Di cîhaneke siyasî ya mêrên xwedî çek serdest dikirin de, Hêro Îbrahîm Ehmed hêza xwe bi tiştekî ku heman domdariya xwe nîşan da ava kir: sazî. Wek keça Îbrahîm Ehmed — hevdamezirînerê KDPyê û avakerê rewşenbîrî yê tevgera neteweyî ya Kurdî — û jina Celal Talebanî, wê li xaleke hevhatina du torên herî girîng ên jiyana siyasî ya Kurdî cih girt. Lê tiştê Hêro Îbrahîm Ehmed ji kesên tenê xwedî têkiliyên baş cuda dikir ew bû ka wê bi wê pozîsyonê çi hilbijart ku bike. Wê di serdemên herî krîtîk ên hebûna Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê de beşdarî rêberiya wê kir, bersiva mirovî ya qirkirina Enfalê birêve bir, rêxistina mafên zarokan a Kurdî ya yekem damezirand, binesaziya medyayê ya PUKyê ava kir û di pênc dehsalên dîroka siyasî ya Kurdî de bixwe wek hêzeke siyasî xebitî. Ew jina rêberekî nebû; ew bi paralelî û li ser hêza xwe bixwe rêberek bû.

Lîsteya naverokê

1. Beşa 1: Silêmanî û mîrasa malbata Ehmed

2. Beşa 2: Perwerdebûna siyasî — Wek Kurd û jin li Iraqê mezinbûn

3. Beşa 3: Zewaca bi Celal Talebanî re û ketina PUKyê

4. Beşa 4: Salên Enfalê — Bersivdana qirkirinê

5. Beşa 5: Rizgarkirina Zarokan a Kurdistanê — Avakirina civaka sivîl

6. Beşa 6: Şerê navxweyî — Rizgarbûna ji herî xirab

7. Beşa 7: Medya û ragihandin — Dengê PUKyê

8. Beşa 8: Rêberiya siyasî — Birêvebirina PUKyê

9. Beşa 9: Salên paşê — Xatûna Yekem, rêbera partiyê, aktora siyasî

10. Beşa 10: Mîras — Avakera saziyan

Beşa 1: Silêmanî û mîrasa malbata Ehmed

Hêro Îbrahîm Ehmed di 1948an de li Silêmaniyê — paytexta mezin a çandî û rewşenbîrî ya Başûrê Kurdistanê — di yek ji malbatên herî girîng ên dîroka siyasî ya Kurdî de ji dayik bû. Bavê wê Îbrahîm Ehmed hevdamezirînerê Partiya Demokrat a Kurdistanê, Sekreterê Giştî yê KDPyê di Şoreşa Îlonê de û yek ji rewşenbîr û ramanwerên siyasî yên Kurd ên herî bandordar ên sedsala bîstemîn bû. Malbata Ehmed ji kevneşopiya netewperweriya rewşenbîrî ya bajarî ya Kurdî bû: parêzer, nivîskar û siyasetmedarên bawer dikirin doza Kurdî hewceyê saziyên siyasî yên nûjen, avahiyên demokratîk û derbirîna çandî ye, ne tenê berxwedana leşkerî.

Beşa 2: Perwerdebûna siyasî — Wek Kurd û jin li Iraqê mezinbûn

Perwerdebûna siyasî ya Hêro Îbrahîm Ehmed di çarçoveya taybet a Iraqa Beisî de qewimî — welatekî ku jin xwedî mafên qanûnî yên fermî bûn lê qadên beşdariya siyasî ya rastîn her ku diçe bêtir sînordar dibûn. Jinên Kurd li Iraqê di salên 1960an û 1970an de bi hevhatina cudakariya zayendî û tepeserkirina etnîkî re rûbirû bûn. Bersiva wê ya vê hevhatinê taybetiya kevneşopiya malbata Ehmed nîşan dida: wê perwerde şopand, têkilî ava kirin û bi torên ji wê re peyda bûn beşdarî çalakiya siyasî bû. Beşdariya wê ya siyasî berî têkiliya wê ya bi Celal Talebanî re bû û jê serbixwe bû.

Beşa 3: Zewaca bi Celal Talebanî re û ketina PUKyê

Hêro Îbrahîm Ehmed bi Celal Talebanî re zewicî — damezirînerê PUKyê û zilamê ku dê bibe serokê Kurd ê yekem ê Iraqê. Têkiliya malbatên Îbrahîm Ehmed û Talebanî tewera navendî ya nasnameya siyasî û rewşenbîrî ya PUKyê bû. Bavê Hêro Îbrahîm Ehmed bavê manewî yê rewşenbîrî yê PUKyê bû; mêrê wê Celal Talebanî rêberê karên wê bû. Ew bixwe bi demê bû yek ji siyasetmedarên wê yên herî girîng — beşdarî biryarên rêxistinî, birêvebirina ragihandin û medyaya PUKyê û xebata siyasî ya avakirina şiyana sazî ya partiyê bû.

