Lêgerîna xweseriyê di nav gelê kurd de beşeke girîng di tevna tevlihev a dîroka Rojhilata Navîn de ye. Têkoşînên kurdan ji sedsalekê zêdetir dirêj dibin û bi kûrahî di dîroka wan a kurd a dewlemend de kok girtine; ew tevgerên dîrokî û destpêşxeriyên dîplomasiya kurdan ên cuda yên nasname û xwestekên wan şekil dane dihewînin. Di vê gotarê de, em dê paşxaneya dîrokî ya van têkoşînan, kesayetiyên kurd ên raya giştî yên navdar û awayê ku çand û mîrata Kurdistanê di nav dijwariyan de berxwedêr dimînin lêkolîn bikin.

Kokên xwestekên kurdan

Kurd, komeke etnîkî ku bi piranî li herêmên çiyayî yên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê dijîn, xwedî dîrokeke dirêj û zindî ne ku bi hezaran sal ber bi paş ve diçe. Rêwîtiya wan a ber bi xweseriyê ve di sedsala 19an de dest bi şekilgirtinê kir, dema ew bi zextên zêde dibûn ên Împaratoriya Osmanî ya nûjen dibû re rû bi rû bûn. Dema netewetî li seranserê Ewropayê belav dibû, kurdan dest bi pênasekirina nasnameya xwe li ser bingeha ziman, çand û dîrokeke hevpar kirin.

Ev Peymana Sevrê di 1920an de xalekî bingehîn di dîroka kurdan de nîşan da. Wê soza damezrandina dewleteke kurd a xweser da. Lê Peymana Lozanê ya di 1923an de li dû wê hat, ku sînorên Tirkiyeya nûjen nas kirin, bi bandor van xwestekan betal kir. Têkoşîna kurdan a xweseriyê dijwartir bû û zemin ji rêzek serhildan û tevgerên siyasî li seranserê dehsalên paşê re amade kir.

Kesayetiyên dîrokî yên kurd ên navdar

Li seranserê têkoşîna wan, çend kesayetiyên dîrokî yên kurd wek rêberên navdar û sembolên hêviyê ji gelê kurd re derketine pêş. Yek ji van kesayetiyan Şêx Mehmûd el-Barazinî ye, ku di destpêka sedsala 20an de serhildanek li dijî desthilatdariya Brîtanyayê li Iraqê rêber kir. Her çend hewldanên wî di dawiyê de bi têkçûnê bi dawî bûn jî, wan bingeha nifşên paşerojê danî da têkoşîna mafê diyarkirina qedera xwe berdewam bikin.

Kesayetiyeke din a girîng Celal Talebanî ye, hevdamezrînerê Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (PUK) û serokê berê yê Iraqê. Hewldanên wî di salên 1990î de, bi taybetî di damezrandina Herêma Kurdistanê ya Iraqê de, ji bo têgihîştina têkoşîna kurd a nûjen bingehîn in. Lêgerîna Talebanî ya bêwestan a mafên kurdan û nûnertiya li qada navneteweyî serdemeke nû di tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan de nîşan da.

Rola jinên kurd di têkoşînê de

Têkoşîna xweseriya kurdan tenê ji aliyê mêran ve nehatiye rêberkirin; jinan jî roleke bingehîn lîstine. Kesayetiyên wek Leyla Zana, siyasetmedar û çalakvaneke kurd, li dijî pîvanên civakî derketine û doza kurdan xistine nav ronahiya raya giştî. Axaftin û çalakvaniya wê îlhamê dane kesên din ên bêhejmar û nîşan dane ka jin di vê têkoşîna berdewam de çiqas bingehîn in.

Berxwedêriya çandî di nav pevçûnê de

Çand û mîrata Kurdistanê zindî û cihêreng in û şêwazên kevneşopî yên muzîk, dans, cil û xwarinan dihewînin. Tevî aloziya jeopolîtîk û pevçûna berdewam, kurdan karîbûye nasnameya xwe ya çandî biparêzin. Festîvalên wek Newrozê, sersala kurdan, sembolên hêvî û berxwedêriyê ne û bi hezaran kesan dikişînin ku mîrata xwe pîroz bikin.

Parastina zimanê kurdî di parastina çanda wan de jî bingehîn e. Heta di derdorên dijminane de jî, kurdan pêşxistina edebiyat û huneran berdewam kiriye. Destpêşxeriyên cuda hewl didin perwerdehiya zimanê kurdî ji nû ve zindî bikin û piştrast bikin ku nifşên paşerojê bi kokên xwe re girêdayî bimînin.

Bandora soz û xiyanetê

Sozên dîrokî yên ji gelê kurd re hatine dayîn gelek caran bi xiyanetê re rû bi rû bûne. Encamên Şerê Cîhanê yê I bi pêleke sozên şikestî yên hêzên mezin hatin nîşankirin û kurd bêhêvî hiştin, lê di lêgerîna xwe ya naskirin û xweseriyê de hîn jî bi biryar bûn. Ji ber vê yekê, gelek serhildan li seranserê herêmê derketin holê û her yek hêza kûrtir a mafê diyarkirina qedera xwe nîşan dida.

Tevgerên nûjen ên xweseriyê

Dema em di sedsala 21an de kûr dibin, tevgera kurdan a xweseriyê hêza mezin girtiye, bi taybetî li Iraqê. Damezrandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) destkeftiyeke mezin bûye û radeyeke xwerêveberiyê ji kurdên Iraqê re dabîn kiriye. Lê ev xweserî bi berdewamî ji aliyê têkiliyên siyasî yên berfirehtir ên herêmê ve tê xistin ber pirsê.

