هەوڵی گەلی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن بەشێکی گرنگە لە مێژووە ئاڵۆزەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ململانێکانی کورد، کە زیاتر لە سەدەیەک دەگرنەوە، ڕیشەیەکی قووڵیان لە مێژووە دەوڵەمەندەکەیاندا هەیە و بزووتنەوە مێژووییە جیاوازە کوردییەکان و دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییەکان دەگرنەوە کە شێوەیان بە ناسنامە و ئاواتەکانیان داوە. لەم وتارەدا پاشخانی مێژوویی ئەم ململانێیانە، کەسایەتییە بەرچاو و ناسراوە کوردەکان و ئەوە دەخەینە ڕوو کە کولتوور و میراتی کوردستان چۆن لە نێو سەختییەکاندا خۆڕاگر دەمێننەوە.
سەرەتای ئاواتەکانی کورد
کوردەکان، کە گرووپێکی نەتەوەیین و بە زۆری لە ناوچە شاخاوییەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا دەژین، مێژووێکی درێژ و زیندوویان هەیە کە بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. ڕێبازیان بەرەو خۆبەڕێوەبردن لە سەدەی 19دا دەستی کرد بە شێوەگرتن، کاتێک ڕووبەڕووی فشارە زیادبووەکانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بوونەوە کە بەرەو نوێبوونەوە دەچوو. لەگەڵ بڵاوبوونەوەی نەتەوەخوازی بە ئەورووپادا، کوردەکان دەستیان کرد بە داڕشتنی ناسنامەی خۆیان لەسەر بنەمای زمان، کولتوور و مێژوویەکی هاوبەش.
لەگەڵ پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920دا، مێژووی کورد گەیشتە خاڵێکی وەرچەرخانی چارەنووسساز. ئەم پەیماننامەیە بەڵێنی دامەزراندنی دەوڵەتێکی خۆبەڕێوەبەری کوردی دا. بەڵام پەیماننامەی لۆزان کە دواتر لە ساڵی 1923دا هات و دانی بە سنوورەکانی تورکیای هاوچەرخدا نا، لە کرداردا ئەم ئاواتانەی هەڵوەشاندەوە. ململانێی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن توندتر بوو و زەمینەی بۆ زنجیرەیەک ڕاپەڕین و بزووتنەوەی سیاسی لە دەیەکانی دواتردا خۆش کرد.
کەسایەتییە مێژووییە بەرچاوە کوردەکان
بە درێژایی ململانێکەیان، چەند کەسایەتییەکی مێژوویی کورد وەک ڕابەری بەرچاو و هێمای هیوا بۆ گەلی کورد سەریان هەڵداوە. یەکێک لەم کەسایەتییانە شێخ مەحمودی ئەلبارازینییە، کە لە سەرەتای سەدەی 20دا ڕاپەڕینێکی دژ بە فەرمانڕەوایی بەریتانیا لە عێراق ڕابەرایەتی کرد. هەرچەندە هەوڵەکانی لە کۆتاییدا بە شکست کۆتایی هاتن، بەڵام بنەمایان بۆ نەوەکانی داهاتوو دانا تا تێکۆشان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس بەردەوام بکەن.
کەسایەتییەکی گرنگی دیکە جەلال تاڵەبانییە، هاودامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK) و سەرۆکی پێشووی عێراق. هەوڵەکانی لە دەیەی 1990دا، بە تایبەتی لە دامەزراندنی هەرێمی کوردستانی عێراق، بۆ تێگەیشتن لە ململانێی هاوچەرخی کورد بنەڕەتین. هەوڵی بێوچانی تاڵەبانی بۆ مافەکانی کورد و نوێنەرایەتییان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، دەستپێکی سەردەمێکی نوێی لە بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسیدا نیشان دا.
ڕۆڵی ژنانی کورد لە ململانێکەدا
تێکۆشان بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد تەنها لەلایەن پیاوانەوە ڕابەرایەتی نەکراوە؛ ژنانیش ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان گێڕاوە. کەسایەتییەکانی وەک لەیلا زانا، سیاسەتمەدار و چالاکوانی کورد، دژایەتیی پێوەرە باوەکانی کۆمەڵگەیان کردووە و دۆزی کوردیان خستووەتە بەر سەرنج. وتارەکان و چالاکییەکانی زانا ئیلهامیان بە کەسانێکی بێژمار بەخشیوە و نیشانیان داوە کە ژنان چەندە لەم ململانێ بەردەوامەدا ڕۆڵێکی بنەڕەتییان هەیە.
خۆڕاگریی کولتووری لە نێو ململانێدا
کولتوور و میراتی کوردستان زیندوو و فرەچەشنن و شێوە نەریتییەکانی مۆسیقا، هەڵپەڕکێ، جلوبەرگ و چێشتلێنان دەگرنەوە. سەرەڕای ئاڵۆزیی جیۆسیاسی و ململانێی بەردەوام، کوردەکان توانیویانە ناسنامەی کولتووری خۆیان بپارێزن. جەژنەکانی وەک نەورۆز، سەری ساڵی کوردی، هێمای هیوا و خۆڕاگرین و هەزاران کەس بۆ گێڕانی میراتەکەیان کۆ دەکەنەوە.
