Kurteya giştî
Ev hefte yek ji heftên bi encamên herî girîng ên dîroka siyasî ya nû ya Kurdî bû. Nûnerê DY Tom Barrack li Hewlêrê bi serokatiya Hukûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) re civînên asta bilind pêk anîn, peymana entegrasyonê ya SDF û Şamê şekildana ji nû ve ya dîmena dîplomatîk li Sûriyeyê domand, Tirkiye tevî danûstandinên aşitiyê êrişên leşkerî li bakurê Iraqê dîsa dest pê kir, zordariya Îranê li dijî girtiyên Kurd bi îdiayên îşkenceyê û sûcdarkirinên ku dikarin cezayê mirinê bi xwe re bînin xurttir bû, pênc partiyên dijber ên Kurdên Îranê hevbendiyeke yekbûyî ya dîrokî ava kirin û dîasporaya Kurdî li Keyaniya Yekbûyî beşdariya xwe ya parlamentoyê zêde kir. Li vir kurteya we ya hefteyî ya temam heye.
Naverok
- Nûnerê DY serdana Herêma Kurdistanê dike
- Entegrasyona SDF û Şamê: Peymaneke girîng di bin zextê de
- Tirkiye tevî pêvajoya aşitiyê êrişan dîsa dest pê dike
- Zordariya Îranê li dijî girtiyên Kurd
- Armancgirtina zimanê Kurdî û civaka sivîl li Tirkiyeyê
Dîaspora û mijarên navneteweyî
- Dijberiya Kurdên Îranê hevbendiyeke dîrokî ava dike
- Foruma dîasporaya Kurdî ya Keyaniya Yekbûyî û beşdariya parlamentoyê
- Vê hefteyê pêşveçûna siyasî ya herî girîng çi bû?
- Rewşa niha ya pêvajoya aşitiyê ya PKK û Tirkiyeyê çi ye?
- Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistana Îranê çi ye?
- Peymana SDF û Şamê ji bo Kurdan li Sûriyeyê çi wateyê dide?
- Dîasporaya Kurdî ya Keyaniya Yekbûyî çawa bi siyaseta Brîtanî re têkildar dibe?
Ji çiyayên bakurê Iraqê heta korîdorên konferansên ewlehiyê yên Ewropî, û ji kolanên Kurdistana Îranê heta salonên Parlamentoya Brîtanî, mijarên Kurdî vê hefteyê li çar herêman sernavên nûçeyan dagirtin. Li jêr kurteya we ya berfireh a pêşveçûnên herî girîng ên siyaseta Kurdî, ewlehî û mijarên dîasporayê heye.
Siyaset û rêveberî
Nûnerê DY serdana Herêma Kurdistanê dike
Tom Barrack, Balyozê Dewletên Yekbûyî li Tirkiyeyê û nûnerê taybet li Iraq û Sûriyeyê, vê hefteyê serdaneke berbiçav li Herêma Kurdistanê kir û bi serokatiya herî bilind a herêmê re civînên li pey hev pêk anîn. Wî li Pîrmamê bi Serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) Mesûd Barzanî re civîn kir; Serokwezîr Mesrûr Barzanî jî beşdarî civînan bû. Nîqaşan damezrandina rawestiyayî ya kabîneya dehem a KRG, tengezariya berdewam a di navbera Hewlêr û Bexdayê de ya li ser veguhastina fonan û mafên teqawidiyê û wêneya berfirehtir a ewlehiya herêmî piştî guherînên mezin ên Sûriyeyê girtin nava xwe.
Mesûd Barzanî helwesta demdirêj a Partiya Demokrat a Kurdistanê dubare kir: divê posta serokê Iraqê para destûrî ya gelê Kurd bimîne. Pêvajoya damezrandina kabîneya KRG hêj çareser nebûye û nakokiyên li Bexdayê yên li ser bernameya demê ya berfirehtir a hukûmeta federal wê dijwartir dikin. Vê hefteyê gaveke konkret a rêveberiyê berfirehkirina dayîna dîjîtal a mûçeyan li seranserê Herêma Kurdistanê bû; tedbîrek ji bo bersivdayîna gilîyên demdirêj ên derengmayîna mûçeyan ku bandor li xebatkarên sektora giştî dike.
