Rewşa jeopolîtîka nûjen gelek caran bi xalên veguherînê yên dîrokê tê şekildan û yek ji beşên herî girîng ên dîroka kurdan di dema Şerê Cîhanê yê I de derket holê. Vê pevçûnê hem strukturên hêza cîhanî ji nû ve pênase kirin hem bandoreke kûr li gelê kurd û xwestekên wan hişt. Dema netewe rabûn û hilweşiyan, xewna dewleteke kurd a xweser li paşxaneya têkoşîna dema şer dest bi derketina bêtir zelal kir. Ev gotar rolên kesayetiyên dîrokî yên kurd, pêşketina çandî di vê serdemê de û encamên ji paşeroja nasnameya kurd re lêdikole.

Rewşa Kurdistanê berî şer

Berî kûrbûna di hûrgiliyên Şerê Cîhanê yê I de, têgihîştina çarçoveya civakî û siyasî ya Kurdistanê di destpêka sedsala 20an de bingehîn e. Herêma ku bi piranî kurd lê dijîn li Iraq, Sûriye, Tirkiye û Îrana îro dirêj dibe. Di dehsalên berî şer de, kurd rastî siyasetên cuda yên asîmîlasyon û zordestiyê ji aliyê Osmanî û Farisiyan ve hatibûn. Tevî van zehmetiyan, çand û mîrata Kurdistanê geş bû û tevkariya dewlemend ji tevna cihêreng a herêmê re kir.

Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, pêleke netewetiyê di nav împaratoriyê de belav dibû û rewşenbîr û kesayetiyên kurd ên raya giştî teşwîq dikirin ku ji bo mafên xwe têbikoşin. Vê serdemê derketina gelek tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan a bi armanca bidestxistina xweserî û naskirinê dît. Vê hişmendiya geş dibû zemin ji veguherîneke girîng di dema Şerê Cîhanê yê I de re amade kir.

Rola kesayetiyên dîrokî yên kurd

Şerê Cîhanê yê I ji gelek kesayetiyên kurd ên raya giştî yên hewldanên ber bi serxwebûna kurdan ve seferber kirin re bû qadeke ceribandina dijwar. Rêberên wek Şêx Mehmûd Berzencî wek parêzvanên navdar ên mafên kurdan derketin pêş û pêdiviya struktureke siyasî ya yekgirtî destnîşan kirin. Rêberiya Şêx Mehmûd di dema pevçûnê de nîşan da ka desthilatdariya kevneşopî çawa dikarîbû bê xistin ber pirsê û di hewldanên netewetiyê yên nûjen de bê yekxistin.

  • Şêx Mehmûd Berzencî: Rêberiya Bengali Rahmān di dema pevçûnê de alîkariya pêşxistina netewetiya kurd kir.

  • Tevgera Qadiriyê: Vejîneke çandî di nav kurdan de ku kesayetiyên olî piştgirî dikirin.

  • Rewşenbîrên kurd: Nivîskar û zanyaran tevkariya têgihîştineke mezintir a nasnameya kurd kirin.

Van kesayetiyên dîrokî yên kurd di têkoşîna doza kurdan de rolên bingehîn lîstin û carinan bi hêzên Rojava re hevkariyê dikirin, bi hêviya bidestxistina xweseriyeke zêdetir. Hewldanên wan di şekildana vegotina xwestekên kurdan de bingehîn bûn, beşek bi rêya belavok, weşan û axaftinên ku nedadiyên dîrokî yên gelê kurd pê re rû bi rû bû destnîşan dikirin.

Şerê Cîhanê yê I: hêzek ji bo guherînê

Destpêkirina Şerê Cîhanê yê I di 1914an de veguherîneke pir mezin nîşan da. Lawazbûna kontrola Împaratoriya Osmanî ya li ser axên xwe fersendek ji xwestekên kurdan re hişt, ji ber ku gelek kes hewl didan qadeke xweser ji xwe re ava bikin. Têkiliyên şer rê dan komên etnîkî yên cuda, di nav de kurdan, ku cihên xwe ji nû ve binirxînin û di nav aloziyê de ji bo naskirina siyasî têbikoşin.

