Kaysefe: Şîrîniya Kurdî ya Zerdeliyên Hişk a Zagrosê
Kaysefe şîrîniyeke kurdî ya zerdeliyên hişk e — zerdelî di havînê de li rojê tên hişkkirin, paşê di rûnê nivîşkê û hingivê de dîsa şil dibin heta werimîn û nerm bibin û gûzên hûrkirî li ser tên danîn. Ew derbirîna herî şîrîn a parastina fêkiyan ya kurdî ye: zerdeliyên ji baxçeyên li binê çiyayên Zagrosê hatine çinîn, di roja havînê de li ser banan hatine hişkkirin, bi mehan hatine parastin û dema demsal tiştekî şîrîn dixwaze bi rûnê nivîşkê, hingiv û gûzan dîsa can dibin. Kurdistan yek ji herêmên herî kevn ên çandina zerdeliyan li cîhanê ye — ev fêkî bi hezarsalan li van çiyayan hatiye çandin. Kaysefe şîrîniya zivistanê ye ku ji fêkiyê havînê tê çêkirin. Wek toraq (mastê hişkkirî), nanê tîrî (nanê ji bo parastinê) û pelûl (şîrîniya pekmeza tirî), jêhatîbûna kurdî ya veguhestina pirriya demsalekê ber bi maseya demsaleke din nîşan dide.
Xalên Sereke
• Zerdeliyên li rojê hişkkirî di rûnê nivîşkê û hingivê de dîsa şil dibin û gûzên hûrkirî li ser tên danîn
• Beşeke kevneşopiya kurdî ya parastina fêkiyan e — fêkiyê havînê ji bo şîrîniyên zivistanê tê hişkkirin û parastin
• Kurdistan yek ji herêmên herî kevn ên çandina zerdeliyan li cîhanê ye — ev fêkî bi hezarsalan li binê çiyayên Zagrosê hatiye çandin
• Zerdeliyên hişk di qeliyê de (bi sosa zerdeliyên hişk re tê pêşkêşkirin) û di xwarinên kurdî yên goştê berx de jî xuya dikin — fêkiyekî di pehtina kurdî de hatî cihgirtin
Agahiyên Kurt
Navê Kurdî: Kaysefe (کەیسەفە)
Cure: Şîrîniya zerdeliyên hişk — di rûnê nivîşkê û hingivê de dîsa şilkirî
Pêkhate: Zerdeliyên li rojê hişkkirî, rûnê nivîşkê, hingivê çiyayî, gûzên hûrkirî
Demsal: Zerdelî di havînê de tên hişkkirin; şîrînî di zivistanê de tê çêkirin
Kaysefe Çawa Tê Çêkirin
Di havînê de zerdeliyên gihîştî tên nîvkirin, tovên wan tên derxistin û li ser qumaş an tepsiyên li ser banan tên danîn da di roja xurt a Kurdistanê de hişk bibin. Di çend rojan de şilî diçê û fêkî tîr dibe û dibe zerdeliyên hişk ên tîr, ku bi cotandinê tên xwarin û pir şîrîn in. Ev di torbeyên qumaşê de ji bo zivistanê tên parastin. Ji bo çêkirina kaysefeyê zerdeliyên hişk bi rûnê nivîşkê re dikevin teweyekê û hêdî tên germkirin heta rûn li dor wan bihele. Hingivê çiyayî tê zêdekirin — heman hingivê di gozbez û helwayê de tê bikaranîn — û zerdelî di tevliheviya hingiv û rûnê de tên zivirandin heta werimîn û nerm bibin û dewlemendiya wê bikişînin nav xwe. Gûzên hûrkirî li ser tên belavkirin. Xwarin germ tê pêşkêşkirin — her zerdelî bi rûn û hingiv dibiriqe û gûz qirçînê li fêkiyê nerm zêde dikin. Hêsan, dewlemend û bi kûrahî têrker e.
Zerdelî di Pehtina Kurdî de
Zerdelî di hemû pehtina kurdî de xuya dike, ne tenê di şîrîniyan de. Li Akrê qelî (goştê parastî) bi kevneşopî bi soseke ji zerdeliyên hişk re tê pêşkêşkirin — tirşiya fêkiyê giraniya goştê di rûn de parastî sivik dike. Xwarinên kurdî yên goştê berx ji bo hevsengiya şor û şîrîn zerdeliyên hişk bi kar tînin. Û zerdeliyên hişk di kompotên sar de xuya dikin (fêkiyên hişk ên di şîreya hêlê de hêdî kelandî) ku piştî xwarinên giran tên pêşkêşkirin. Baxçeyên zerdeliyan ên li binê çiyayên Zagrosê û geliyên çemên Kurdistanê fêkiyan bi şîrînî û bêhna ku celebên bazirganî nikarin bigihîjinê hilberînin. Hişkkirina wan wê tamê hîn tîrtir dike. Kaysefe derbirîna herî pak a vê yekê ye: zerdeliya hişk a kurdî bi hingivê kurdî û gûzên kurdî dîsa can dibe. Sê berhemên çiyayî, yek xwarin, tama havîneke kurdî ku di zivistanê de tê bibîranîn.
Encam
Kaysefe gotara çil û heftem a vê rêzê ye û kevneşopiya parastina fêkiyan dixe ber çavan. Malbatên kurd zerdeliyan bi heman awayê hişk dikin ku mast hişk dikin (toraq), goşt diparêzin (rihik) û ava tiriyan dikelînin û tîr dikin (doshaw): tiştên havîn dide hildigrin û wan mayînde dikin. Zerdelî yek ji fêkiyên herî kevn ên çiyayên kurdî ye. Kaysefe bi hêsantirîn rêbaza mumkin wê rêz dike: rûnê nivîşkê, hingiv, gûz, germî. Tu teknîk ji sebrê zêdetir ne pêwîst e. Tu pêkhate ji tiştên çiya pêşkêş dikin zêdetir ne pêwîst e. Ev şîrîniya kurdî di şêwaza wê ya herî rast de ye — fêkiyekî li ser banekî hatî hişkkirin ku hemû zivistanê li benda dema pêdiviya pê bûye.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Kurdish-History.com — Gozbez: Şîrîniya Kurdî ya Hingiv û Gûz (heman sêya hingiv-gûz-çiya)
Kurdish-History.com — Pelûl: Şîrîniya Pekmeza Tirî ya Kurdî (heman kevneşopiya parastina fêkiyan)