Rola Winston Churchill a di avakirina Îraqa nûjen de ji pirseke li ber nîqaşê nayê veqetandin: xwerêvebirina Kurdî dê çawa di dewleta nû de cih bigirta? Tomarên parlamentoyê yên 1921–1926 nîşan didin ku çareserî bi planên rêvebirinê yên hevrik, zextên fînansî û danûstandinên sînoran pêş ket. Her wiha nîşan didin çima soza xweseriya herêmî divê bi avakirina dewleteke Kurdî ya serbixwe re neyê tevlihevkirin.

Qahîre û lêçûna împaratoriyê

Di Hezîrana 1921 de Churchill wek Wezîrê Kolonyalan encamên Konferansa Qahîreyê pêşkêşî Meclîsa Gel kir. Wî hikûmeteke nû ya Erebî ya li Mezopotamyayê bi kêmkirinên girîng ên saziya leşkerî ya Brîtanyayê ve girê da. Hêzên herêmî, garnîzoneke biçûktir a Brîtanî û Hindî û hebûneke hewayî ya berfirehtir ji bo piştgirîkirina rêkûpêkên nû bi lêçûneke kêmtir dihatin plan kirin. Ev planeke parastina bandorê bû di heman demê de kêmkirina lêçûna dagirkirina rasterast. Churchill qebûl kir ku serkeftina wê bi şertên ku nikaribûn bên misoger kirin ve girêdayî bû. Hansard, 14ê Hezîranê 1921.

Ji ber vê yekê siyaset avakirina dewletê bi aboriya împeryal û ewlehiyê re li hev anî. Naskirina van armancan alîkarî dike çarçoveya ku tê de daxwazên Kurdan hatin nirxandin bê ravekirin. Ev ne piştrast dike ku her rayedarekî Brîtanî heman dîtin parve dikir an xwestekên Kurdan tenê xalekî din di budçeya Brîtanyayê de bûn.

Rêvebirineke Kurdî ya cuda?

Daxuyaniyeke Meclîsa Lordan a 23ê Hezîranê 1921 cudahiyeke demkî ya di navbera Kurdistan û hikûmeta Mezopotamyayê de diyar kir. Kurdistan dê têkiliyên rasterast bi Komîserê Bilind ê Brîtanyayê re biparasta, li şûna ku tavilê bikeve bin hikûmeta nû. Kadroya rêvebirinê ya pêşniyarkirî şêwirmendên Brîtanî li Kerkûk û Silêmaniyê dihewand. Ev rêkûpêkên rêvebirinê yên konkret bûn, lê desthilat li destê rayedarekî împeryal dihiştin. Ew ne naskirina welatekî Kurdî yê serwer bûn. Hansard, 23ê Hezîranê 1921.

Di daxuyaniya xwe ya Hezîranê de Churchill her wiha hêviya ku başûrê Kurdistanê û Îraq dê di dawiyê de nêzîktirî hev bibin got. Rageşî jixwe xuya bû: pîvanek ji rêvebirina Kurdî ya cuda di nav projeyeke berfirehtir a rêvebirina Mezopotamyayê wek qada siyasî û aborî ya girêdayî de dihat nîqaşkirin. Daxuyaniya Churchill, 14ê Hezîranê 1921.

Soz û nezelalî

Di Tîrmeha 1922 de valahiya di navbera niyet û encamên pratîkî de di parlamentoyê de dikete ber pirsê. Di nîqaşeke Meclîsa Lordan de Lord Sydenham got ku niyeta berê ya xwerêvebirina Kurdî nehatiye pêkanîn û rewşa Kurdistanê wek nezelal diyar kir. Rexneya wî delîla nakokiya wê demê ye, li şûna biryareke bêalî ya li ser her aliyekî siyaseta Brîtanyayê. Lê ew nîşan dide ku xweseriya Kurdî mijareke çaresernebûyî bû dema çareseriya Îraqê hê şekil digirt. Hansard, 24ê Tîrmehê 1922.