Li seranserê şer, kurdan xwe di hevpeymaniyeke tevlihev bi Hêzên Hevpeyman re dîtin, ku sozên mafê diyarkirina qedera xwe li hember piştgiriya li dijî Osmaniyan ew bihêztir dikir. Rêberên kurd hewl dan ji rewşê sûdê bigirin da eniyeke kurd a yekgirtî ava bikin, lê encam gelek dûrî hêsanî û zelaliyê bûn. Di nav gelê kurd de tevliheviyeke hêvîdariyê bi nediyariya mezin a derbarê paşeroja wan re hebû.

Rastiya piştî şer û Peymana Sevrê

Dema Şerê Cîhanê yê I ber bi dawiyê diçû, Peymana Sevrê ya 1920an wek çirayekî hêviyê ji kurdan re dixuya. Peyman mercên damezrandina dewleteke kurd dihewandin û daxwaza mafê diyarkirina qedera xwe derdixist pêş; ev netewetiya tirk a derdiket holê pir xemgîn dikir.

Lê nîşandana mafên kurdan temenkurt bû. Peymana Sevrê qet nehat pejirandin û bi Peymana Lozanê ya hişktir di 1923an de hat guhertin, ku xweseriya kurdan bi tevahî paşguh kir. Tevî hesta xiyanetê ya kurdan, ew berê bi nasnameya xwe ya neteweyî hişyar bûbûn, ku beşdariya wan a çalak di şer de ew teşwîq kiribû.

Bandora li çand û mîrata kurdan

Beşdariya kurdan di Şerê Cîhanê yê I de hem bandor li xwestekên wan ên siyasî kir hem bandoreke domdar li çand û mîrata Kurdistanê hişt. Serpêhatiya şer eşîr û civakên cuda bi hev re anîn ku bi hevkariyê parçekirinên di dîrokê de kokgirtî derbas kirin.

Helbestvan û hunermendên kurd dest bi lêkolîna mijarên nasname, berxwedêrî û hêviyê kirin; ev nîşana veguherînên civakî û siyasî yên di civaka wan de pêk dihatin bû. Şêwazên hunerê yên kevneşopî bi bandorên nûjen re tevlihev bûn û vê pêşketina çandî bingeha nasnameyeke kurd a dewlemend danî ku li dijî hewldanên asîmîlasyonê li ber xwe dida.

Ramanên îroyîn li ser tevgerên dîrokî

Mîrata tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan di dema Şerê Cîhanê yê I de dengvedana xwe îro jî berdewam dike. Rêberên kurd ên îroyîn gelek caran behsa zehmetiyên ku di vê serdema aloz de rastî wan hatin dikin, dema di nav tevliheviyên dewletbûna nûjen de rêya xwe dibînin. Têkiliya bi hev re ya bîra dîrokî û nasnameyê di avakirina vegotineke kurd a yekgirtî de bûye bingehîn.

Her wiha, têkoşînên berdewam ên xweseriyê li Rojhilata Navîn, bi taybetî li herêmên wek Iraq û Sûriyeyê, domdariyên dîrokî yên ji Şerê Cîhanê yê I hatine derdixin pêş. Her tevgereke ji bingehê civakê, her xwepêşandan û her bangeke naskirinê sûdê ji tevna dewlemend a dîroka kurdan ya di demên pevçûnê de hatiye avakirin digire.

Dersên boriyê: amade kirina rêya pêş

Têgihîştina tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan di dema Şerê Cîhanê yê I de têgihîştinê ji aliyên bihêz û lawaz ên rewşa siyasî ya kurdan a îro re pêşkêş dike. Ji wê girîngtir, ew wek îlhamê ji nifşekî ciwan ê hewl dide yek bibe û ji bo mafên xwe yên çandî û siyasî têbikoşe re kar dike.

