Destpêk
Cemşîd padîşahê zêrîn ê mîtolojiya îranî ye: rêvebirê çarem û herî mezin ê rêza kevnar a Pîşdadî, ku di padîşahiya wî ya dirêj de mirovahî cara yekem hunerên şaristaniyê hîn bû. Serdema wî serdemeke zêrîn a aşitî û têrûteseliyê bû û di Şahnameyê de Cemşîd e ku cejna Newrozê damezrîne.
Lê çîroka Cemşîd herwiha hişyariyek e. Padîşahê mezin bi serkeftinên xwe qure bû û şan û şerefa ku mafê wî nebû ji xwe re daxwaz kir; bi vî awayî farr, kerema xwedayî ya padîşahiyê, winda kir. Hilweşîna wî rê li ber zalimê bi maran, Dehaq, vekir û cîhan xiste nav serdemeke dirêj a tarîtiyê.
Naverok
Hilweşîn: Quretî û Windakirina Farrê
Çerxa Hilweşîn û Vegerandina Serdema Baş
Cemşîd Kî Ye?
Cemşîd (bi kurdî Cemsid; di Avestayê de bi navê Yima tê naskirin) padîşahekî efsaneyî yê mîtolojiya îranî ye, rêvebirê çarem ê xanedana Pîşdadî di Şahnameyê de û yê herî mezin ê wê rêza kevnar. Wî serdemeke zêrîn bi rê ve bir ku tê de hunerên şaristaniyê ji mirovahiyê re hatin dayîn û tê gotin ku Newroz damezrandiye. Lê quretî bû sedema windakirina şan û şerefa xwedayî ya padîşahiyê û zalim Dehaq ew ji text daxist û kuşt; bi vê yekê serdema yekem a cîhanê qediya.
Xalên Sereke
Cemşîd padîşahê zêrîn ê serdema Pîşdadî ye û di Avestayê de bi navê Yima tê naskirin.
Padîşahiya wî serdemeke zêrîn bû ku tê de mirovahî hunerên şaristaniyê hîn bû.
Şahname damezrandina cejna Newrozê dispêre Cemşîd.
Quretiya wî bû sedema windakirina farrê, şan û şerefa xwedayî ya padîşahiyê.
Hilweşîna wî hişt ku zalimê bi maran, Dehaq, dest bi ser cîhanê de bigire.
Agahiyên Kurt
Nav: Cemşîd (bi kurdî Cemsid; bi avestayî Yima; bi farisiya navîn û nû Cem, Jamshed)
Kevneşopî: Mîtolojiya îranî; Şahnameya Firdewsî; Avesta
Rol: Padîşahê çarem û herî mezin ê xanedana Pîşdadî
Padîşahî: Serdemeke zêrîn ku tê gotin nêzî sê sed sal û zêdetir domandiye
Diyarî: Farr, şan û şerefa xwedayî ya padîşahiyê, ku Ahura Mazda daye
Serkeftin: Hunerên şaristaniyê, ji karkirina metalan heta bijîşkî, jê re tên nisbetkirin
Cejn: Di Şahnameyê de tê gotin ku di dema derketina xwe ya li ser text de Newroz damezrandiye
Nîşana navdar: Cama Cem, ku tê gotin hemû cîhanê nîşan dide
Hilweşîn: Ji ber quretiyê farr winda kir û Dehaq ew ji text daxist û kuşt
Şahidiya kevneşopiyê: Yek ji kesayetiyên herî kevn ên mîta îranî, padîşahê berî hilweşînê
Padîşahê Çarem ê Rêza Pîşdadî
Cemşîd ji xanedana Pîşdadî ye, rêza yekem a padîşahan di efsaneya îranî de, ku wek damezrînerên şaristaniya mirovan tên bibîranîn. Berî wî Keyûmers, padîşahê yekem; Hûşeng, yê ku agir keşf kir; û Tehmûres, yê ku dêw bindest kirin, padîşahî kirin. Cemşîd, yê çarem, ji hemûyan mezintir bû: rêvebirek ku Ahura Mazda farr lê bexşandibû, şan û şerefa xwedayî ya ku destnîşana padîşahê rewa ye.
Di bin desthilatdariya Cemşîd de cîhan di aşitiyê de bû û padîşahî gihîşt lûtkeya xwe. Tê gotin ku ew demeke ji pîvana jiyana mirovan derbas padîşah bû; di hin vegotinan de sê sed sal û zêdetir. Ev dem ewqas dirêj û têrûtesel bû ku di bîra gelên îranî de bû wêneya bingehîn a serdemeke zêrîn.
