Nêrîneke giştî
Sedsala 20an di teşegirtina nasnameya Kurdî de girîng bû û bi vejîna çandî, têkoşînên siyasî yên xweseriyê û kesayetiyên bibandor ên Kurd hat taybetkirin. Tevî dijwariyên piştî perçekirina axên Kurdî ya piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, vejîneke çandî derket û yekîtî û serbilindî di nav Kurdan de xurt kir. Bûyerên sereke wek Şerê Kendavê û Şerê Navxweyî yê Sûriyeyê lêgerîna berdewam a naskirin û çarenûsiya xwe nîşan dan; beşdariya jinan di tevgeran de berxwedêrî nîşan da. Mîrata dîroka Kurdan îro jî hêvî û çalakiyê îlham dide.
Naverok
Vejîna çandî û avabûna nasnameyê
- Kesayetiyên navdar ên Kurd di edebiyat û akademiyayê de
- Kesayetiyên giştî yên navdar ên Kurd
- Demên diyarker di dîroka nêzîk de
Cîhaneke hêvî û têkoşîna berdewam
- Girîngiya sedsala 20an ji bo nasnameya Kurdî çi ye?
- Peymana Sêvrê û Peymana Lozanê çawa bandor li Kurdan kirin?
- Hin kesayetiyên navdar ên Kurd ên di blogê de hatine behskirin kî ne?
- Jinan di şoreşa Kurdî de çi rol lîstin?
- Nûjenbûnê di dîroka nêzîk de çawa bandor li nasnameya Kurdî kiriye?
Sedsala 20an wek serdemeke bingehîn disekine ku nasnameya Kurdî ya ku em îro nas dikin teşe da. Pêşketina vê nasnameyê bi awayekî hûr bi herikînên berfirehtir ên dîroka Kurdan re girêdayî ye ku tijî armancên naskirina çandî, xweserî û nasnameya neteweyî ne. Di vê gotarê de em ê aliyên piralî yên çand û mîrata Kurdistanê, bi kesayetiyên giştî yên navdar ên Kurd û rolên wan di tevgerên dîrokî û dîplomasiya Kurdan de re, bidin ber çavan.
Avabûna nasnameya Kurdî
Dawiya Împaratoriya Osmanî û geşbûnên piştî Şerê Cîhanê yê Yekem demeke biryardar ji bo gelê Kurd anîn. Dema dewlet-neteweyên nûjen ji xwelîya împaratoriyan derketin, gelê Kurd xwe di nav sînorên nû yên Tirkiye, Îran, Îraq û Sûriyeyê de parvekirî û perçebûyî dît. Ev parvekirin tevgerek bi armanca ji nû ve pênasekirin û diyarkirina nasnameyeke taybet a Kurdî xurt kir.
Çarçoveya sereke ya dîrokî
Peymana Sêvrê (1920): Di destpêkê de peymana piştî Şerê Cîhanê yê Yekem soza xweseriyê da Kurdan û hêviya dewleteke serbixwe ya Kurdî şewitand.
Peymana Lozanê (1923): Ev peymana paşîn wan hêviyan ji holê rakir û bingehê tepisandin û qeyranên nasnameyê li herêmên Kurdî danî.
Neteweperwerî û vejîna çandî: Destpêka sedsala 20an bilindbûna neteweperweriya Kurdî, tevgerên çandî û hewldanên belgekirin û vejandina ziman û kevneşopiyên Kurdî dît.
Vejîna çandî û avabûna nasnameyê
Bi pêşketina sedsala 20an re vejîneke çandî derket. Nivîskar, hunermend û parêzgerên çandê ji nû ve şiyarkirina çand û mîrata Kurdistanê kirin pêşîniyek. Ev vejîn di xurtkirina yekîtiya Kurdan û diyarkirina wateya Kurd bûnê di cîhaneke bi lez diguherî de roleke girîng lîst.
