Çîroka eşîrên kurd tevneke balkêş e ku bi têlên dewlemend ên dîrok, çand û berxwedêriya kurdan hatiye honandin. Ev eşîr, ku gelek caran hêza wan kêm tê nirxandin, di şekildana rewşa jeopolîtîk a Rojhilata Navîn de roleke bingehîn lîstine û şopa xwe di dîplomasî û tevgerên civakî de hiştine. Rêwîtiya gelê kurd hem lêgerîna wan a nasnameyê hem bandora wan a domdar li têkiliyên herêmî nîşan dide.
Kokên nasnameya kurd
Ji bo têgihîştina bandora eşîrên kurd, divê mirov di kokên wan de kûr bibe. Çand û mîrata Kurdistanê bi kûrahî di axên ku ew lê dijîn de cih girtiye; ev ax li Iraq, Îran, Tirkiye û Sûriyeyê dirêj dibin. Ev eşîr xwedî ziman, adet û kevneşopiyên cuda ne ku tevkariya nasnameyeke çandî ya zindî dikin.
Ji aliyê dîrokî ve, gelê kurd xwedî pergalên rêveberiyê yên nenavendî ye ku ji strukturên dewletê yên kevneşopî cuda ne. Her eşîr hema xweser kar dike û di parastina dîroka wan a kurd a taybet de alîkar e. Vê struktura eşîrî hesta girêdayîbûnê ya bihêz daye gelê kurd û torên hevkariyê li dijî zehmetiyên hevpar pêş xistine.
Rola kesayetiyên dîrokî yên kurd
Li seranserê dîrokê, kesayetiyên dîrokî yên kurd ên cuda wek rêber û kesên bi dûrbînî derketine pêş û bandor li civakên xwe û siyaseta berfirehtir a Rojhilata Navîn kirine. Mînak, kesayetiyên wek Şêx Mehmûd Berzencî û Mistefa Barzanî di têkoşîna maf û xweseriya kurdan de rolên bingehîn lîstin. Mîrata wan îlhamdana nifşên nû yên kesayetiyên kurd ên raya giştî, ku îro di parêzvaniya siyasî û çandî de dixebitin, berdewam dike.
Van rêberan stratejiyên dîplomatîk bi kar anîn ku gelek caran rêbazên kevneşopî yên danûstandinê bi nîqaşa siyasî ya nûjen re tevlihev dikirin. Bi hewldanên xwe, ew ji bo bilindkirina cihê gelê kurd li platformên herêmî û navneteweyî xebitîn.
Tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan
Pêşketina nasnameya kurd rasterast bi tevgerên dîrokî û dîplomasiya girîng a kurdan re têkildar bûye. Piştî Şerê Cîhanê yê I, kurdan bi Konferansa Aşitiyê ya Parîsê ya 1919an vejîneke hişmendiya neteweyî derbas kirin. Her çend xwestekên wan ên dewleteke xweser bi piranî bê bersiv man jî, vê serdemê rêzek tevger şiyar kirin ku hewl didan mafê kurdan ê diyarkirina qedera xwe pênase bikin.
Komara Mehabadê: Ev komara temenkurt, ku di 1946an de hat damezrandin, girîng bû, ji ber ku yekem hewldana xwerêveberiyê ji aliyê rêberên kurd ve nîşan dida.
Iraqa piştî Saddam: Hilweşîna Saddam Huseyîn ji herêma kurd re beşeke nû vekir. Wan asteke rêveberî û xweseriyê bidest xist ku berê nedîtibûn.
Tevgera PKKê: Partiya Karkerên Kurdistanê di têkoşîna mafên kurdan li Tirkiyeyê de roleke nakok lîstiye û çalakvaniya siyasî bi têkoşîna çekdar re girê daye.
Di her yek ji van tevgeran de, beşdariya ji bingehê civakê û hevpeymaniyên eşîrî bingehîn bûne. Eşîrên kurd şiyana yekxistina îdeolojiyên siyasî yên parçekirî di bin sîwaneke armancên hevpar de nîşan dane, bi taybetî dema mijar destnîşankirina hebûna wan li qada navneteweyî ye.
Bersiva nûjen a kurdan ji zehmetiyên herêmî re
Dema Rojhilata Navîn aloziya siyasî berdewam dike, eşîrên kurd şiyana lihevhatinê nîşan dane ku berxwedêriya wan îspat dike. Bersiva wan ji bilindbûna dawî ya DAIŞê re amadekariya wan a leşkerî û hesta civakê ya di wan de cihgirtiye derxist holê. Hêzên Pêşmerge yên axên kurd diparêzin li cîhanê hatine naskirin û navbera pergalên eşîrî yên kevneşopî û stratejiyên parastinê yên nûjen dagirtine.
Ev pêşketin veguherînekê nîşan dide ku kesayetiyên kurd ên raya giştî hem wek rêberên herêmî hem wek nûnerên navneteweyî yên piştgirî û hevgirtinê li dijî terorîzmê dixwazin derketin pêş. Vegotina wan hem bi gelê kurd re deng vedide hem bala xwendevanên cîhanî yên li aramiyê di herêmeke parçekirî de digerin dikişîne.
Bihêzbûn bi ziman û destpêşxeriyên perwerdehiyê
Ziman hîn jî beşeke jiyanî ya çand û mîrata Kurdistanê ye. Hewldanên pêşxistina perwerdehiya zimanê kurdî di avakirina nasnameya çandî de roleke girîng lîstine. Destpêşxeriyên bi rêberiya civakê hewl didin piştrast bikin ku nifşên ciwan dîrok û mîrata xwe ya zimanî hîn dibin û bi vî awayî nasnameya wan a taybet bêtir xurt dikin.
