Di 12 Gulana 1974an de, li hewşa girtîgeheke Bexdayê, jineke Kurd a bîst û du salî ya ji bajarê Xaneqînê ji aliyê rejîma Beisî ya Iraqê ve hat darvekirin. Navê wê Leyla Qasim bû. Ew xwendekara zanîngehê bû — li Zanîngeha Bexdayê civaknasî dixwend — ku tevlî çalakiya netewperwer a Kurdî bûbû. Ew hat girtin, ji aliyê dadgeheke şoreşger ve hat dadgehkirin, bi tawanên li dijî dewletê hat mehkûmkirin û îdamkirin. Ew jina Kurd a yekem bû ku ji ber çalakiya siyasî li Iraqê hat îdamkirin. Ew bîst û du salî bû. Di dehsalên ji mirina wê ve, ew bûye yek ji şehîdên herî navdar ên dîroka Kurdî — kesayetiyeke ku wêneya wê li dîwarnîgariyên li seranserê Herêma Kurdistanê xuya dike, navê wê li dibistan û kolanan tê danîn û çîroka wê wek temsîla wêrekî û qurbanîdana jinên Kurd tê vegotin.
Lîsteya naverokê
1. Beşa 1: Xaneqîn — Bajarekî Kurdî li çiyayan
2. Beşa 2: Xwendekareke li Bexdayê — Nasnameya Kurdî li paytexta Beisî
3. Beşa 3: Tevgera xwendekaran a Kurdî — Rêxistinbûna di bin çavdêriyê de
4. Beşa 4: Manîfestoya Adarê û hêviya pêk nehat
5. Beşa 5: Girtin — Dewleta ewlekariyê ya Beisî derbê dide
6. Beşa 6: Dadgeh û ceza — Dadgeheke şoreşger
7. Beşa 7: Îdam — 12 Gulan 1974
8. Beşa 8: Bersiv — Protestoya navneteweyî û şîna Kurdî
9. Beşa 9: Efsane û jin — Veqetandina efsaneyê ji dîrokê
10. Beşa 10: Mîras — Gula herdemî ya Kurdistanê
Beşa 1: Xaneqîn — Bajarekî Kurdî li çiyayan
Leyla Qasim di 1952an de li Xaneqînê, bajarekî Kurdî li parêzgeha Silêmaniyê ya niha ya Herêma Kurdistanê ya Iraqê, ji dayik bû. Ew di şertên ku nifşê ciwanên Kurd ên di dawiya salên 1960an û destpêka salên 1970an de mezin bûn şikil didan de mezin bû: hişyariya Şoreşa Îlonê ya Mistefa Barzanî li çiyayan birêve dibir, naskirina siyaseta netewperwer a jiyana rewşenbîrî û xwendekarî ya Kurdî geş dikir û ezmûna rasterast a siyasetên dewleta Beisî yên her ku diçû bêtir êrîşkar ên li nifûsa Kurdî. Partiya Beisê di 1968an de desthilat li Iraqê girtibû û siyaseteke Erebkirinê ya herêmên Kurdî dişopand; herwiha hewl dida kesayetên siyasî yên Kurd bike alîgirên xwe û berxwedana çekdar tepeser bike.
Beşa 2: Xwendekareke li Bexdayê — Nasnameya Kurdî li paytexta Beisî
Leyla Qasim li Zanîngeha Bexdayê hat qebûlkirin û li wir zimanê Kurdî û edebiyat xwend — hilbijartineke balkêş ku di çarçoveya Iraqa Beisî de bixwe çalakiyeke siyasî bû. Biryara xwendina ziman û çanda gelê xwe li paytexta dewleta hewl dida wan tepeser bike hem baweriya kesane hem pabendbûna siyasî nîşan dida. Bexdaya destpêka salên 1970an bajarekî xwedî çavdêrî û kontrola siyasî ya giran bû. Amûra ewlekariyê ya Partiya Beisê çalakiya siyasî ya xwendekaran dişopand û xwendekarên Kurd ên Zanîngeha Bexdayê di hawîrdoreke ku çalakiya siyasî bi rastî xeterdar bû de dixebitîn — ku girtin dikaribû wateya êşkence, windabûn an îdamê bide.
