Padîşahiya Kurdistanê çi bû?
Padîşahiya Kurdistanê dewleteke Kurdî ya kurttemen û nenaskirî bû ku di destpêka salên 1920an de li Silêmaniyê, di Mezopotamyaya di bin dagirkirina Brîtanyayê de, hate ragihandin. Şêx Mehmûd Berzencî rêberê wê bû — ku xwe wek Padîşahê Kurdistanê ragihand — û ew hewla yekem a avakirina dewleteke nûjen a Kurdî ji bermahiyên Împaratoriya Osmanî piştî Şerê Cîhanî yê Yekem bû. Ew li dijî Împaratoriya Brîtanyayê serî hilda û tenê çend salên aloz jiya, berî ku heta 1924 were tepisandin; lê şopeke domdar di xeyala neteweyî ya Kurdî de hişt.
Xalên sereke
• Padîşahiya Kurdistanê dewleteke Kurdî ya kurttemen bû ku navenda wê Silêmanî bû, li welatê ku piştre bû Iraq a di bin mandata Brîtanyayê de.
• Şêx Mehmûd Berzencî rêberê wê bû; wî xwe wek Padîşahê Kurdistanê ragihand.
• Brîtanyayê di 1918 de ew wek parêzgarê Silêmaniyê tayîn kiribû; piştre ji bo serbixweya Kurdî serî hilda.
• Brîtanyayê padîşahî bi piranî bi bombebarana hewayî ya RAFê tepisand — bikaranîneke destpêkê ya hêza hewayî li dijî serhildaneke kolonyal.
• Ew hewla yekem a dewleteke nûjen a Kurdî bû, pêşenga Komara Agiriyê (1927) û Komara Mehabadê (1946).
Agahiyên kurt
Nav: Padîşahiya Kurdistanê
Cure: Dewleteke Kurdî ya kurttemen û nenaskirî
Paytext: Silêmanî, di Mezopotamyaya dagirkirî ya Brîtanyayê / Iraq a mandata Brîtanyayê de
Rêber: Şêx Mehmûd Berzencî («Padîşahê Kurdistanê»)
Serdem: Destpêka salên 1920an (bi gelemperî 1921/1922–1924 tê tarîxkirin)
Dijber: Împaratoriya Brîtanyayê (û dewleta nû ya Iraqê)
Ji aliyê kî ve hate tepisandin: Hêzên Brîtanyayê, di nav de bombebarana hewayî ya RAFê
Paşxane: Piştî Şerê Cîhanî yê Yekem; Peymanên Sevrê (1920) û Lozanê (1923)
Girîngî: Hewla yekem a dewleteke nûjen a Kurdî
Naverok
Piştî împaratoriyê: Kurdistan piştî Şerê Cîhanî yê Yekem
Padîşahiya Kurdistanê (1922–1924)
Ketina padîşahiyê û encamên wê
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Piştî împaratoriyê: Kurdistan piştî Şerê Cîhanî yê Yekem
Padîşahiya Kurdistanê ji bermahiyên Şerê Cîhanî yê Yekem derket. Têkçûn û hilweşîna Împaratoriya Osmanî di 1918 de axên Kurdî dabeşkirî û nezelal hişt; hêzên Hevalbend ên serketî — bi taybetî Brîtanya — gav avêtin da ku eyaletên kevn ên Osmanî yên Mezopotamyayê, di nav de herêma bi piranî Kurdî ya li derdora Silêmaniyê, dagir bikin û ji nû ve bişêwînin.
Ji bo demeke kurt, daxwazên neteweyî yên Kurdan wek tiştekî gihîştbar dixuyan. Peymana Sevrê ya 1920 heta soza xweseriya muhtemel a Kurdî û di dawiyê de serbixweyê jî diyar dikir. Di vê hawîrdora bi hestên giran de — hilweşîna împaratoriyê, dagirkirina biyanî û hêviya neteweyî ya bilindbûyî — hewla Kurdî ya dewletbûnê li Silêmaniyê şêwe girt.
