Nêrîna Giştî
Ev blog dîroka dewlemend a gelê Kurd vedikole û girîngî dide mîrata wan a çandî û berxwedêriya li dijî Împaratoriya Osmanî. Kesayet û serhildanên sereke yên têkoşîna wan a xweseriyê ava kirin derdixe holê û girîngiya parastina nasnameya Kurdî bi rêya huner û dîplomasiyê nîşan dide. Mîrata berxwedêriya Kurdî bandora xwe li tevgerên nûjen ên maf û naskirinê didomîne.
Naverok
Împaratoriya Osmanî Û Bandora Wê Li Jiyana Kurdî
Kesayetên Dîrokî Yên Kurd Ên Sereke Û Rola Wan Di Berxwedêriyê De
Berxwedêriya Kurdî: Serhildan Û Tevger
- Serhildana Diyarbekirê (1892)
Tevgerên Dîrokî Yên Kurd Û Dîplomasî
- Girîngîdana sereke ya bloga li ser berxwedêriya Kurdî di Împaratoriya Osmanî de çi bû?
- Çend kesayetên sereke yên berxwedêriya Kurdî li dijî Împaratoriya Osmanî kî bûn?
- Çend serhildanên girîng di Împaratoriya Osmanî de ku Kurd tevlî wan bûn çi bûn?
- Gelê Kurd çawa nasnameya xwe ya çandî di bin desthilatdariya Osmanî de parast?
- Mîrata berxwedêriya Kurdî ya îroyîn çi ye?
Dîroka gelê Kurd dewlemend û tevlihev e û bi çandeke zindî, kesayetên dîrokî yên girîng û kevneşopiyeke dirêj a berxwedêriyê tê naskirin. Di dirêjahiya salan de civakên Kurd gelek astengî dîtine, bi taybetî di dema Împaratoriya Osmanî de. Ev nivîsa blogê diçe kûrahiya dîroka Kurdî û ronahiyê li tevgerên wan ên berxwedêriyê, kesayetên girîng ên ku têkoşîna wan ava kirin û mîrata mayînde ya çand û mîrata Kurdistanê dixîne.
Împaratoriya Osmanî Û Bandora Wê Li Jiyana Kurdî
Ji bo famkirina berxwedêriya Kurdî divê em pêşî çarçoveya Împaratoriya Osmanî bikolin, ku li axeke berfireh desthilatdar bû û ev ax beşeke mezin a Iraq, Tirkiye, Îran û Sûriya îroyîn digirt nav xwe. Împaratorî di dawiya sedsala 13an de hat damezrandin, bi lez berfireh bû û bû yek ji împaratoriyên herî mezin û herî dirêjmayî di dîrokê de. Payeya ne zelal a herêmên Kurdî di nav vê împaratoriya berfireh de bingehê pevçûn û berxwedêriyê danî.
Di bin desthilatdariya Osmanî de Kurd bi piranî bi rêya serokên herêmî dihatin rêvebirin. Ev pergala feodal rê dida rêberên Kurd ku dereceyek xweseriyê biparêzin; lê desthilata navendî ya Osmaniyan sînordarî disepandin û hewl dida komên etnîkî yên cihê, di nav wan de Kurd, asîmîle bike. Têkoşîna xweserî û xwepênasekirinê bû gurkerê gelek tevgerên dîrokî yên Kurd û dîplomasiyê di vê serdemê de.
Kesayetên Dîrokî Yên Kurd Ên Sereke Û Rola Wan Di Berxwedêriyê De
Di dirêjahiya dîroka gelê Kurd de gelek kesayetên giştî yên Kurd hebûne ku di berxwedêriya li dijî kontrola Osmanî de rolên bingehîn lîstine. Van kesayetên dîrokî yên Kurd ne tenê ji bo mafên gelê xwe şer kirin, lê beşdarî dîmena çandî ya neteweya Kurd jî bûn. Çend ji van kesayetên navdar ev in:
Siltan Ebdulhemîdê II: Her çend pir caran bi nêrîneke neyînî tê dîtin, ew kesayetekî bingehîn bû ku têkiliyên Kurdî-Osmanî tevlihev kirin û bû sedema serhildan û rabûnên cihê.