Beşa 3: Tevgera xwendekaran a Kurdî — Rêxistinbûna di bin çavdêriyê de
Leyla Qasim li Bexdayê tevlî çalakiya siyasî ya xwendekarên Kurd bû. Cureya beşdariya wê ya taybet mijarek e ku tomara dîrokî ya li ser wê ne temam û nakok e. Tawanên Beisî yên li wê îdia dikirin ku ew bi KDPyê û çalakiyên piştgiriya berxwedana çekdar a Kurdî re têkildar bû. Tiştê eşkere ew e ku ew ji aliyê ewlekariya Beisî ve wek çalakvaneke siyasî ya Kurd hatibû diyarkirin, ew di çarçoveya tepeserkirina berfirehtir a Beisî ya çalakiya siyasî ya Kurdî di 1974an de hat girtin û tawanên li wê hatibûn kirin ewqas giran bûn ku encama wan cezayê mirinê bû.
Beşa 4: Manîfestoya Adarê û hêviya pêk nehat
Çarçoveya siyasî ya girtin û îdamkirina Leyla Qasim bi Manîfestoya Adarê ya 1970an hatibû şikildan — lihevhatina di navbera hikûmeta Beisê û Mistefa Barzanî de ku soza xweseriya Kurdî di nav çar salan de dabû. Heta 1974an, eşkere bû ku hikûmeta Beisê dê lihevhatina xweseriyê pêk neyîne. Di Adara 1974an de, hikûmetê qanûna xwe ya xweseriyê ragihand — guhertoyeke xwerêveberiya Kurdî ya ji lihevhatina hatibû kirin gelek kêmtir bû û ji aliyê KDPyê ve nehat qebûlkirin. Şerê çekdar ji nû ve dest pê kir. Tepeserkirina Beisî ya çalakiya siyasî ya Kurdî li seranserê welêt xurttir bû û di vê çarçoveyê de Leyla Qasim hat girtin û dadgehkirin.
Beşa 5: Girtin — Dewleta ewlekariyê ya Beisî derbê dide
Leyla Qasim di 1974an de ji aliyê hêzên ewlekariyê yên Beisî ve hat girtin. Şertên taybet ên girtina wê di tomara dîrokî de bi tevahî nehatine diyarkirin. Tiştê hatiye diyarkirin ew e ku ew hat girtin, ragirtin û xistin bin rêbazên lêpirsînê yên amûra ewlekariyê ya Beisî bi berdewamî li girtîyên siyasî disepand; yên êşkenceya bi rêkûpêk dihewandin. Girtina wê beşek ji pêleke berfirehtir a girtinan bû ku di 1974an de çalakvanên siyasî yên Kurd ên li Bexdayê dikirin armanc. Şêwaz taybetiya dewletên ewlekariyê yên otorîter ên bi opozîsyona çekdar a çalak re rûbirû nîşan dida: amûra ewlekariyê tora xwe berfireh dikir û ne tenê kesên bi tevgera çekdar re têkiliyên rasterast hebûn, lê her kesê di torên civakî yên girêdayî çalakiya siyasî ya Kurdî de digirt.
Beşa 6: Dadgeh û ceza — Dadgeheke şoreşger
Leyla Qasim li ber yek ji dadgehên şoreşger ên rejîma Beisê hat dadgehkirin — dadgehên leşkerî yên taybet ên ji bo sûcên siyasî hatibûn damezirandin, bi hema hema tu garantiyên prosedurî: bersûcan mafê şêwirmendê qanûnî yê xwe hilbijêrin tunebû, belgeyên di bin êşkenceyê de hatibûn wergirtin dihatin qebûlkirin û dadwer alîgirên partiyê bûn ku serbixwebûna wan sifir bû. Ew bi tawanên li dijî dewleta Iraqê — beşdariya çalakiyên KDPyê û karên girêdayî berxwedana çekdar a Kurdî — hat mehkûmkirin û cezayê mirinê lê hat birîn. Hin vegotin hene ku îma dikin îhtîmala guherandina cezayê wê di berdêla dev ji netewperweriya wê ya Kurdî berdanê de jê re hatibû pêşkêşkirin. Vegotinên netewperwer ên Kurdî dibêjin ku wê red kir û li şûna xiyaneta li doza xwe mirin qebûl kir.