پاراستنی زمانی کوردییش بۆ پاراستنی کولتوورەکەیان بنەڕەتییە. تەنانەت لە ژینگە دژوار و دوژمنکارەکانیشدا، کوردەکان بەردەوام ئەدەب و هونەرەکانیان پەرە پێ داوە. دەستپێشخەرییە جیاوازەکان ئامانجی بووژاندنەوەی فێرکردنی زمانی کوردییان هەیە، تا دڵنیا بن نەوەکانی داهاتوو پەیوەندییان بە ڕیشەکانیانەوە دەپارێزن.
کاریگەریی بەڵێن و خیانەت
ئەو بەڵێنە مێژووییانەی بە گەلی کورد دراون زۆرجار بە خیانەت وەڵام دراونەتەوە. بارودۆخی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم بە شەپۆلێک لە شکاندنی بەڵێنەکان لەلایەن هێزە گەورەکانەوە ناسرا، کە کوردەکانی نائومێد کرد، بەڵام ئەوان لە هەوڵی خۆیان بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردندا هەر سوور مانەوە. لە ئەنجامدا، ڕاپەڕینی زۆر لە سەرانسەری ناوچەکەدا هەڵگیرسان، کە هەر یەکەیان هێزی قووڵتری خواستی مافی دیاریکردنی چارەنووسی ڕەنگ دەدایەوە.
بزووتنەوە هاوچەرخەکان بۆ خۆبەڕێوەبردن
لە سەدەی 21دا، بزووتنەوەی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن هێزێکی بەرچاوی وەرگرتووە، بە تایبەتی لە عێراق. دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) دەستکەوتێکی دیار بووە و ڕێگای بە ڕادەیەک لە خۆبەڕێوەبردن بۆ کوردەکانی عێراق داوە. بەڵام ئەم خۆبەڕێوەبردنە بەردەوام لەلایەن گۆڕان و پەرەسەندنە سیاسییە بەرفراوانترەکانی ناوچەکەوە ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبێتەوە.
لە سووریا، سەرهەڵدانی نموونەکانی فەرمانڕەوایی بە ڕابەرایەتیی کورد چیرۆکێکی نوێی دروست کردووە و تواناکانیان لە خۆبەڕێوەبردندا خستووەتە بەرچاو، بە تایبەتی لە ماوەی جەنگی ناوخۆی سووریادا. یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG)، کە بە زۆری لە کورد پێکهاتوون، بەهۆی هەوڵەکانیان بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش (ISIS) لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ناسراون. ئەم بارودۆخە بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر ئاواتەکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردنی خستووەتە بەر سەرنجی جیهان.
پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و ئاواتەکانی کورد
پەیوەندیی نێوان گەلی کورد و حکومەتەکانی دەوڵەتەکانی ناوچەکە هەر ئاڵۆزە. وڵاتانی سەرانسەری جیهان بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون دان بە ململانێی کوردا دەنێن، بە تایبەتی لەبەر گرنگیی ستراتیژییان لە بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشە تیرۆریستییەکانی وەک داعش (ISIS). بەڵام دەستێوەردانە سیاسییە بەردەوامەکان زۆرجار دەرفەتەکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردنێکی ڕاستەقینە ئاڵۆزتر دەکەن.
سەرەڕای گرنگییان، خەڵکی کورد هەر ڕووبەڕووی بارودۆخی دژوار دەبنەوە، لەوانە ئاوارەبوون، سەرکوتکردن و توندوتیژی. پشتگیریی نێودەوڵەتی بۆ مافەکانی کورد هەر نابەردەوامە و زۆرێک لە کوردەکان هەست دەکەن هاوپەیمانەکانیان بەجێیان هێشتوون. سەرەڕای ئەوەش، گەشبینی هەر ماوە، لە کاتێکدا جیهان دەست دەکات بە دووبارە پەیوەستبوون بە چیرۆکی کوردەوە.
تێڕوانینێکی کورت بۆ داهاتوو
داهاتووی خۆبەڕێوەبردنی کورد هەر نادیارە، بەڵام پڕە لە هیوا. لە کاتێکدا بەجیهانبوون بەردەوام کولتوورە جیاوازەکان پێکەوە دەبەستێتەوە، کوردەکان بەهۆی مێژووە دەوڵەمەندەکەیان و ورەی خۆڕاگرییانەوە پێگەیەکی تایبەتیان هەیە. گفتوگۆی بەردەوام، هەم لە سیاسەتی ناوچەکە و هەم لە کۆڕە نێودەوڵەتییەکاندا، بۆ ئەوەی کوردەکان بە ئامانجە دێرینەکانیان بگەن بنەڕەتییە.