Ev nezelalî aliyekî leşkerî jî hebû. Nîqaşên Brîtanyayê ewlehiya bakurê Îraqê bi têkiliyên bi Tirkiyeyê re, rêxistina hêzên herêmî û lêçûna berpirsiyariyên domdar ve girê didan. Di Adara 1922 de parlamenteran li ser rêkûpêkên başûrê Kurdistanê û nebûna aştiyeke herêmî ya domdar zext li Churchill kirin. Hansard, 9ê Adarê 1922.

Mûsil û sînor

Sînorê bakur li Qahîreyê carekê û ji bo her demê nehat çareserkirin. Di Hezîrana 1924 de hikûmeta Brîtanyayê pêvajoya ku Madeya 3 a Peymana Lozanê danîbû rave kir: Brîtanya û Tirkiye dê li ser sînorê Tirkiye–Îraq li hev bigeriyana û nakokiya çaresernebûyî dê bo Konseya Cemiyeta Miletan biçûya. Ev pêvajoya navneteweyî girîng bû ji ber ku erdê di nîqaşê de civakên Kurdî dihewand, ku rêvebirina wan a pêşerojê li ber xeterê bû. Hansard, 17ê Hezîranê 1924.

Di Kanûna 1925 de Serokwezîr biryara sînorê ya Konseya Cemiyetê û girêdana wê ya bi têkiliya domdar a Brîtanyayê bi Îraqê re ragihand. Konseyê her wiha ji Brîtanyayê xwest tedbîran pêşkêş bike da misogeriyên rêvebirina herêmî ya Kurdî misoger bike. Ji ber vê yekê pirs ji pêşniyarên Churchill ên 1921 derbas bûbû bo biryarên ku hikûmetên li pey hev ên Brîtanyayê, Îraq, Tirkiye û Cemiyetê digirtin nav xwe. Daxuyaniya Serokwezîr, 17ê Kanûnê 1925. Di 21ê Hezîranê 1926 de parlamentoyên Tirkiye û Îraqê destûr ji bo pejirandina peymana sînorê dabûn; Wezîrê Derve yê Brîtanyayê ji parlamenteran re got ku tê hêvîkirin pejirandina Brîtanyayê di nav çend rojan de pêk were. Hansard, 21ê Hezîranê 1926.

Xwendina tomarê

Ev belge piştgiriya vegotineke hûrtir ji fikra ku kesekî tenê li civîneke tenê çareseriyeke tevahî xêz kir dikin. Churchill di 1921 de alîkarî kir ku çarçoveya rêvebirinê û leşkerî ya siyaseta Brîtanyayê şekil bigire. Xwerêvebirina Kurdî di wê çarçoveyê de hat nîqaşkirin, lê misogeriyên rêvebirinê û serweriya bi navneteweyî hatî naskirin tiştên cuda bûn. Biryarên sînoran paşê bi danûstandinên bêtir û destwerdana navneteweyî pêş ketin.

Tomara parlamentoyê sînorên xwe jî heye. Wezîr siyaset diparastin û rexnegirên wan ew dixistin ber pirsê. Divê axaftinên wan li gel perspektîvên Kurdî, tomarên herêmî û serpêhatiyên civakên ku bi van rêkûpêkan dihatin rêvebirin bên xwendin. Ji bo dîroka siyasî ya Kurdî ya têkildar, li Padîşahiya Kurdistanê di bin Şêx Mehmûd Berzencî de û dîroka paşîn a Kurdistana Îraqê binêrin.

Nîşeya edîtoryal: Ev vegotin di Îlona 2026 de ji aliyê Kurdish History ve ji nû ve hat nivîsandin, bi bikaranîna belgeyên sereke yên li jor hatine girêdan. Ew şûna pêşdîtineke netemam a gotareke berê digire.