Kesayetiyên navdar ên Kurd di edebiyat û akademiyayê de
Di vê serdemê de kesayetiyên dîrokî yên cuda yên Kurd derketin û bûn nîşaneyên çand û nasnameya Kurdî:
Ehmedê Xanî: Ew pir caran wek bavê edebiyata Kurdî tê pîrozkirin û destana wî, «Mem û Zîn», wek nîşaneya têkoşîna Kurdan a naskirinê dixebite.
Şerîf Paşa: Dîplomatekî navdar bû ku piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî ji bo bidestxistina piştgiriya navneteweyî ji xweseriya Kurdan re xebitî.
Cahîde Ural: Rewşenbîr û çalakvaneke pêşeng e ku mafên jinan û perwerdeyê li herêmên Kurdî diparêze.
Rola muzîk û govendê
Muzîk û govend her tim parçeyên bingehîn ên çanda Kurdî bûne. Di vê vejînê de muzîka kevneşopî ya Kurdî dest bi geşbûnê kir û naskirineke berfirehtir bidest xist. Amûrên wek dûdûk û tembûrê bûn nîşaneyên serbilindiyê, nifş bi hev ve girê dan û hesta girêdan û nasnameyê parastin. Stranên muzîkjenên gelêrî yên Kurd pir caran têkoşîn û armancên gelê Kurd dengvedan dikirin û girêdaneke piştgiriya hev çêdikirin.
Têkoşînên naskirina siyasî
Her çend vejîna çandî aliyekî sedsala 20an ji bo Kurdan diyar kir, têkoşînên siyasî jî bi heman astê girîng bûn. Tevgerên dîrokî û dîplomasiya cuda yên Kurdî bi tepisandina berdewam a Kurdan li seranserê herêmê hatin teşedan:
Tevgera neteweyî ya Kurdî
Di dirêjahiya sedsala 20an de gelek tevgerên neteweperwer ên Kurdî derketin û armanc kirin maf û çarenûsiya Kurdan biparêzin. Ji Serhildana Şêx Seîd li Tirkiyeyê di salên 1920an de heta serhildanên Kurdî li Îraq û Îranê, van tevgeran tevî tepisandina xwe pirsgirêkên Kurdan anîn pêşiya bala navneteweyî.
Kesayetiyên giştî yên navdar ên Kurd
Gelek kesayetiyên giştî yên navdar ên Kurd di van tevgeran de rolên girîng lîstin û beşdarî nîqaşa mafên Kurdan bûn:
Mistefa Barzanî: Di tevgera neteweperweriya Kurdî de kesayetiyeke navendî bû û ji bo xweseriyê gelek serhildan li Îraqê rêberî kirin.
Ebdul Rehman Qasimlo: Rêberê Partiya Demokrat a Kurdî bû ku ji bo parastina mafên Kurdan li asta navneteweyî bi dîplomasiyê mijûl bû.
Sîpan Xelîl: Bi çalakiya siyasî mijûl bû û hewl da doza Kurdan bi rêyên parlamentoyê li Sûriyeyê pêş bixe.
Jin di şoreşa Kurdî de
Jinan di tevgerên dîrokî û dîplomasiya cuda yên Kurdî de roleke bingehîn lîstin. Beşdariya wan pir caran hat paşguhkirin, lê ew di teşegirtina hem çarçoveya çandî hem çalakiya siyasî ya nasnameya Kurdî de girîng bû.
Kesayetiyên sereke
Jinên wek Leyla Qadir li eniyên pêş ji bo Kurdistanê şer kirin û çîrokên wan bûne nîşaneyên berxwedêrî û hêzê. Şervanên jin ên Kurd ên ku bi navê YPJ (Yekîneyên Parastina Jin) têne naskirin li cîhanê rêz û heyranî bidest xistine û hevgirtina armancên nûjen ên siyasî û nirxên kevneşopî nîşan didin.