Serdema Zêrîn û Newroza Yekem
Kevneşopî diyarîyên şaristaniyê bixwe dispêre Cemşîd. Wî gelê xwe hîn kir ku metal di koveyê de bikin çek û amûr, qumaş bibafînin û cilên nazik li xwe bikin, bi kerpîç û kevir avahiyan ava bikin, ji kanê cevheran derxin û bîhnxweşiyan amade bikin; herwiha hunerên şifabexş ên bijîşkiyê anîn. Wî civak li gorî pîşeyên wê bi rêk û pêk kir û heta fermana karê di xizmeta xwe de da dêwan jî. Cama Cem a efsaneyî, ku hemû cîhan tê de dikaribû bê dîtin, jî ji vî padîşahê zêrîn re tê nisbetkirin.
Dema karên wî yên mezin qediyan, Cemşîd textekî bi cevheran xemilandî saz kir. Çîrok dibêje ku li ser wî textî ber bi ezman ve hat hildan û wek rojê dibiriqî, dema ku hemû afirîdeyên cîhanê kom dibûn da ku rêzê lê bigirin. Wî ew roj, roja yekem a biharê, wek cejna roja nû ragihand û bi vî awayî, li gorî vegotina Şahnameyê, Newroz cara yekem hat damezrandin: sersala biharê ku gelên cîhana îranî hîn jî pîroz dikin.
Hilweşîn: Quretî û Windakirina Farrê
Lê mezinahiya Cemşîd bixwe bû sedema hilweşîna wî. Di serkeftina xwe ya dirêj de qure bû û bawer kir ku ew bixwe afirînerê hemû diyarîyên xwe ye. Di dawiyê de xwe wek xwedayî ragihand û ew îbadeta ku tenê mafê Xwedê ye daxwaz kir. Bi wê kiryara quretiyê farr, şan û şerefa xwedayî, jê dûr ket û êdî qet nedikaribû wê vegerîne. Ronahiya padîşahiya wî winda bû û gelê wî ket nav nakokî û serhildanê.
Di wê cîhana hilweşiyayî de Dehaq, zalimê ku mar li ser milên wî bûn, rabû. Bindestên Cemşîd ên nerazî bixwe ew wek padîşahê xwe pêşwazî kirin. Cemşîd reviya û sed salan xwe veşart, lê di dawiyê de li wî geriyan, ew dîtin û bi hovîtî kuştin. Bi vî awayî padîşahê zêrîn bi dawiya reben re rû bi rû ma û cîhan ji serdema wî ya ronahiyê derbasî hezar salên tarîtiyê di bin desthilatdariya zalimê bi maran de bû.
Çerxa Hilweşîn û Vegerandina Serdema Baş
Hilweşîna Cemşîd destpêka çerxa mezin e ku di dilê mîta îranî û kurdî de ye. Tarîtiya ku ew rê jê re vedike zordariya Dehaq e; ronahî tenê dema ku Kawayê Hesinkar serhildana xwe radike û Ferîdûn, mîratgirê rewa, zalim ji text dadixe û li bin Çiyayê Demawendê bi zincîran girê dide, vedigere. Serdema zêrîn a ku ji ber quretiya Cemşîd winda bû, di dawiyê de ji nû ve tê bidestxistin.
Bi vî awayî Cemşîd li serê tevahiya çîrokê radiweste. Padîşahiya wî ya zêrîn wê bilindahiyê diyar dike ku cîhan jê dikeve û xeletiya wî, quretiya ku kerema xwedayî winda dike, têkoşîna dirêj a zordarî û rizgariyê dide destpêkirin; kurd herî zêde di Newrozê de wê bibîr tînin. Ew padîşahê yekem e û yê yekem e ku dikeve.
Sembolîzm
Cemşîd di heman demê de du ramanên mezin nîşan dide: şan û şerefa şaristaniyê û xeteriya quretiyê. Wek padîşahê ku hunerên mirovahiyê dide wê, ew lehengekî çandî û ronahîbexş e. Wek padîşahê ku ji ber quretiyê dikeve, ew hişyariya herheyî ye ku heta kesên herî mezin jî dikarin ji ber xwehildana bêpîvan hilweşin û kerema xwedayî ya ku padîşahî xwe dispêre wê dikare bê windakirin.