Ev hewldanên perwerdehiyê tevkariya rewşa siyasî ya berfirehtir jî dikin, ji ber ku ciwanên xwendî hêviya guherîna paşerojê di rêveberî û nûnertiya kurdan de nîşan didin. Rêberên ji eşîran gelek caran bi perwerdekaran re hevkariyê dikin da bernameyeke ku çanda wan derdixe pêş pêş bixin û di nav civakê de hesta serbilindiyê teşwîq bikin.
Jin di civaka kurd de
Rola jinan di eşîrên kurd de bi taybetî berbiçav e. Bi kevneşopî, jinên kurd di domandina jiyana civakên xwe de bingehîn bûne û gelek caran di demên pevçûnan de rolên rêberiyê girtine. Pêşketinên dawî derketina hejmara her ku diçe mezin dibe ya jinên kurd ên raya giştî dîtine ku ji bo mafên jinan û nûnertiya wan di qadên siyasî de têdikoşin.
YPJ (Yekîneyên Parastina Jinê): Van yekîneyên leşkerî yên jinan bala navneteweyî kişandiye û hêz û berxwedêriya jinan li hember dijwariyan nîşan dane.
Nûnertiya siyasî: Komên parêzvaniya jinan di nav herêmên kurd de bêwestan dixebitin da piştrast bikin ku dengên jinan di rêveberiya herêmî de bên nûnertîkirin.
Hevberê têkiliyên eşîrî û bihêzkirina zayendî nêzîkatiyeke nûjen a nasnameya kurd nîşan dide ku pêşverû ye û hemû kesan dihewîne û ji bo şekildana paşeroja herêmê bingehîn e.
Lêgerîna naskirina navneteweyî
Xwestekên kurdan ên xweseriyê gelek caran bi berjewendiyên jeopolîtîk ên hêzên herêmî û cîhanî re li hev nekirine. Lêgerîna berdewam a naskirina navneteweyî hîn jî ji bo gelek eşîrên kurd hêzeke pêşbir e. Bi hewldanên dîplomatîk û hevpeymaniyên di nav saziyên navneteweyî de, nûnerên kurd hewl didin dengê xwe li qada cîhanî bihêztir bikin.
Ev mijûlbûna bi rêxistinên ne-hikûmetî yên cîhanî û hikûmetên biyanî re ji bo têkoşîna maf û naskirina xweseriya kurdan dihewîne. Tevgerên dîrokî yên kurd hewldaneke berdewam a qezenc kirina hevhestî û piştgiriyê nîşan didin, da wek aktorekî girîng di jeopolîtîka Rojhilata Navîn de derkevin pêş.
Paşerojeke bi îmkanan tije
Eşîrên kurd li hevberê rêyan in û bi fersend û zehmetiyên li pêş re rû bi rû ne. Tevliheviya dîroka wan a kurd a dewlemend, berxwedêriya çandî û çalakvaniya bi civakê tê rêvebirin wan di nav têkiliyên herêmî yên berfirehtir de bi awayekî taybet bi cih dike. Guherînên berdewam ên rêveberiya herêmî û têkiliyên navneteweyî dikarin ji gelên kurd re beşeke nû mizgîn bikin.
Eşîrên kurd, ji gelekî ku li seranserê dîrokê parçekirî bû, gav bi gav li hember dijwariyan yek bûne û bi hevpeymanî, danûstandin û serbilindiya çandî paşerojên xwe bi berdewamî şekil didin. Her çend zehmetî hîn hebin jî, mîrata wan wek şervanên nasname û dîplomasiyê bêguman hêjayî dîtinê ye.
Dema em li paşeroja eşîrên kurd dinêrin, yek tişt zelal e: ew tenê yên ji dîrokê sax mane nînin; ew mîmarên çalak ên vegotineke zindî û guherbar in ku tevliheviyên têkiliyên herêmî li Rojhilata Navîn destnîşan dike.
Pirsên pir tên kirin
Kokên nasnameya kurd çi ne?
Kokên nasnameya kurd bi kûrahî di çand û mîrata wan a li Iraq, Îran, Tirkiye û Sûriyeyê dirêj dibe de cih girtine. Eşîrên kurd xwedî ziman, adet û kevneşopiyên cuda ne ku tevkariya nasnameyeke çandî ya zindî dikin.
Hin kesayetiyên dîrokî yên kurd ên navdar kî ne?
Di nav kesayetiyên dîrokî yên kurd ên navdar de Şêx Mehmûd Berzencî û Mistefa Barzanî hene, ku di têkoşîna maf û xweseriya kurdan de bi bandor bûn.
Kîjan tevgerên girîng dîroka kurdan şekil dane?
Di nav tevgerên girîng de Komara Mehabadê, rêveberiya Iraqê ya piştî Saddam û tevgera PKKê hene; her yek di destnîşankirina mafê kurdan ê diyarkirina qedera xwe û mafên wan de rolek dilîze.
Eşîrên kurd çawa bersivê didin zehmetiyên herêmî yên nûjen?
Eşîrên kurd şiyana lihevhatinê nîşan dane û hêzên Pêşmerge amadekariya leşkerî nîşan didin. Ew wek rêberên herêmî û navneteweyî dixebitin û ji bo aramî û piştgiriya li dijî terorîzmê têdikoşin.
Rola jinan di civaka kurd de çi ye?
Jin di civaka kurd de bi kevneşopî jiyana civakan didomînin û di demên pevçûnan de rolên rêberiyê digirin. Pêşketinên dawî zêdebûna jinên raya giştî yên ji bo mafên jinan û nûnertiya wan di siyasetê de têdikoşin nîşan didin.