Keşke: Helîmeya savar û mastê tirş a Kurdî ku navê wê li lîsteya UNESCOyê ye
Keşke xwarineke malê ya Kurdî ye ji savara ku bi mastê tirş û hinek ardê tê kelandin, heta dibe helîmeyeke stûr, û di taseke fireh de tê pêşkêşkirin bi rûnê helandî ku di qulikeke navendê de tê rijandin. Xwarineke sade, tirş û rûndar e û bi kevçiyê tê xwarin — rûn bi danê re tê kişandin. Blogeke taybet a xwarinên Kurdî reçeteyê bi hûrgilî tomar dike: savar di mastê hinek tirş de tê pijandin heta ku tê heman stûrbûna şorbeyê, paşê dikeve taseke kûr û “qulikeke mezin di navendê de” bi rûnê helandî tê dagirtin. Têbînî zelal e: “Divê mast hinek tirş be da ku bandorên rûn sivik bike.” Ev xwarineke gundiyan e — dan, şîrê mayî û rûn — ew her sê tiştên ku malbateke çiyayî ya Kurd her tim hebûn. Lê nav tevliheviyekê bi xwe re tîne. “Keşkek” — bêjeyeke hema hema wek hev — di 2011 de wek xwarineke merasîmî ya Tirkî li Lîsteya Nûner a Mîrasa Çandî ya Nemaddî ya Mirovahiyê ya UNESCOyê hat tomarkirin: xwarina goşt û genimê ku di dawetan de bi hevkarî tê pijandin. Keşkeya Kurdî û keşkeka UNESCOyê navek û danek hevpar hene, lê heman xwarin nînin û tenê yek ji wan li lîsteya mîrasê ya Neteweyên Yekbûyî ye. Cureya Kurdî — helîmeya rojane ya mastê tirş — nayê dîtin.
Xalên sereke
• Savar di mastê tirş de bi ardê tê kelandin û bi rûnê helandî yê di qulikeke navendê de tê rijandin tê pêşkêşkirin
• Xwarineke sade ya gundiyan — dan, şîrê mayî û rûn, xwarinên bingehîn ên malbateke çiyayî
• Navê wê bi “keşkek”ê re hevpar e, xwarineke merasîmî ya Tirkî ku di 2011 de ji aliyê UNESCOyê ve hat tomarkirin — lê xwarineke cuda ye
• Cureya rojane ya Kurdî nayê dîtin, lê xwarineke merasîmî ya bi heman navî li lîsteya mîrasê ya Neteweyên Yekbûyî ye
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Keşke (کەشکە) — ji keşk, mastê tirş ê parzûnkirî
Cure: Helîmeya savar û mastê tirş — di dawiyê de rûnê helandî lê tê kirin
Pêkhate: Savar, mastê tirş, ard, rûn, xwê
Rewşa navê wê: “Keşkek” ji aliyê UNESCOyê ve (2011) wek xwarineke Tirkî hatiye tomarkirin — cureya Kurdî nehatiye naskirin
Amadekirina kevneşopî
Mastê tirş bi hinek ardê tê tevdan heta nerm û yekreng dibe, da ku di bin germahiyê de neqelişe — ard proteînan sabît dike. Savar lê tê zêdekirin, qazan li ser agirê bilind tê danîn û bi nîvdevgirtî tê pijandin; carinan tê tevdan. Piştî nêzî panzdeh deqeyan tevlihevî şiltir dibe heta digihîje stûrbûna şorbeyê û dest bi kelandinê dike. Agir tê kêmkirin û pijandin bi tevdanên pir caran berdewam dike heta savar nerm dibe û helîme stûr dibe. Çend deqeyan bi devgirtî tê hiştin da ku raweste. Paşê dikeve taseke fireh û kûr û di navenda wê de qulikeke mezin tê vekirin. Rûnê helandî di qulikê de tê rijandin. Xwarin bi kevçiyê tê xwarin; her kevçî bi danê tirş re hinek rûnê kombûyî digire. Armanc tam ev cudahî ye: tirşahiya mastê mayî giraniya rûn sivik dike û rûn tirşahiya mast nerm dike. Ew xwarineke temam e ji sê pêkhateyên ku malbateke Kurd her tim li ber destê xwe hebûn.