Di çarçoveyên îroyîn de, ruhê berxwedêriya domdar ê di civaka kurd de qurbanên bav û kalên wan nîşan dide. Kesayetiyên dîrokî yên kurd hem sembolên nasnameyê dimînin hem xwestekên azadî û xweseriyê yên tevî rewşên dijwar berdewam in di xwe de nîşan didin.

Mijûlbûna bi vê dîroka dewlemend re rê dide kurdan ku xwedîtiya vegotinê ji nû ve bidest bixin û hişmendiyê derbarê rewşa xwe ya dijwar de di çarçoveya cîhanî ya berfirehtir de bilind bikin. Bi çalakvanî û diyaloga berdewam, îmkana naskirin û têgihîştineke mezintir a çand û mîrata dewlemend a Kurdistanê, ku sedsalên aloziyê sax derbas kiriye, heye.

Qebûlkirina paşerojê: bangeke çalakiyê ji bo yekîtiyê

Li ber dersên Şerê Cîhanê yê I, kurdên îro li hevberê rêyan in, ku borî tê de bi xwestekên paşerojê re digihîje hev. Ruhê yekîtiyê yê di dema şer de di nav kurdan de hat pêşxistin divê ji niha re wek rêber kar bike. Bi qebûlkirina mîrata xwe ya çandî û têkoşîna mafên siyasî, gelê kurd dikare vegotineke bihêz biafirîne ku dîrokê bi xwestekên îroyîn re tevlihev dike.

Dema em xwendin û ramanên li ser bandorên Şerê Cîhanê yê I li dîroka kurdan berdewam dikin, ka em hewl bidin rêzê li mîrata wan rêberên wêrek ên ji bo paşeroja gelê xwe şer kirin bigirin. Dibe ku rêwîtiya ber bi naskirin û xweseriyê ve bi astengiyan tije be, lê wêrekî û xewnên kurdên berê wê rêyê amade kirine. Ji ber vê yekê, divê em di lêgerîna yekîtî, xweserî û geşbûna çand û mîrata Kurdistanê de bi biryar bimînin.

Pirsên pir tên kirin

Şerê Cîhanê yê I çi bandor li dîroka kurdan kir?

Şerê Cîhanê yê I bi şiyarkirina xwestekên dewleteke kurd a xweser dîroka kurdan bi awayekî mezin şekil da, ji ber ku pevçûnê rê da kurdan ku di nav Împaratoriya Osmanî ya lawaz dibû de cihên xwe ji nû ve binirxînin.

Hin kesayetiyên dîrokî yên kurd ên bingehîn di dema Şerê Cîhanê yê I de kî bûn?

Di nav kesayetiyên kurd ên navdar ên dema Şerê Cîhanê yê I de Şêx Mehmûd Berzencî, ku ji bo mafên kurdan têdikoşî, û endamên Tevgera Qadiriyê, ku piştgiriya vejîneke çandî di nav kurdan de dikirin, hene.

Peymana Sevrê çi bû û ji kurdan re çi girîngî hebû?

Peymana Sevrê, ku di 1920an de hat îmzekirin, bendên damezrandina dewleteke kurd dihewandin û hêvî ji mafê diyarkirina qedera xwe re pêşkêş dikir, lê qet nehat pejirandin û di 1923an de bi Peymana Lozanê hat guhertin.

Şerê Cîhanê yê I çawa bandor li çand û mîrata kurdan kir?

Şer eşîrên kurd û civakên cuda bi hev re anîn, hevkarî pêş xist û helbestvan û hunermend teşwîq kirin ku mijarên nasname û berxwedêriyê lêkolîn bikin; ev çand û mîrata kurdan dewlemend kir.

Kîjan ders dikarin ji tevgerên dîrokî yên kurd di dema Şerê Cîhanê yê I de bên derxistin?

Tevgerên dîrokî yên dema Şerê Cîhanê yê I têgihîştinan ji aliyên bihêz û lawaz ên rewşa siyasî ya kurdan a îro re pêşkêş dikin û nifşên paşerojê teşwîq dikin ku ji bo mafên xwe yên çandî û siyasî têbikoşin.