Kadeh: Nanê tijkirî yê Cihûyên Kurd ên Zaxoyê
Kadeh — ku kade, kadde an zatila jî tê nivîsandin — nanekî tijkirî yê Kurdî ye: hevîreke gilover û nerm li ser tijîkereke penîr û giyayên kesk tê pelandin, dibe nîvheyv an pakêteke pan û di firnê de an li ser sacê tê pijandin heta zêrîn dibe, paşê rûn bi firçeyê li ser tê kirin û tovên reşikê li ser tên belavkirin. Dikare şors be, bi fetayê, helûmî û silqê tîr be, an bi xurma û gûzan şîrîn bê çêkirin. Û ji hema hema her xwarina vê rêzeyê bi samîmiyeteke zêdetir aîdî yek ji kevntirîn civakên Kurdistanê ye: Cihûyên Kurd. Ji bo Cihûyên Zaxoyê — bajarê kevnar ê Cihûyên Kurd li bakurê Iraqê — kadeh “qiralîça li ser maseyê” bû. Ew nanê ku ji bo Shavuotê, cejna berhemên şîrê, dihat çêkirin bû û bîra wê ronî ye: jinên Kurd kom dibûn da ku agir pê bixin, sajeke metalî ya qubeyî — carinan ji germkereke avê ya kevn çêkirî — li ser pêtan datînin; her yek bi du tasan dihat, yek a penîrê û yek a hevîra taybet a malbata xwe, bi dorê hevîr vedikirin, tijî dikirin, dipelandin û dipijandin, paşê kadehên amade di selikekê de li ser hev datînin da ku germ bimînin. Bi aveke tirş a mastê bi navê zizik dihat pêşkêşkirin. Ev gotara nod û şeşemîn a rêzeyê ye û beşeke ku maseya Kurdî bê wê nayê vegotin vedike: xwarina Cihû û Xiristiyanên Kurdistanê. Kadeh hevpar e — Kurdên Misilman wê dipijînin û Aşûrî cureya xwe ji bo Paskalya û Noelê hene — lê jiyana wê ya bi hezkirina herî zêde hatiye tomarkirin ya Cihûyên Kurd e ku ji Zaxoyê hatiye birin metbexên Orşelîmê. Şopandina kadehê tê wateya şopandina civakeke temam di sedsala bîstemîn de.
Xalên sereke
• Nanekî tijkirî yê Kurdî — hevîr li ser penîr û giyayên kesk tê pelandin, li ser sacê an di firnê de tê pijandin û reşik li ser tê kirin
• Cihûyên Kurd ên Zaxoyê wek nanê Shavuotê hêja dibînin — “qiralîça li ser maseyê”
• Li ser sajê li ser agirê tê pijandin û bi ava mastê bi navê zizik tê pêşkêşkirin
• Di nav civakên Kurdistanê de hevpar e — Misilman, Cihû û Aşûrî — û hatiye birin diyasporayê
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Kadeh (Kade, Kadde, Zatila jî)
Bi xurtî bi kê re girêdayî ye: Cihûyên Kurd ên Zaxoyê, li bakurê Iraqê; Shavuot
Tijîker: Penîr (feta, helûmî) û giyayên kesk (îspanax, silq); an tijîkerê şîrîn a xurma û gûzan
Li ser çi tê pijandin: Saj (sacê qubeyî) li ser agirê an di firnê de; bi ava mastê ya zizik tê pêşkêşkirin
Amadekirina kevneşopî
Hevîreke sade ya mayadar — ard, av, rûn, hinek şekir û xwê — tê hevîrkirin heta yekreng dibe û tê hiştin da ku hilkişe; paşê dibe gogikên piçûk û bi merdaneyê dibe nanên gilover ên nêzî şeş an heft înçan fireh. Tijîkerê klasîk yê şîrê ye: feta bi penîrekî dihele wek helûmî an mozarella re tê tevlihevkirin, gelek caran bi îspanax an silqa pijandî, sîr û giyayan re di nav de tê pelandin û li hin malan kevçiyek hingiva xurmeyan ji bo temamkirina tama wê lê tê zêdekirin. Tijîker li ser nîva nanê gilover tê danîn, hevîr li ser tê pelandin û dibe nîvheyv û kenarên wê tên girtin; an bi temamî li dora tijîker tê pêçandin û bi nermî ji nû ve dibe dîskeke pan. Bi kevneşopî kadeh li ser sajê dihat pijandin, sacê metalî yê qubeyî yê li ser agirê vekirî dihat danîn; îro bi heman pirbûnê di firneke germ de li ser kevirê tê pijandin. Bi her du awayan zêrîn û pûçikdar derdikeve, hundirê wê nerm û kenarê wê qurçî ye û dema germ e rûnê zeytûnê bi firçeyê li ser tê kirin û tovên reşikê li ser tên belavkirin. Germ tê xwarin, tê vekirin da ku buhar û penîr derkevin, li kêleka taseke zizika sar û tirş — ava mastê ya ku her tim hevpişka wê ye.