Şêx Mehmûd Berzencî
Kesayetiya navendî Şêx Mehmûd Berzencî (Mehmûdê Hefîd) bû, rêberê olî û eşîrî yê bi hêz ê herêma Silêmaniyê. Rayedarên dagirker ên Brîtanyayê bandora wî nas kirin û di 1918 de ew wek parêzgarê xwe yê navçeya Silêmaniyê tayîn kirin; hêviya wan ew bû ku bi wî Kurdan li başûrê Mezopotamyayê birêve bibin.
Lê Şêx Mehmûd daxwazên xwe hebûn. Ew ne alîgirekî guhder bû; xwe wek rêberê neteweyeke Kurdî didît û di demeke nêzî de ji bo dewleteke serbixwe ya Kurdî li dijî Brîtanyayê zivirî — têkoşîneke ku dê wî bike efsane dest pê kir.
Serhildana yekem (1919)
Di 1919 de Şêx Mehmûd serhildana xwe ya yekem li dijî desthilatdariya Brîtanyayê dest pê kir û ala xwebirêvebirina Kurdî bilind kir. Hêzên Brîtanyayê serhildan tepisandin; Şêx Mehmûd birîndar bû, hate girtin û li Hindistanê hate sirgûnkirin.
Lê pirsgirêka bingehîn a Brîtanyayê ma: birêvebirina herêma Kurdî ya serîhildayî bê wî zehmet derket. Di nav çend salan de wan ew vegerand Silêmaniyê, bi hêviya ku herêmê ji bo wan aram bike. Lê wî derfet girt da ku padîşahiyekê ragihîne.
Padîşahiya Kurdistanê (1922–1924)
Li ser vegera xwe Şêx Mehmûd careke din ji Brîtanyayê veqetiya û di destpêka salên 1920an de xwe wek desthilatdar — bi rastî Padîşah — ê Kurdistanê ragihand, bi paytexta xwe Silêmanî. Padîşahiya Kurdistanê, herçend qet bi awayekî navneteweyî nehat naskirin, ji bo demekê wek hikûmeteke rastîn a Kurdî li ser herêmê xebitî.
Birêveberiya Şêx Mehmûd nîşanên dewletê bi xwe ve kir: kabîneyeke wezîran ava kir, pullên posta û pereyên xwe derxist û rojnameyek belav kir da ku doza neteweyî ya Kurdî pêş bixe. Di demeke kurt de Silêmanî navenda hikûmeteke bi eşkere neteweperwer a Kurdî bû ku li dijî yek ji împaratoriyên mezin ên cîhanê serî hildida.
Bersiva Brîtanyayê û RAF
Brîtanya bi biryar bû ku nehêle dewleteke serbixwe ya Kurdî di dilê mandata wê ya nû ya Mezopotamyayê de kok bigire. Ji ber kêmbûna leşkeran ji bo kampanyayeke bejayî ya domdar, wê berê xwe da hêza hewayî: Hêza Hewayî ya Şahane bi dubare Silêmanî û hêzên Şêx Mehmûd bombebaran kirin.
Bombebarana padîşahiya Kurdî bû yek ji mînakên destpêkê û xirabnav ên bikaranîna bombebarana hewayî ji bo tepisandina serhildaneke kolonyal. Di bin zexta leşkerî ya bê rawestan de kontrola Şêx Mehmûd li ser Silêmaniyê bi dubare şikest; lê têkbirina wî ya dawîn bi awayekî balkêş zehmet derket.
Sevr, Lozan û soza windabûyî
Qedera Padîşahiya Kurdistanê ne tenê li qada şer, lê li maseya danûstandinê jî hate birrîn. Soza dewletbûna Kurdî ya Peymana Sevrê ya 1920 di Peymana Lozanê ya 1923 de hate berdan, ku Komara nû ya Tirkiyeyê nas kir û tu rêkeftin ji bo Kurdistaneke serbixwe ne diyar kir.