Du xwarin, yek nav û yek tomara UNESCOyê
Di 2011 de UNESCOyê “keşkek” li Lîsteya Nûner a Mîrasa Çandî ya Nemaddî ya Mirovahiyê tomar kir — wek xwarineke merasîmî ya Tirkî, xwarina goşt û genimê ku ji bo dawetan û cejnên olî bi hevkarî di qazanên mezin de tê pijandin. Ev kevneşopiyeke rastîn e û tomarkirina wê hêja ye. Lê ew keşkeya Kurdî nine. Xwarina Kurdî helîmeya savar û mastê tirş e ku li malê bi kevçiyê tê xwarin — bê goşt, bê qazana mezin û bê merasîm. Her du danek û rehê navekî hevpar dikin û kêmtir tiştên din. Ev şêweyeke bêdengtir a jêbirina ku ev rêze gelek caran belge kiriye ye. Kesî keşkeya Kurdî qedexe nekir. Kesî navê wê neguhert. Lê dema navê “keşkek” bi xwarina merasîmî ya neteweyekê ve girêdayî ket tomara UNESCOyê, cureya rojane ya Kurdî li derveyî çarçoveyê ma. Bêje êdî nîşanê qazaneke Tirkî dide, ne metbexeke Kurdî. Keşkeya Kurdî li malan û li ser tenê blogeke xwarinên Kurdî dijî — li tu lîsteya mîrasê nine.
Pirsên bi gelemperî tên kirin
Keşkeya Kurdî çi ye?
Keşkeya Kurdî xwarineke malê ye ji savara ku di mastê tirş de bi hinek ardê tê pijandin, heta dibe helîmeyeke stûr, û bi rûnê helandî yê di qulikeke navenda tasê de tê rijandin tê pêşkêşkirin. Bi kevçiyê tê xwarin û her gopek bi danê tirş re hinek rûn digire. Nav ji keşkê (kashk) tê, bêjeya Kurdî ji bo mastê tirş ê parzûnkirî. Ew xwarineke sade ya gundiyan e, ne xwarineke merasîmî.
Ma keşkeya Kurdî heman keşkeka UNESCOyê ye?
Na. Xwarina ku di 2011 de ji aliyê UNESCOyê ve hatiye tomarkirin keşkeka merasîmî ya Tirkî ye — xwarina goşt û genimê ku ji bo dawetan û cejnan bi hevkarî di qazanên mezin de tê pijandin. Keşkeya Kurdî xwarineke cuda ye: helîmeya savar û mastê tirş ku li malê bi kevçiyê tê xwarin û goşt tê de nine. Her du danek û rehê navekî hevpar dikin, lê bi tevahî bi awayên cuda tên amadekirin û xwarin. Tenê cureya merasîmî ya Tirkî li lîsteya UNESCOyê ye.
Çima mastê tirş pêdivî bi ardê heye?
Ard mast sabît dike da ku dema germ dibe neqelişe û ji hev cuda nebe. Proteînên mastê di bin germahiya bilind de ji hev cuda dibin, lê hinek ardê ku ji berê tê de tê tevdan wan bi hev ve girê dide û ava xwarinê nerm û yekreng dihêle. Heman rêbaz di xwarinên din ên Kurdî yên bi mastê tên pijandin de jî tê bikaranîn, wek dokliw û kutilk daw. Aşpêjên Kurd ev rêbaz bi nifşan bi kar anîne da ku mastê teze bikin pêkhateyeke sabît ji bo pijandinê.
Encam
Keşke gotara heftê û heştemîn a vê rêzeyê ye û şêweyeke nazik a jêbirinê nîşan dide: ne dizîna xwarinekê, lê desteserkirina navekî. Dema “keşkek” di 2011 de wek xwarineke merasîmî ya Tirkî ket lîsteya UNESCOyê, bêje êdî nîşanê metbexa Kurdî neda ku helîmeya mastê tirş a bi heman navî bi sedsalan tê de hêdî hêdî keliyaye. Keşkeya Kurdî hemû tiştê ku ev rêze di xwarina Kurdî de dibîne ye: dan, şîrê mayî û rûn, bi baldarî hatine tevlihevkirin da ku ji hema hema tu tiştî xwarineke temam çêbibe. Rûn di qulikeke navenda taseke danê tirş de tê rijandin. Kevçiyek. Sibeheke çiyayî. Ew xwarineke merasîmî nine. Pêdiviya wê bi qazaneke mezin an dawetekê nine. Tenê pêdiviya wê bi wan sê tiştan e ku malbateke Kurd her tim hebûn. Piştî heftê û heşt gotaran, keşke tîne bîra me ku lîsteyên mîrasê hin kevneşopiyan tomar dikin û hinên din ji ber çavan diçin — û ew ên ji ber çavan diçin hêj her roj bi kevçiyê tên xwarin.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Wikipedia — Keşkek (xwarina merasîmî ya Tirkî ku di 2011 de ji aliyê UNESCOyê ve hat tomarkirin)
Kurdish-History.com — Kutilk: Hevîrên tijkirî yên Kurdî (xwarina din a Kurdî ji savar û mastê)
Kurdish-History.com — Jajeek: Mast û xiyarê Kurdî (agahiyên din ji zincîra Kurdî ya şîr)