Ji Zaxoyê heta Orşelîmê: Nanekî Cihûyên Kurd
Kurdistan tu carî tenê Misilman nebû. Bi hezaran salan welatê Cihû û Xiristiyanan jî bû û bajarê Zaxoyê, li ser çemê Xabûrê li bakurê dûr ê Iraqê, yek ji kevntirîn civakên Cihû yên cîhanê dihewand — Aramîaxêv, di ziman, cil, muzîk û xwarinê de bi kûrahî Kurdî. Kadeh nanê wan ê cejnê bû, navenda Shavuotê, dema kevneşopiya Cihûyan berhemên şîrê dixwaze. Dema civak di navenda sedsala bîstemîn de çû Îsraîlê, kadeh bi wan re çû. Li taxeke Orşelîmê wek Givat Shaul, jinên Zaxoyê bi qasî ku dikaribûn dîmena kevn ji nû ve ava kirin: agir, sajeke ji germkereke avê ya avêtî birî, her jin bi hevîra xwe, nîvheyv bi dorê dihatin pijandin û di selikekê de germ dihatin hiştin. Neviyekî kur paşê wê wek qiralîça maseyê bi bîr dianî. Ev heman meyla ku ev rêze gelek caran pê re rû bi rû bûye ye — xwarineke Kurdî dibe têla ku gelê ji cihê xwe hatî rakirin ji bo parastina malê bi kar tîne — lê li vir giraniya zêde ya civakeke ku hema hema bi tevahî ji Kurdistanê çûye bi xwe re tîne. Ji ber vê yekê navkirina kadehê wek Kurdî tê wateya bîranîna wê jî ku nasnameya Kurdî her tim pirreng bûye: ku saj, penîr, reşik û ava mastê bi heman qasî aîdî Kurdên Misilman, Aşûriyên ku kadeha xwe ji bo Noel û Paskalyayê dipijînin û Cihûyên Zaxoyê yên ku wê kirin qiralîça ziyafeta xwe bûn. Ew nanek e û mozaîkeke temam di xwe de dihêle.
Pirsên bi gelemperî tên kirin
Kadeh çi ye?
Kadeh nanekî tijkirî yê Kurdî ye ku ji hevîreke nerm a li ser tijîkerê pelandî tê çêkirin — herî zêde penîr û giyayên kesk wek îspanax an silq, carinan tevliheviyeke şîrîn a xurma û gûzan. Dibe nîvheyv an pakêteke pan, li ser sacê sajê an di firnê de tê pijandin û di dawiyê de rûnê zeytûnê û tovên reşikê li ser tên kirin. Bi taybetî bi Cihûyên Kurd ên Zaxoyê re tê girêdan ku ji bo cejna Shavuotê wê çêdikirin.
Cihûyên Kurd ên Zaxoyê kî ne?
Zaxo bajarekî kevnar li bakurê Kurdistana Iraqê ye ku welatê yek ji kevntirîn civakên Cihû yên cîhanê bû — Aramîaxêv û di ziman, cil, muzîk û xwarinê de bi temamî Kurdî. Piraniya civakê di navenda sedsala bîstemîn de koçî Îsraîlê kir û xwarina xwe bi xwe re bir. Xwarinên wek kadehê bîra Zaxoyê di metbexên wan ên nû de zindî hiştin; ji ber vê yekê beşeke ewqas mezin a kevneşopiya kadehê ya tomarkirî ji malbatên Cihûyên Kurd tê.
Kadeh bi çi tê pêşkêşkirin?
Kadeh bi kevneşopî germ bi zizikê tê xwarin, aveke tirş a mastê ku gelek caran bi giya an giyayên kesk re tê tevlihevkirin — beşeke heman cîhana Kurdî ya şîrê wek jajeek û avên din ên mastê ji bo tijîkirina nanê. Mastê sar û tirş hevpişkê herî baş ê nanê germ û penîrtijkirî ye. Cureyên şîrîn, bi xurma û gûzan tijkirî, li şûna wê bi çayê wek şîrîniyeke piştînîvro têne xwarin.
Encam
Kadeh gotara nod û şeşemîn a vê rêzeyê ye û yek ji girîngtirînan e, ji ber ku çarçoveyê berfireh dike. Maseya Kurdî tu carî tenê Misilman nebû: maseya Cihûyên Zaxoyê û Aşûriyên deştên bakurê jî bû û kadeh — hevîr li ser penîrê pelandî, li ser sajê pijandî, reşik li ser belavkirî û di mastê de şilandî — nanekî ku hemûyan nas dikir bû. Ji bo Cihûyên Kurd bi taybetî bû tiştekî pîroz û birinbar, qiralîça maseya Shavuotê li Zaxoyê û paşê li Orşelîmê, rêbazek ji bo birina bajarê xwe yê winda di du tas û sacê germ de. Piştî nod û şeş gotaran, kadeh nûnerê temambûna Kurdistanê ye — welatê gelek bawerî û zimanan — û rastiya ku nanek dikare bîra civakeke temam germ bihêle, demeke dirêj piştî ku agirê li Zaxoyê vemiriye.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Kurdish-History.com — Kelane: Nanekî din ê tijkirî yê Kurdî li ser sajê, ji Hewramanê