Nûjenbûn û bandora cîhanî
Dema sedsal ber bi dawiyê ve diçû, rewşa cîhanî dest bi guherînê kir. Derfetên zêdetir ên ragihandin û teknolojiyê rê dan haydarî û parastina berfirehtir a mafên Kurdan. Pirsgirêka Kurdî li ser asta navneteweyî navdartir bû û derketina înternetê, ku belavkirina çîrok û têkoşînên Kurdan hêsan kir, wê xurt kir.
Demên diyarker di dîroka nêzîk de
Şerê Kendavê (1990-1991): Ev pevçûn ji bo Kurdên Îraqê rewşeke taybet çêkir û bû sedema damezrandina herêmeke xweser.
Şerê Navxweyî yê Sûriyeyê (2011-heta îro): Beşdariya Kurdan a şerê li dijî DAÎŞê alîkar bû ku nêrînên li ser cihê Kurdan li Rojhilata Navîn ji nû ve teşe bigirin.
Referandûma Serxwebûna Kurdistanê (2017): Ev demeke bingehîn li Îraqê pêk hat û têkoşîna berdewam a Kurdan a çarenûsiya xwe nîşan da.
Cîhaneke hêvî û têkoşîna berdewam
Sedsala 20an bi rastî ji bo Kurdan serdemeke hêvî û têkoşînê bû. Rêwîtiya wan a di çand, berxwedan û nasnameyê de giyanekî mayînde nîşan dide. Çand û mîrata dewlemend a Kurdî bandor li gelek herêman kirine û şopeke mayînde li ser asta cîhanî hiştine.
Dema ku em li van dîrokan difikirin, girîng e ku nas bikin lêgerîna naskirin, xweserî û nasnameyê di sedsala 21an de jî didome. Mîrata kesayetiyên dîrokî yên Kurd û tevgerên wan hê jî dengvedanê dike û hêviyê di nav bi milyonan Kurdên li cîhanê de zindî dihêle.
Ev rêwîtiya sedsala 20an têkoşînên ku bûne sedema nasnameyeke xurt a Kurdî ya îro nîşan dide. Dema dijwariyên îro derdikevin, dersên boriyê bêguman dê nifşên pêşerojê yên Kurd di lêgerîna rûmet, dadwerî û serbilindiya çandî de rêberî bikin. Rêwîtî didome û ji giyanekî berxwedêr û hêviyeke natewandî hêz digire.
Pirsên pir tên pirsîn
Girîngiya sedsala 20an ji bo nasnameya Kurdî çi ye?
Sedsala 20an serdemeke bingehîn bû ku nasnameya Kurdî teşe da û ew bi armancên naskirina çandî, xweserî û nasnameya neteweyî di nav tevgerên dîrokî de girê da.
Peymana Sêvrê û Peymana Lozanê çawa bandor li Kurdan kirin?
Peymana Sêvrê di destpêkê de piştî Şerê Cîhanê yê Yekem soza xweseriyê da Kurdan, lê Peymana Lozanê paşê wan hêviyan ji holê rakir û bû sedema tepisandin û qeyranên nasnameyê.
Hin kesayetiyên navdar ên Kurd ên di blogê de hatine behskirin kî ne?
Kesayetiyên navdar Ehmedê Xanî, Şerîf Paşa, Mistefa Barzanî û Ebdul Rehman Qasimlo di nav xwe de digirin; her yek di tevgerên çandî û siyasî yên Kurdî de rolên girîng lîstin.
Jinan di şoreşa Kurdî de çi rol lîstin?
Jinan di tevgerên dîrokî yên Kurdî de roleke girîng lîstin û kesayetiyên wek Leyla Qadir û YPJ di lêgerîna mafên Kurdan de hêz û çalakiyê nîşan didin.
Nûjenbûnê di dîroka nêzîk de çawa bandor li nasnameya Kurdî kiriye?
Nûjenbûn û ragihandina cîhanî ya zêde haydarî û parastina berfirehtir a mafên Kurdan hêsan kirine û pirsgirêka Kurdî li asta navneteweyî navdartir kirine.