Bi girtina temam a deriyê navneteweyî yê dewletbûna Kurdî û dabeşkirina axên Kurdî di navbera Tirkiye, mandata Brîtanyayê (ku di demeke nêzî de bû Padîşahiya Iraqê), Îran û mandata Fransayê li Sûriyeyê de, padîşahiya Şêx Mehmûd ne piştgiriya ji derve hebû û ne paşerojeke dîplomatîk. Ew bi tena xwe ma.
Ketina padîşahiyê û encamên wê
Heta 1924 Padîşahiya Kurdistanê hatibû tepisandin û Silêmanî bi temamî ketibû bin kontrola dewleta Iraqê ya bi piştgiriya Brîtanyayê. Lê Şêx Mehmûd red kir ku doza xwe berde: wî ji çiyayan di salên 1920an de û heta destpêka salên 1930an serhildanên xwe domandin, berî ku di dawiyê de were tepisandin.
Ew heta 1956 jiya û ji wê demê ve wek «Padîşahê Kurdistanê» tê bîranîn. Herçend padîşahiya wî tenê çend salan domand û tu naskirin bi dest nexist, ew di xeyala neteweyî ya Kurdî de şopeke domdar hişt.
Rêza demê
1918 — Împaratoriya Osmanî hilweşiya; Brîtanya Mezopotamya dagir dike û Şêx Mehmûd Berzencî wek parêzgarê Silêmaniyê tayîn dike. 1919 — Serhildana yekem a Şêx Mehmûd tê tepisandin; ew birîndar dibe, tê girtin û sirgûnkirin. 1920 — Peymana Sevrê derfeta xweseriya Kurdî diyar dike. Destpêka salên 1920an — Şêx Mehmûd vedigere û Padîşahiya Kurdistanê radigihîne; xwe dike padîşah. 1922–1924 — Padîşahî li Silêmaniyê dixebite, bi kabîne, pere û rojname; RAF wê bi dubare bombebaran dike. 1923 — Peymana Lozanê soza dewletbûna Kurdî berdide. 1924 — Padîşahiya Kurdistanê tê tepisandin û Silêmanî dikeve bin kontrola Iraqê. Salên 1920an–1930an — Şêx Mehmûd serhildanên carinan dom dike, berî ku were tepisandin. 1956 — Mirina Şêx Mehmûd Berzencî.
Desthilatdar û kesayetiyên sereke
Padîşahiya Kurdistanê herî zêde afirandina mirovekî bû: Şêx Mehmûd Berzencî, ku xwe wek Padîşahê Kurdistanê ragihand û hem hikûmeta wê hem berxwedana wê ya çekdar bi rê ve bir. Wek rêberê olî yê terîqeta sûfî ya Qadirî û serokê malbata bibandor a Berzencî ya Silêmaniyê, wî desthilatdariya manewî, serokatiya eşîrî û daxwaza neteweperwer bi hev re kir. Padîşahî bi wî re rabû û ket.
Nîqaş û nezelaliyên dîrokî
Padîşahiya Kurdistanê di çavkaniyan de bi tarîxên cuda tê dayîn; ji ber ku desthilatdariya Şêx Mehmûd di nav çend serhildan û vegerên kurt ên desthilatdariyê di navbera 1919 û 1924 de zêde û kêm bû. «Padîşahî» bixwe herî zêde li serdema nêzî 1922–1924 tê bicihkirin. Dîroknivîs li ser wê yekê jî nîqaş dikin ku ew heta çi radeyê wek dewleteke rastîn xebitî, li hember birêveberiyeke serhildêr a di bin zexta leşkerî ya hema bêje daîmî de. Ya ne nîqaşbar girîngiya wê ya sembolîk wek hewla yekem a dewleteke nûjen a Kurdî ye.