Şêx Seîdê Pîranê: Di destpêka sedsala 20an de Şêx Seîd serhildaneke girîng li dijî hikûmeta navendî rêberî kir û daxwaza Kurdan a xweseriyê derxist holê.
Îbrahîm Xelîl Paşa: Serokekî eşîrî yê Kurd ku bi hêzên cihê li herêmê re danûstandin kirin û dîplomasiya jêhatî ya ku rêberên Kurd pir caran bi kar dianîn nîşan da.
Seyîd Ebdulqadir: Rêberekî olî yê navdar ku di bin desthilatdariya Osmanî de parêzvaniya nasname û xweseriya Kurdî kir.
Van kesayetan, li kêleka yên din, vegotina berxwedêriya Kurdî ava kir û beşdarî mîrata berdewamiyê bûn ku di çanda Kurdî de reh girtiye.
Berxwedêriya Kurdî: Serhildan Û Tevger
Sedsalên 19an û 20an demeke bingehîn a serhildan û berxwedêriyê ji bo gelê Kurd nîşan dan. Têkoşînên berdewam di dema Împaratoriya Osmanî de bûn sedema rêzek serhildanan, ku her yekê motîvasyon û encamên xwe hebûn. Çend serhildanên sereke ev bûn:
Serhildana Diyarbekirê (1892)
Ev serhildan di bersiva siyasetên çewisandina erdê û bacên ku Osmaniyan sepandin de derket holê. Têkoşînê beşên eşîrî yên Kurd ên cihê li dijî hikûmeta navendî yek kirin û ji bo tevgerên berxwedêriyê yên paşerojê pêşnimûne danî.
Serhildana Şêx Seîd (1925)
Serhildana Kurdî ya herî navdar di dawiya serdema Osmanî de Serhildana Şêx Seîd bû. Ev serhildan hem li ser hêviyên siyasî yên xweseriyê hem li ser motîvasyonên olî yên sepandina rêveberiya Îslamî ava bû. Wê têkiliya tevlihev a di navbera hestên olî û neteweperest de di berxwedêriya Kurdî de nîşan da.
Serhildana Agiriyê (1930)
Serhildana Agiriyê demeke nêzîk piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û ji nû ve avakirina sînoran li Rojhilata Navîn pêk hat. Kurd hest dikirin ku peymanên piştî şer, ku hêviyên wan ên dewleteke serbixwe paşguh kirin, xiyanet li wan kirine û li dijî siyasetên çewisandinê yên Komara Tirkiyeyê rabûn. Ev serhildana di bin rêberiya rêberê eşîrên Kurd de daxwaza mayînde ya xweseriyê nîşan da.
Tevî astengiyên di bin desthilatdariya Osmanî de gelê Kurd karî çand û mîrata xwe ya dewlemend a Kurdistanê biparêze. Kurdan bi rêya kevneşopiyên devkî, muzîk, wêje û şêweyên din ên derbirîna hunerî nasnameya xwe parast û girêdanên civakî û ruhê berxwedêriyê xurt kirin. Berhemên mezin ên helbestvan û nivîskarên Kurd ên wek Ehmedê Xanî beşdariyeke mezin di parastina nasnameya çandî ya Kurdî û îdealên azadî û berxwedêriyê de kirin.
Berdewamiya kiryarên çandî di nav çewisandinê de wek rêya serhildanê û nîşaneya nasnameyê xizmet kir. Cejn, cilên kevneşopî û çîrokbêjiya malbatî di nav nifşan de veguhastin û piştrast kirin ku rewşa dijwar a Kurdan qet neyê ji bîrkirin. Parastina çanda Kurdî wek şêweyeke dîplomasiyê jî xizmet kir, ku tê de kesan ji serbilindiya çandî sûd digirt da parêzvaniya mafên siyasî bikin.
Tevgerên Dîrokî Yên Kurd Û Dîplomasî
Kurd ji ber berxwedêriya xwe ya komî ya berdewam di dema Împaratoriya Osmanî de wek faktorekî girîng li dîmena siyasî derketin holê. Lê wan ne tenê bi rêyên leşkerî dixwest nasnameya xwe piştrast bikin. Tevgerên dîrokî yên Kurd û dîplomasî pir caran hevalbendiyên stratejîk bi hêzên herêmî û biyanî yên wek Brîtanî û Rûsan re girtine nav xwe û faktorên tevlihev ên jeopolîtîk ên ku wê demê kar dikirin derxistine holê.