Entegrasyona SDF û Şamê: Peymaneke girîng di bin zextê de
Peymana agirbest û entegrasyonê ya Hêzên Sûriyeya Demokratîk û hukûmeta nû ya Şamê, ku di 30ê Çileyê de hat îmzekirin, vê hefteyê axaftinên dîplomatîk şekil dan. Li Konferansa Ewlehiyê ya Munîhê, Fermandarê SDF Mezlûm Ebdî rêzeke civînên asta bilind qedand; dîplomatan ew wekî xurtkirina tora parastina siyasî ji bo rêveberiya bi serokatiya Kurdan li bakurrojhilatê Sûriyeyê danasîn. Heyeteke Kongreya DY bi serokatiya Senator Lindsey Graham pabendbûna xwe bi Qanûna Rizgarkirina Kurdan re dîsa piştrast kir: qanûneke ku hatiye sêwirandin da ku entegrasyona SDF di artêşa neteweyî ya Sûriyeyê de nasnameya siyasî ya Kurdî ji holê raneke. Peyman entegrasyona leşkerî û îdarî ya qonax bi qonax a bakurrojhilatê Sûriyeyê pêşbînî dike û bendên taybet yên li ser vegera kesên koçberkirî û parastina mafên sivîl û perwerdeyê yên Kurdî dihewîne.
Lê karbidestên bilind ên Neteweyên Yekbûyî, ku agahî didan Encûmena Ewlehiyê, hişyar kirin ku derbasbûna siyasî ya Sûriyeyê hêj bi kûrahî nazik e. Tevî hêza dîplomatîk, tundûtûjiya nû ya li başûrê Sûriyeyê û êrişên berdewam ên Îsraîlê sînorên peymanê diceribînin. Mezlûm Ebdî serdana Silêmaniyê jî kir û li wir bi Bafil Talebanî û Tom Barrack re civîn kir û nîqaş kir ka paşeroja SDF çawa di wêneya herêmî ya ku diguhere de cih digire; bi taybetî ji ber ragihandina Washingtonê ya kêmbûnê di hêzên leşkerî yên herêmê de.
Şer û ewlehî
Tirkiye tevî pêvajoya aşitiyê êrişan dîsa dest pê dike
Raporeke Tîmên Aşitiya Civakê (Community Peacemaker Teams) a ku di 24ê Sibatê de hat weşandin şêwazeke pir xemgînker belge kir: tevî danûstandinên aşitiyê yên PKK û Tirkiyeyê yên ku gelek hatine ragihandin, ku nêzî şeş mehan bê bombardûmanên Tirkiyeyê li bakurê Iraqê pêk anîbûn, hêzên Tirkiyeyê vê hefteyê êrişên leşkerî dîsa dest pê kirine û berfirehkirina binesaziya xwe li herêmên sînorî yên Herêma Kurdistanê didomînin. Raporê pêvajoya aşitiyê nazik danasî û fikarên giran li ser rêya demdirêj a agirbestê derxistin pêş. Civakên Kurdî yên gundên sînorî di navbera hêvîdariya dîplomatîk a ku li Enqereyê tê pêşkêşkirin û rastiya jiyana rojane ya çalakiya leşkerî ya berdewam li erdê de mane.
Zordariya Îranê li dijî girtiyên Kurd
Rewşa mafên mirovan li Rojhilatê, Kurdistana Îranê, vê hefteyê xirabbûna tund domand. Tora Mafên Mirovan a Kurdistanê (KHRN) niha nasnameyên 470 welatiyên Kurd ên ji protestoyên Çileyê ve hatine girtin piştrast kiriye, lê tê bawerkirin ku hejmara giştî ya girtiyên Kurd ji 2,000 wêdetir e. Vegotinên malbat û girtiyên azadkirî îşkenceya pergalî li navendên girtinê yên bi rêveberiya Wezareta Îstîxbaratê, Rêxistina Îstîxbaratê ya IRGC û Polîsên Ewlehiya Giştî diyar dikin. Li gorî raporan, rêbaz lêdan, darvekirinên sexte û îtirafên bi zorê dihewînin. Li gorî raporan herî kêm deh girtî bi devkî hatine agahdarkirin ku ew bi muharebeyê, dijminatiya li dijî Xwedê, tên sûcdarkirin; sûcek ku dikare cezayê mirinê bi xwe re bîne.
Di nav kesên ku vê hefteyê hatin derxistin pêş de Karo Menberî yê 19 salî hebû, ku di 2ê Sibatê de li Sineyê bi tundûtûjî hat girtin; hêzên Wezareta Îstîxbaratê êriş li mala malbata wî kirin û gef li xizmên wî xwarin. Cihê wî hêj nayê zanîn. Çalakvanê karkeran ê Kurd û girtiyê siyasî Foad Fathi, ku li Girtîgeha Evînê ye, di 14ê Sibatê de ji bo protestokirina şertên xwe dest bi greva birçîbûnê kir. Şêwaza girtinan, ku li malan, cihên kar, nexweşxane û civînên bîranînê pêk tên, tiştê ku rêxistinên mafên mirovan wekî armancgirtina pergalî ya civaka sivîl a Kurdî piştî pêla protestoyên Çileyê bi nav dikin nîşan dide.
