi hêz ên gundê ve tê kutan heta dibe herîseya xwarin dide elaleta dawetê vedibêje. Sê rêyên genimê dikin xwarin. Sê derbirînên tiştê girîngtirîn nebata çiyayên Kurdî dikare bibe. Piştî sed û çil û çar gotaran, genim temam e — û dawet hîn didome.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Kurdish-History.com — Aşure: xwarina din a mezin û hevpar a parêzgeha çiyayî ya Ağrı/Araratê