Beşa 4: Salên Enfalê — Bersivdana qirkirinê

Kampanyaya Enfalê ya 1986–1989an bi hêzeke hilweşîner li axa PUKyê û bingeha wê ya civakî ket. Hêro Îbrahîm Ehmed di bersiva mirovî de kesayetiyeke navendî bû. Rêxistina Rizgarkirina Zarokan a Kurdistanê, ya wê damezirand û birêve bir, bû yek ji navgînên sereke yên bersiva mirovî ya veguhastin û hilweşandina Enfalê. Xebata wê ya li encamên mirovî yên Enfalê nasîna wê ya giştî ji siyaseta hundirî ya PUKyê wêdetir bir — wê bi rêxistinên alîkariya mirovî yên navneteweyî û rayedarên biyanî re dixebitî û xwe wek kesayetiyeke girîng a jiyana giştî ya Kurdî ya ji têkiliyên xwe yên malbatî û zewacê serbixwe bi cih dikir.

Beşa 5: Rizgarkirina Zarokan a Kurdistanê — Avakirina civaka sivîl

Rizgarkirina Zarokan a Kurdistanê — ya Hêro Îbrahîm Ehmed di 1991an de damezirand — yek ji rêxistinên civaka sivîl ên Kurdî yên yekem bû ku ji du partiyên siyasî yên sereke serbixwe xebitî. Damezirandina wê bixwe çalakiyeke siyasî bû: di çandeke siyasî ya Kurdî ya KDP û PUK serdest dikirin de, afirandina rêxistineke serbixwe ya civaka sivîl dîtineke cuda ya ka jiyana giştî ya Kurdî dikare çawa be temsîl dikir. Rêxistinê gelek aliyên bêparastinbûna zarokan digirtin dest: rawestandina perwerdeyê, veguhastina fîzîkî, travmaya derûnî û hilweşîna avahiyên malbatê ya ji şer û qirkirinê çêbûyî. Wê nîşan da ku civaka sivîl dikare li Kurdistanê bixebite û jinên Kurd dikarin rêberiya wê bikin.

Beşa 6: Şerê navxweyî — Rizgarbûna ji herî xirab

Şerê navxweyî yê KDP û PUKyê yê 1994–1998an serdema herî xeterdar a dîroka PUKyê bû. Rola Hêro Îbrahîm Ehmed di şerê navxweyî de aktoreke siyasî ya ji hundirê rêberiya PUKyê karesat birêve dibir bû, herwiha di heman demê de xebata mirovî ya Rizgarkirina Zarokan a Kurdistanê diparast. Şerê navxweyî girîngiya şiyana sazî ya bi tevahî bi encamên leşkerî ve ne girêdayî nîşan da: binesaziya mirovî ya wê ava kiribû xebat domand, her çiqas avahiyên siyasî yên li derdora wê hilweşiyan jî.

Beşa 7: Medya û ragihandin — Dengê PUKyê

Yek ji beşdariyên sazî yên herî girîng ên Hêro Îbrahîm Ehmed rola wê ya di avakirina binesaziya medyayê ya PUKyê de bû. Ew hêza pêşbirina geşedana Televîzyona Kurdistanê (KurdSat) û organên din ên medyayê yên PUKyê bû ku di serdema piştî 2003an de bûn kanalên mezin ên weşana bi zimanê Kurdî. Mijûlbûna wê ya medyayê têgihîştinekê nîşan dida — ya bi bavê wê Îbrahîm Ehmed, nivîskar û kesayetiya edebî, re hevpar bû — ku avakirina nasnameya neteweyî ya Kurdî hewceyê binesaziya çandî û ragihandinê ye, ne tenê rêxistinbûna siyasî û leşkerî.

Beşa 8: Rêberiya siyasî — Birêvebirina PUKyê

Gava rêwîtiya siyasî ya Celal Talebanî her ku diçû bêtir li qada neteweyî ya Iraqê disekinî — bi taybetî piştî hilbijartina wî ya Serokê Iraqê di 2005an de — Hêro Îbrahîm Ehmed di PUKyê bixwe de roleke mezintir a birêvebirina karan girt. Piştî felca lawazker a Celal Talebanî ya Kanûna Pêşîn a 2012an, rola Hêro Ehmed hê navendîtir bû. Wê karûbarên Talebanî birêve birin, hebûna siyasî ya PUKyê parast û di nav partiyê de wek parêzvana sereke ya mîrasa siyasî ya Talebanî xebitî.