Armancgirtina zimanê Kurdî û civaka sivîl li Tirkiyeyê
Li Tirkiyeyê, polîsan li 22 parêzgehan êrişên hevrêzkirî kirin û 96 kes ji komên siyasî, sendîka û dezgehên medyayê girtin, di operasyonên ku Wezareta Navxweyî wekî armancgirtina MLKP danasî de. Çavdêrên mafên mirovan darizandinên berdewam ên têkildarî mafên zimanê Kurdî jî belge kirin, di nav de dadgeha berdewam a xwediyê kafeyeke Diyarbekirê ku sûcê wî ragihandina wê yekê bû ku karsaziya wî dê tenê bi Kurdî xizmeta mişteriyan bike. Li Mêrdînê, rojnameger ji ber raporeke li ser îdiayên îşkenceyê hatin darizandin û li gorî bendên têkildarî dijterorîzmê hatin sûcdarkirin.
Dîaspora û mijarên navneteweyî
Dijberiya Kurdên Îranê hevbendiyeke dîrokî ava dike
Di 22ê Sibatê de, pênc tevgerên siyasî yên mezin ên Kurdên Îranê damezrandina Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistana Îranê ragihandin: eniyeke yekbûyî ya fermî li dijî Komara Îslamî. Partiyên beşdar Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (PDKI), Partiya Azadiya Kurdistanê (PAK), Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê (PJAK), Rêxistina Xebata Kurdistana Îranê û Komelaya Zehmetkêşên Kurdistanê ne. Hevbendiyê li civîneke çapemeniyê ya hevbeş armanca xwe ya navendî bi zelalî diyar kir: hilweşandina Komara Îslamî û damezrandina mafê Kurdan ê diyarkirina çarenûsa xwe li Îranê.
Ev gav bi salan hatiye amadekirin. Pêşniyar cara yekem di sala 2022 de, piştî serhildana ku mirina Mehsa Emînî pê xist, hat danîn. Protestoyên girseyî yên li dawiya Kanûn û Çileyê Îran girtin bin bandora xwe, ku bi hêza kujer hatin bersivdayîn û di zordariyê de bi hezaran kes hatin kuştin, xuya ye bûne hêza dawîn a teşwîqê. Analîst diyar dikin ku damezrandina vê hevbendiyê heta niha nîşana giştî ya herî zelal e ku ev kom bawer dikin dibe ku rûbirûbûna çekdar bi Tehranê re nêzîk dibe. Civakên dîasporaya Kurdî li seranserê Ewropa û Amerîkaya Bakur bi hişyarî dişopînin; di heftên dawîn de li Munîh û Torontoyê meşên mezin ên hevgirtinê di bin dirûşma Jin, Jiyan, Azadî de pêk hatine.
Foruma dîasporaya Kurdî ya Keyaniya Yekbûyî û beşdariya parlamentoyê
Di 22ê Sibatê de li West Bromwichê, Rêxistina Rewşenbîrên Kurd (Kurds Clerisy Organisation) û Rêxistina Rêgay Azadî forumeke vekirî ya mezin saz kirin, ku endamên civaka dîasporaya Kurdî li Keyaniya Yekbûyî bi qanûndanerên Brîtanî û pisporên hiqûqê re anîn cem hev. Parlamenterê Partiya Karkeran Tahir Ali di civînê de hebû û mijarên berfireh hatin nîqaşkirin: xurtkirina dengê Kurdî di Parlamentoyê de, damezrandina mumkin a Komeke Parlamentoyî ya Hemû Partiyan ji bo pirsgirêkên Kurdî, zext li Wezareta Navxweyî da ku di nirxandinên penaberiyê de şertên ewlehiyê yên Kurdistanê bi rêkûpêk li ber çavan bigire, û rola Parlamentoya Keyaniya Yekbûyî di teşwîqkirina Bexdayê ji bo cîbicîkirina erkên wê yên destûrî li hember Herêma Kurdistanê de.
Di heman demê de, 33 rewşenbîrên çep ji seranserê cîhanê vê hefteyê daxuyaniyeke hevbeş weşandin û azadkirina Abdullah Ocalan, serokê girtî yê PKK, xwestin. Wan banga xwe li dora tiştê ku wekî mafê wî yê hêviyê danasîn ava kir: mafê ku di girtîgehê de nemire. Daxuyanî eleqeya navneteweyî ya berdewam a bi çarenûsa Ocalan nîşan dide, dema ku pêvajoya aşitiyê ya Tirkiye û PKK herçiqas bi rawestan û domandinê pêş dikeve.