Li Sûriyeyê, bilindbûna modelên rêveberiyê yên bi rêberiya kurdan vegotineke nû afirandiye û şiyanên wan ên xwerêveberiyê derxistine pêş, bi taybetî di dema şerê navxweyî yê Sûriyeyê de. Yekîneyên Parastina Gel (YPG), ku bi piranî kurd in, bi hewldanên xwe yên li dijî DAIŞê naskirina navneteweyî qezenc kirine. Vê rewşê bi awayekî surprîz xwestekên kurdan ên xweseriyê xistine nav ronahiya cîhanî.

Têkiliyên navneteweyî û xwestekên kurdan

Têkiliya navbera gelê kurd û hikûmetên dewletên herêmê hîn jî tevlihev e. Netewe li seranserê cîhanê her ku diçin têkoşîna kurdan nas dikin, bi taybetî ji ber girîngiya wan a stratejîk di rûbirûbûna tehdîdên terorîst ên wek DAIŞê de. Lê destwerdanên siyasî yên berdewam gelek caran şansên kurdan ên xweseriya rastîn tevlihevtir dikin.

Tevî girîngiya wan, gelê kurd rûbirûbûna rewşên dijwar, di nav de ji cihê xwe dûrkirin, tepeserkirin û tundûtûjî, berdewam dike. Piştgiriya navneteweyî ji mafên kurdan re perçeyî dimîne û gelek kurd hîs dikin ku hevpeymanên wan ew bêpiştgirî hiştine. Lê hêvîdarî dimîne dema cîhan dest bi têkiliya bi vegotina kurdan re ji nû ve dike.

Nêrînek li paşerojê

Paşeroja xweseriya kurdan hîn jî nediyar lê hêvîdar e. Dema cîhanîbûn honandina çandên cuda bi hev re berdewam dike, kurd ji ber dîroka xwe ya dewlemend û ruhê berxwedêr di rewşeke taybet de ne. Diyaloga berdewam, hem di siyaseta herêmî hem di platformên navneteweyî de, ji bo ku kurd bigihîjin armancên xwe yên kevn jiyanî ye.

Faktorên wek yekîtiya siyasî di navbera aliyên kurd de, parêzvaniya navneteweyî û berxwedêriya çandî dê tevkariya mezin ji paşeroja xweseriya kurdan re bikin. Şerên ku nifşên berê yên kurdan li ber wan li ber xwe dan wek derseke hêja di girîngiya domandinê di nav rewşên dijwar de kar dikin.

Çi li pêş e?

Rêwîtiya xweseriya kurdan ji lêgerîneke siyasî ya tenê wêdetir e; ew têkoşîneke kûr a nasname, çand û mirovahiyê ye. Dema em çand û mîrata Kurdistanê pîroz dikin û lehengên boriyê bi bîr tînin, pêwîst e ku em hişyar û piştgirê xwestekên wan bimînin. Divê cîhan berxwedêrî û tevkariya gelê kurd di çarçoveya berfirehtir a herêmê û derveyî wê de nas bike.

Di tevna mezin a dîroka mirovahiyê de, çîroka gelê kurd girîngiya xweserî, nasnameya çandî û lêgerîna dadê ya bêwestan bi bîr tîne. Têkoşînên wan ên berdewam bi hemû kesên li dijî zordestiyê şer dikin re deng vedidin û hêviyê ji paşerojeke ronaktir û xwesertir re teşwîq dikin.

Lêgerîna xweseriya kurdan gelek dûrî dawiyê ye; ew çîrokeke guherbar a bi ruh, berxwedêrî û mafê ku nayê înkarkirin ê diyarkirina qedera xwe tije ye. Bi rêzgirtina ji dîroka wan re û sekinandina li gel wan, em ruhê domdar ê mirovahiyê qebûl dikin.

Pirsên pir tên kirin

Paşxaneya dîrokî ya têkoşînên kurdan ên xweseriyê çi ye?

Têkoşînên kurdan ên xweseriyê di dîroka wan a dewlemend de kok girtine û ji ber zextên Împaratoriya Osmanî ya nûjen dibû di sedsala 19an de dest bi şekilgirtinê kirin; piştî ku Peymana Lozanê di 1923an de sozên berê yên dewleteke xweser betal kirin, ew dijwartir bûn.

Hin kesayetiyên navdar di têkoşîna kurdan a xweseriyê de kî ne?

Di nav kesayetiyên navdar de Şêx Mehmûd el-Barazinî, ku serhildanek li dijî desthilatdariya Brîtanyayê li Iraqê rêber kir, û Celal Talebanî, hevdamezrînerê Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê û serokê berê yê Iraqê, ku bi hewldanên xwe yên damezrandina Herêma Kurdistanê ya Iraqê tê nasîn, hene.

Jinên kurd di têkoşîna xweseriyê de çi rolê dilîzin?

Jinên kurd di têkoşîna xweseriyê de roleke bingehîn lîstine û kesayetiyên wek Leyla Zana çalakvanî rêber dikin û îlhamê didin yên din; ev beşdariya wan a bingehîn di têkoşîna berdewam a mafên kurdan de nîşan dide.

Gelê kurd çawa nasnameya xwe ya çandî di nav dijwariyan de diparêze?

Gelê kurd nasnameya xwe ya çandî bi kevneşopiyên zindî yên wek muzîk, dans û xwarinan, li gel pîrozbahiyên wek Newrozê û destpêşxeriyên parastina ziman û edebiyata kurdî, diparêze.

Rewşa niha ya xweseriya kurdan di sedsala 21an de çi ye?

Di sedsala 21an de, tevgera kurd hêz girtiye, bi taybetî li Iraqê bi damezrandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê, û rêveberiya bi rêberiya kurdan li Sûriyeyê naskirina navneteweyî qezenc kiriye, her çend zehmetiyên siyasî yên berdewam hîn hebin jî.