Windakirina farrê Cemşîd dike nimûneya bingehîn a ramaneke kûr a îranî: rêvebiriya rewa emaneta pîroz e, ku ezman dide û dema ku rêvebir xiyanetê li wê dike paşde distîne. Cama zêrîn a ku hemû cîhanê nîşanî wî dida û textê ku ew ber bi ezmanan ve hildigirt, li kêleka hilweşîna wî ya tirsnak tên bibîranîn; bedewî û hişyarî di heman çîrokê de bi hev re ne.
Nîqaş û Têgihiştinên Çewt
Newroz kê damezrand, Cemşîd an Kawa? Her duyan, di şaxên cuda yên kevneşopiyê de. Şahname damezrandina cejnê dispêre Cemşîd di dema derketina wî ya bi şan û şeref li ser text de, lê kevneşopiya kurdî Newrozê li ser rizgariya paşê ava dike, dema ku serhildana Kawa û hilweşîna Dehaq tên pîrozkirin. Ev du qatên cejneke pir kevn in, ji dêvla rastiyên pêşberî hev. Newroz hem roja zêrîn a padîşahê yekem hem jî roja azadiyê ya hesinkar di xwe de kom dike.
Ma Cemşîd kurd e an fars e? Wek kesayetiyên din ên Şahnameyê, ew ji mîrateya hevpar a gelên îranî ye û kokên wî heta Yima, padîşahê avestayî, diçin: kesayetiya serdema zêrîn di kevneşopiya herî kevn a zerdeştî de. Li seranserê cîhana îranî, kurd jî di nav de, ew wek parçeyek ji mîrateyeke hevpar a mîtolojîk tê xwedîkirin, ji dêvla malê neteweyeke tenê.
Mijarên Têkildar
Dehaq: zalimê bi maran ku li şûna Cemşîd rabû û ew kuşt
Newroz: cejna biharê ku tê gotin Cemşîd damezrandiye
Kawayê Hesinkar: serhildana wî zordariya piştî Cemşîd bi dawî kir
Ferîdûn: padîşahê leheng ku rêza padîşahan a ji aliyê Cemşîd ve windakirî vegerand
Pîşdadî: xanedana yekem a efsaneya îranî, ku Cemşîd padîşahê wê yê herî mezin bû
Cama Cem: cama efsaneyî ya Cemşîd ku cîhanê nîşan dide
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Cemşîd kî ye?
Cemşîd (Yimayê avestayî) padîşahekî efsaneyî yê mîtolojiya îranî ye, rêvebirê çarem û herî mezin ê xanedana Pîşdadî di Şahnameyê de. Wî serdemeke zêrîn bi rê ve bir û tê gotin ku Newroz damezrandiye, lê textê xwe ji zalim Dehaq re winda kir.
Cemşîd bi çi navdar e?
Bi destpêkirina serdemeke zêrîn û dayîna hunerên şaristaniyê ji mirovahiyê re, ji karkirina metalan û tevnkirinê heta bijîşkiyê, û bi damezrandina cejna Newrozê; herwiha bi hilweşîna xwe ya trajîk a ji ber quretiyê.
Cemşîd padîşahiya xwe çawa winda kir?
Qure bû û xwe wek xwedayî ragihand; bi vê yekê farr, şan û şerefa xwedayî ya padîşahiyê, winda kir. Gelê wî serî hilda, zalim Dehaq li şûna wî rabû û di dawiyê de Cemşîd hat peydakirin û kuştin.
Ma Cemşîd Newroz damezrand?
Di Şahnameyê de, erê: tê gotin ku Newroz di derketina bi şan û şeref a Cemşîd li ser text de, di roja yekem a biharê de, dest pê kiriye. Di kevneşopiya kurdî de cejn ji nêz ve zêdetir bi rizgariya paşê ya ji Dehaq ve girêdayî ye.
Ma Cemşîd heman Yima ye?
Erê. Cemşîd forma farisî ya paşê ya Yima, padîşahê avestayî, ye; ew rêvebirê serdema zêrîn di kevneşopiya herî kevn a zerdeştî de ye. Her du nav qonaxên cuda yên heman kesayetiya kevnar nîşan didin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Dîwana Cemşîd — Muzeya Neteweyî ya Hunera Asyayî ya Smithsonian
Dîroka Neteweyî ya Îranî: Xanedana Pîşdadî — The Persians
Şahname: 1000 Salên Pirtûka Padîşahên Farsî — Muzeya Neteweyî ya Hunera Asyayî
Mîtolojiya Îranî: Xweda, Leheng û Çîrokên Destanî — SURFIRAN