Ji lêgerîna naskirina fermî ya nasnameya xwe heta parêzvaniya mafên siyasî, rêberên Kurd bi jêhatî tevlî gotûbêjên dîplomatîk bûn û pir caran eniyeke yekgirtî ji bo xweseriyê nîşan didan. Ev tîbûna naskirinê bingehê tevgerên paşerojê danî û avakirina hêviyên siyasî yên gelê Kurd îro jî didomîne.
Mîrata Berxwedêriya Kurdî
Heta dema Împaratoriya Osmanî di dîrokê de winda dibe, mîrata berxwedêriya Kurdî dengvedanê didomîne. Hewildanên kesayetên dîrokî û gurkerên li pişt serhildanan hesteke nasnameyê di nav civakên Kurd ên nûjen de pêş xistin, sînor derbas kirin û xwe li gorî çarçoveyên îroyîn guncandin. Îro ev mîrat di têkoşînên berdewam ên maf û naskirinê li seranserê herêmên ku Kurd lê dijîn de tê dîtin.
Di lêkolîna rola gelê Kurd di dema Împaratoriya Osmanî de em ne tenê dîrokeke pevçûnê, lê çîrokeke kûrtir a berxwedêrî û nasnameyê dibînin. Vegotina berxwedêriyê ya di çand û mîrata Kurdî de cih girtî îlham dide nifşên îroyîn û paşerojê dema ew di cîhaneke her li ser guherînê de cihê xwe dibînin.
Mîrateke Hêjayî Pîrozbahiyê
Dîroka bi hikmet a berxwedêriya Kurdî di dema Împaratoriya Osmanî de ne tenê wek şahidiya têkoşînên hatine dîtin, lê wek pîrozbahiya çandeke dewlemend bi berxwedêrî, yekbûn û lêgerîna nasnameyê jî disekine. Dema em li van tevgeran û kesayetên dîrokî yên Kurd ên bi bandor ên ku ji wan derketin difikirin, em mîrata zindî ya ku hê îro bandor li nasnameya Kurdî dike bi bîr tînin. Pejirandina vê çîrokê alîkariya piştrastkirina lêgerîna berdewam a pejirandin û mafan dike ku îlhamê dide gelê Kurd; çîrokeke ku hêjayî cihekî di vegotinên cîhanî de ye.
Pirsên Bi Berdewamî Tên Kirin
Girîngîdana sereke ya bloga li ser berxwedêriya Kurdî di Împaratoriya Osmanî de çi bû?
Ev blog girîngî dide dîroka gelê Kurd, tevgerên wan ên berxwedêriyê, kesayetên dîrokî yên sereke û mîrata çandî ya ku di dema Împaratoriya Osmanî de derket holê.
Çend kesayetên sereke yên berxwedêriya Kurdî li dijî Împaratoriya Osmanî kî bûn?
Kesayetên sereke Siltan Ebdulhemîdê II, Şêx Seîdê Pîranê, Îbrahîm Xelîl Paşa û Seyîd Ebdulqadir in, ku wan di parêzvaniya mafên Kurdan û xweseriyê de rolên bingehîn lîstin.
Çend serhildanên girîng di Împaratoriya Osmanî de ku Kurd tevlî wan bûn çi bûn?
Di serhildanên girîng de Serhildana Diyarbekirê ya 1892an, Serhildana Şêx Seîd ya 1925an û Serhildana Agiriyê ya 1930î hebûn.
Gelê Kurd çawa nasnameya xwe ya çandî di bin desthilatdariya Osmanî de parast?
Tevî astengiyan gelê Kurd bi rêya kevneşopiyên devkî, muzîk, wêje û derbirîna hunerî nasnameya xwe ya çandî parast.
Mîrata berxwedêriya Kurdî ya îroyîn çi ye?
Mîrata berxwedêriya Kurdî îro dengvedanê didomîne û îlhamê dide civakên Kurd ên nûjen di têkoşînên wan ên berdewam ên maf û naskirinê de.
Pirtûkên Kurdish-History.com