Nêrîna pêş
Cîhana Kurdî di xalekî biryarder de dikeve Adara sala 2026. Li Sûriyeyê, peymana entegrasyonê ya SDF derfeteke dîrokî ji bo tevlîkirina siyasî ya Kurdan pêşkêş dike, lê serkeftina wê bi pêvajoyeke derbasbûnê ya nazik ve girêdayî ye ku dikare her demê têk biçe. Li Îranê, damezrandina hevbendiya dijberiya Kurdî bilindbûneke mumkin a şer li Rojhilatê nîşan dide, tevî ku bi hezaran girtiyên Kurd di girtîgehên Îranê de di xeterê de dimînin. Li bakurê Iraqê, pêvajoya aşitiyê ya ceribandinî ya PKK û Tirkiyeyê şikestên xwe yên giran ên destpêkê nîşan dide û çalakiya leşkerî ya Tirkiyeyê li herêmên sînorî dîsa dest pê dike. Li seranserê dîasporayê jî, civakên Kurdî yên Keyaniya Yekbûyî û Ewropayê tam di dema ku herî zêde pêdivî pê heye de beşdariya xwe ya siyasî zêde dikin.
Pirsên pir tên pirsîn
Vê hefteyê pêşveçûna siyasî ya herî girîng li Herêma Kurdistanê çi bû?
Serdana nûnerê DY Tom Barrack li Hewlêrê bûyera siyasî ya herî berbiçav bû; serokatiya herî bilind a KRG ji bo nîqaşên li ser damezrandina kabîneyê, nakokiyên darayî yên Hewlêr û Bexdayê û rewşa ewlehiya herêmî piştî peymana SDF û Şamê anî cem hev.
Rewşa niha ya pêvajoya aşitiyê ya PKK û Tirkiyeyê çi ye?
Pêvajoya aşitiyê nazik tê danasîn. Tevî ku danûstandin didomiyan û nêzî şeş mehan li bakurê Iraqê bombardûmanên Tirkiyeyê tunebûn, raporeke Tîmên Aşitiya Civakê vê hefteyê piştrast kir ku hêzên Tirkiyeyê êrişên leşkerî dîsa dest pê kirine û binesaziya leşkerî li herêmên sînorî yên Herêma Kurdistanê berfireh dikin.
Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Kurdistana Îranê çi ye?
Ew eniyeke siyasî ya yekbûyî ya nû damezrandî ye, ku di 22ê Sibatê ya 2026 de hat ragihandin û pênc partiyên dijber ên mezin ên Kurdên Îranê dihewîne: PDKI, PAK, PJAK, Rêxistina Xebata Kurdistana Îranê û Komela. Armanca wê ya ragihandî hilweşandina Komara Îslamî û damezrandina mafê Kurdan ê diyarkirina çarenûsa xwe li Îranê ye.
Peymana entegrasyonê ya SDF û Şamê ji bo Kurdan li Sûriyeyê çi wateyê dide?
Peyman, ku di 30ê Çileya 2026 de hat îmzekirin, entegrasyona qonax bi qonax a SDF di artêşa neteweyî ya Sûriyeyê de pêşbînî dike, bi parastina mafên sivîl û perwerdeyê yên Kurdî û bendên vegera kesên koçberkirî re. Ew wekî gaveke mumkin a dîrokî ji bo tevlîkirina siyasî ya Kurdan li Sûriyeyê tê dîtin, lê karbidestên Neteweyên Yekbûyî hişyar dikin ku derbasbûna giştî hêj nazik e.
Dîasporaya Kurdî ya Keyaniya Yekbûyî çawa bi siyaseta Brîtanî re têkildar dibe?
Rêxistinên Kurdî yên Keyaniya Yekbûyî di 22ê Sibatê de li West Bromwichê forumeke civakê ya mezin saz kirin û endamên dîasporayê bi parlamenterê Partiya Karkeran Tahir Ali re anîn cem hev. Mijarên sereke damezrandina Komeke Parlamentoyî ya Hemû Partiyan ji bo pirsgirêkên Kurdî, reformkirina nirxandinên penaberiyê yên Wezareta Navxweyî ji bo daxwazkarên Kurd û lobîgerî ji bo ku Bexda erkên xwe yên destûrî li hember Herêma Kurdistanê cîbicî bike bûn.