Beşa 9: Salên paşê — Xatûna Yekem, rêbera partiyê, aktora siyasî

Hevgirtina rolên Hêro Îbrahîm Ehmed girtin — jina serokê Iraqê, keça avakerê rewşenbîrî yê KDPyê, kesayetiyeke payebilind a PUKyê, damezirînera Rizgarkirina Zarokan a Kurdistanê û avakera medyayê — ew xist xaleke hevhatina desthilata sazî ya neasayî. Ew ji 2005an heta 2014an Xatûna Yekem a Iraqê bû. Ew parêzvaneke navdar a beşdariya siyasî ya jinan di civaka Kurdî de bû — hem bi nimûneya xwe ya kesane hem bi parêzvaniya eşkere ya siyasetên dê temsîlkirina jinan berfireh bikin. Hebûna wê ya di astên herî bilind ên siyaseta Kurdî de bixwe formeke parêzvaniya tevlîkirina jinan bû.

Beşa 10: Mîras — Avakera saziyan

Mîrasa Hêro Îbrahîm Ehmed mîrasa avakereke saziyan e: kesayetiyeke ku pozîsyona xwe, têkiliyên malbata xwe û jêhatîbûna xwe ya siyasî bi kar anîn da ku rêxistin û avahiyên ji her kêliya siyasî ya takekesî dirêjtir dimînin biafirîne. Rizgarkirina Zarokan a Kurdistanê, binesaziya medyayê ya PUKyê û torên parêzvaniya navneteweyî ya wê bi xebata xwe ya li Enfalê ava kirin — hemû beşdariyên di jiyana sazî ya Kurdî de temsîl dikin ku ji rêwîtiya siyasî ya her kesekî wêdetir diçin. Ew kesayetiya siyasî ya jin a herî navdar a dîroka nûjen a Kurdî ye û di çandeke siyasî ya bi beşdariya jinan re dijwarî derbas kiriye de, hebûna wê ya çend dehsalan a di astên herî bilind de hem destkeftinekê hem rûbirûbûneke bi avahiyên piraniya jinên Kurd ji rêberiyê dûr hiştine re temsîl dike.

Rêza demî ya bûyerên sereke

1948 — Li Silêmaniyê wek keça Îbrahîm Ehmed ji dayik dibe.

1975 — Bavê wê Îbrahîm Ehmed û Celal Talebanî PUK damezirînin.

1986–1989 — Kampanyaya Enfalê; dest bi xebata bersiva mirovî dike.

1991 — Rizgarkirina Zarokan a Kurdistanê damezirîne.

1994–1998 — Şerê navxweyî yê KDP û PUKyê; xebata mirovî û siyasî didomîne.

2005 — Gava Talebanî wek Serokê Iraqê tê hilbijartin, ew dibe Xatûna Yekem a Iraqê.

Kanûna Pêşîn 2012 — Talebanî felceke lawazker derbas dike; Hêro di PUKyê de roleke mezintir a birêvebirina karan digire.

3 Cotmeh 2017 — Talebanî li Berlînê dimire; Hêro wek kesayetiyeke payebilind a PUKyê xebata xwe didomîne.

Çavkanî

1. Stansfield, Gareth. Kurdistana Iraqê: Geşedana Siyasî û Demokrasiya Derketî Holê. Routledge, 2003.

2. Romano, David. Tevgera Netewperwer a Kurdî. Cambridge University Press, 2006.

3. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.

4. McDowall, David. Dîrokeke Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

5. Ehmed, Îbrahîm. Janî Gel (Êşa Gel). Silêmanî, salên 1970an.

6. Human Rights Watch. Qirkirin li Iraqê: Kampanyaya Enfalê ya li Dijî Kurdan. 1993.

7. Natali, Denise. Kurd û Dewlet. Syracuse University Press, 2005.

8. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.

Pirsên pir tên kirin

Hêro Îbrahîm Ehmed kî ye?

Hêro Îbrahîm Ehmed (ji dayik bûye 1947) rêbereke siyasî ya Kurd e, keça Îbrahîm Ehmed (hevdamezirînerê KDPyê), jina Celal Talebanî (serokê Kurd ê yekem ê Iraqê) û kesayetiyeke payebilind a Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê ye. Wê di 1991an de Rizgarkirina Zarokan a Kurdistanê damezirand û di nav pênc dehsalan de yek ji jinên herî bandordar ên dîroka siyasî ya Kurdî bûye.

Rizgarkirina Zarokan a Kurdistanê çi ye?

Rizgarkirina Zarokan a Kurdistanê rêxistineke mirovî ya serbixwe ye ku di 1991an de ji aliyê Hêro Îbrahîm Ehmed ve hat damezirandin da ku pêdiviyên zarokên Kurd ên ji qirkirina Enfalê û şerên paşê veguhastî û bi travmayê birîndar bûne bigire dest. Ew yek ji rêxistinên civaka sivîl ên serbixwe yên yekem bû ku li Herêma Kurdistanê xebitî.