هۆکارەکانی وەک یەکگرتوویی سیاسی لە نێوان لایەنە کوردییەکان، داکۆکیکردنی نێودەوڵەتی و خۆڕاگریی کولتووری بەشدارێکی بەرچاویان لە داهاتووی خۆبەڕێوەبردنی کوردا دەبێت. ئەو شەڕانەی نەوەکانی ڕابردووی کورد بەرگەیان گرتووە، وانەیەکی بەبەهان دەربارەی گرنگیی بەردەوامبوون لە نێو بارودۆخی دژواردا.
چی لە پێشەوە چاوەڕێ دەکات؟
ڕێبازی خۆبەڕێوەبردنی کورد زیاترە لە هەوڵێکی سیاسی؛ ململانێیەکی قووڵە بۆ ناسنامە، کولتوور و مرۆڤایەتی. لە کاتێکدا کولتوور و میراتی کوردستان بە بایەخەوە دەگێڕین و پاڵەوانەکانی ڕابردوو دەهێنینەوە یاد، پێویستە وریا بمێنینەوە و پشتگیری لە ئاواتەکانیان بکەین. جیهان دەبێت لە چوارچێوەی بەرفراوانتری ناوچەکە و دەرەوەی ئەوەدا دان بە خۆڕاگری و بەشداریی گەلی کوردا بنێت.
لە مێژووە بەرفراوانەکەی مرۆڤایەتیدا، چیرۆکی گەلی کورد گرنگیی خۆبەڕێوەبردن، ناسنامەی کولتووری و هەوڵی بێوچانی دادپەروەریمان بیر دەخاتەوە. ململانێ بەردەوامەکانیان لای هەموو ئەوانە دەنگ دەدەنەوە کە دژ بە سەرکوتکردن دەجەنگن، و هیوای داهاتوویەکی ڕووناکتر و خۆبەڕێوەبردنێکی زیاتر دەبەخشن.
هەوڵی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن هێشتا زۆری ماوە کۆتایی بێت؛ چیرۆکێکی لە پەرەسەندندایە، پڕە لە ورە، خۆڕاگری و مافی حاشاهەڵنەگری دیاریکردنی چارەنووس. بە ڕێزگرتن لە مێژوویان و وەستان لە پاڵیان، پێشوازی لە ڕۆحی بەردەوامی مرۆڤایەتی دەکەین.
پرسیارە باوەکان
پاشخانی مێژوویی ململانێکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن چییە؟
ململانێکانی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن ڕیشەیان لە مێژووە دەوڵەمەندەکەیاندا هەیە و لە سەدەی 19دا بەهۆی فشارەکانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، کە بەرەو نوێبوونەوە دەچوو، دەستیان کرد بە شێوەگرتن. ئەم ململانێیانە دوای پەیماننامەی لۆزان لە ساڵی 1923دا توندتر بوون، کە بەڵێنەکانی پێشووی دامەزراندنی دەوڵەتێکی خۆبەڕێوەبەری هەڵوەشاندەوە.
هەندێک لە کەسایەتییە بەرچاوەکانی ململانێی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن کێن؟
کەسایەتییە بەرچاوەکان بریتین لە شێخ مەحمودی ئەلبارازینی، کە ڕاپەڕینێکی دژ بە فەرمانڕەوایی بەریتانیا لە عێراق ڕابەرایەتی کرد، و جەلال تاڵەبانی، هاودامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و سەرۆکی پێشووی عێراق، کە بە هەوڵەکانی بۆ دامەزراندنی هەرێمی کوردستانی عێراق ناسراوە.
ژنانی کورد چ ڕۆڵێک لە ململانێ بۆ خۆبەڕێوەبردندا دەگێڕن؟
ژنانی کورد ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان لە ململانێ بۆ خۆبەڕێوەبردندا گێڕاوە، لەگەڵ کەسایەتییەکانی وەک لەیلا زانا کە ڕابەرایەتیی چالاکی دەکەن و ئیلهام بە کەسانی دیکە دەبەخشن؛ ئەمەش بەشداریی بنەڕەتیی ژنان لە تێکۆشانی بەردەوام بۆ مافەکانی کورد نیشان دەدات.
گەلی کورد چۆن لە نێو سەختییەکاندا ناسنامەی کولتووری خۆی دەپارێزێت؟
گەلی کورد لە ڕێگەی نەریتە زیندووەکانی وەک مۆسیقا، هەڵپەڕکێ و چێشتلێنان، لەگەڵ گێڕانی جەژنەکانی وەک نەورۆز و دەستپێشخەرییەکان بۆ پاراستنی زمان و ئەدەبی کوردی، ناسنامەی کولتووری خۆی دەپارێزێت.
بارودۆخی ئێستای خۆبەڕێوەبردنی کورد لە سەدەی 21دا چۆنە؟
لە سەدەی 21دا بزووتنەوەی کورد بەهێزتر بووە، بە تایبەتی لە عێراق بە دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان، هەروەها فەرمانڕەوایی بە ڕابەرایەتیی کورد لە سووریا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ناسراوە، هەرچەندە ئاستەنگە سیاسییە بەردەوامەکان هەر ماون.