Cihê wê di dîroka Kurdan de
Padîşahiya Kurdistanê wek hewla giran a yekem a avakirina dewleteke serbixwe ya Kurdî di serdema nûjen de di dîroka nûjen a Kurdan de xwedî cihekî bingehîn e. Ew di nav ji nû ve şêwandina Rojhilata Navîn a piştî şer de hat; di dema dabeşkirina axên Kurdî di nav dewletên nû de hem hêvî û hem bêhêvîbûna daxwazên neteweyî yên Kurdan temsîl dikir.
Padîşahiya Şêx Mehmûd pêşenga hewlên paşîn ên Kurdî yên xwebirêvebirinê bû, ji Komara Agiriyê di dawiya salên 1920an de heta Komara Mehabadê di 1946 de. Wek kesê yekem ku îdiaya textê Kurdî kir, Şêx Mehmûd — «Padîşahê Kurdistanê» — bû semboleke domdar a têkoşîna Kurdan ji bo dewletbûnê.
Kesayetî, cih û mijarên têkildar
Li Kurdish-History.com dîroka têkildar bixwînin: Şêx Mehmûd Berzencî, Padîşahê Kurdistanê (û dijberiya wî ya Împaratoriya Brîtanyayê), û çîroka berfirehtir a serhildanên Kurdî yên di navbera her du şerên cîhanî de.
Pirsên pir tên pirsîn
Padîşahiya Kurdistanê çi bû?
Ew dewleteke Kurdî ya kurttemen û nenaskirî bû ku Şêx Mehmûd Berzencî di destpêka salên 1920an de li Silêmaniyê, di Mezopotamyaya dagirkirî ya Brîtanyayê de, ragihand — hewla yekem a dewleteke nûjen a Kurdî.
Padîşahê Kurdistanê kî bû?
Şêx Mehmûd Berzencî, rêberê olî û eşîrî yê Silêmaniyê, ku piştî zivirîna li dijî Brîtanyayê xwe wek Padîşahê Kurdistanê ragihand; Brîtanyayê di destpêkê de di 1918 de ew wek parêzgar tayîn kiribû.
Padîşahiya Kurdistanê di kîjan demê de hebû?
Tarîxên wê cuda tên dayîn, ji ber ku Şêx Mehmûd di navbera 1919 û 1924 de çend caran serî hilda; padîşahî bixwe bi gelemperî nêzî 1922–1924 tê bicihkirin, dema hêzên Brîtanyayê ew tepisandin.
Brîtanya çawa Padîşahiya Kurdistanê têk bir?
Bi piranî bi hêza hewayî: Hêza Hewayî ya Şahane bi dubare Silêmanî û hêzên Şêx Mehmûd bombebaran kirin — bikaranîneke destpêkê û xirabnav a bombebarana hewayî ji bo tepisandina serhildaneke kolonyal.
Çima Kurdan piştî Şerê Cîhanî yê Yekem dewletek bi dest nexist?
Peymana Sevrê ya 1920 derfeta xweseriya Kurdî diyar dikir, lê ew di Peymana Lozanê ya 1923 de hate berdan; peymanê tu rêkeftin ji bo Kurdistanê ne diyar kir. Axên Kurdî li cihê wê di navbera Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê de hatin dabeşkirin.
Çima Padîşahiya Kurdistanê girîng e?
Wek hewla yekem a dewleteke nûjen a Kurdî, ew bû semboleke bi hêz a daxwazên neteweyî yên Kurdan û pêşenga hewlên paşîn ên wek Komara Agiriyê û Komara Mehabadê.
Çavkanî û xwendina bêtir
Lêkolîn li ser Şêx Mehmûd Berzencî û mandata Brîtanyayê li Iraqê.
Dîrokên Peymana Sevrê (1920), Peymana Lozanê (1923) û pirsa Kurdî piştî Şerê Cîhanî yê Yekem.
Vegotinên rola RAFê di tepisandina serhildanên Silêmaniyê de.
Kurdish-History.com — xwendina têkildar li ser Şêx Mehmûd Berzencî û serhildanên Kurdî yên di navbera her du şerên cîhanî de.