Beşa 7: Îdam — 12 Gulan 1974
Leyla Qasim di 12 Gulana 1974an de hat îdamkirin. Ew li girtîgeheke Bexdayê hat darvekirin. Ew bîst û du salî bû. Ew jina Kurd a yekem bû ku di dîroka Iraqê de ji ber çalakiya siyasî hat îdamkirin. Vegotinên îdamkirina wê aramiya wê tekez dikin. Kevneşopiya Kurdî ya devkî û nivîskî tomar dike ku ew bi wêrekî ber bi îdama xwe ve çû, serîrakirina xwe ya li rejîmê heta dawiyê parast û bi banga azadiya Kurdî mir. Di vê serdemê de çalakvanên din ên Kurd jî digel wê hatin îdamkirin — çar mêr di heman rojê de hatin îdamkirin. Navên wan ji yê wê kêmtir tên bibîranîn; hinekî ji ber ku kesayetiya şehîda jin a Kurd di civakeke beşdariya siyasî ya jinan tê de ji aliyê dîrokî ve sînordar bûye de giraniyeke sembolîk a taybet hildigire.
Beşa 8: Bersiv — Protestoya navneteweyî û şîna Kurdî
Nûçeya îdamkirina Leyla Qasim di nav civakên sirgûnî yên Kurd de belav bû û protestoyên li seranserê Ewropa û Rojhilata Navîn dest pê kirin. Civakên dîasporaya Kurdî li ber balyozxaneyên Iraqê xwepêşandan kirin. Çapemeniya Kurdî ya li sirgûnê vegotinên dadgeh û îdamkirina wê weşandin ku ew wek şehîda doza Kurdî pêşkêş dikirin. Çîroka wê ji aliyê rêxistinên navneteweyî yên mafên mirovan ve wek nimûneya binpêkirina bi rêkûpêk a mafên siyasî û sivîl ji aliyê rejîma Beisê ve hat wergirtin. Li Herêma Kurdistanê, bîranîna wê bi kevneşopiya devkî û bi helbestên ji bo rêzgirtina wê hatibûn nivîsandin hat parastin. Piştî damezirandina Hikûmeta Herêma Kurdistanê di 1992an de, bibîranîna wê bêtir giştî û sazî bû: li Silêmaniyê û cihên din navê wê li kolan, dibistan û qadên giştî hat danîn.
Beşa 9: Efsane û jin — Veqetandina efsaneyê ji dîrokê
Leyla Qasim a dîrokî hinekî bi vegotina şehîdiyê ya di pêncî salên ji îdamkirina wê ve li dora wê şikil girtiye hat veşartin. Kesayetên di tevgerên netewperwer de dibin şehîd bi gelemperî bi pêvajoyên bibîranîn û efsanewîkirinê vediguherin sembolên wateyên ji kesê takekesî wêdetir hildigirin. Tiştê tomara dîrokî piştgirî lê dike: ew xwendekareke Kurd bû, bi çalakiya siyasî ya Kurdî re têkildar bû, di 1974an de hat girtin, ji aliyê dadgeheke şoreşger ve hat dadgehkirin, bi sûcên siyasî hat mehkûmkirin û di 12 Gulana 1974an de di bîst û du saliya xwe de hat îdamkirin. Cudahiya di navbera jina dîrokî û kesayetiya şehîd de girîng e, lê girîngiya wê lawaz nake. Efsane li dora navendeke rastîn a wêrekî û qurbanîdanê mezin bûye û sembola li dora wê şikil girtiye rastiyên rastîn ên derbarê ezmûna jinên Kurd ên li şûna ewlehiyê beşdariya siyasî hilbijartin nîşan dide.
Beşa 10: Mîras — Gula herdemî ya Kurdistanê
Leyla Qasim bi Kurdî wek “Gula Herdemî ya Kurdistanê” tê naskirin — navek ku hem ciwaniya dema mirina wê hem bedewiya di kevneşopiya devkî ya Kurdî de tê dayîna bîranîna wê nîşan dide. Girîngiya wê ji siyasîbûnê wêdetir diçe: ew kesayetiyeke ku îhtîmala lehengiya jinan di kevneşopiyeke herdem cih ji tevgera siyasî ya serbixwe ya jinan re nevekiriye de temsîl dike. Ew di bîst û du saliya xwe de mir, berî ku bikaribû sazî ava bike an tevgeran birêve bibe. Hêza wê bi tevahî hêza helwestê ye — redkirinê û hilbijartina mirinê li şûna teslîmbûnê. Di pêncî salên ji îdamkirina wê ve, jinên Kurd li ser vê kevneşopiyê ava kirine: şervanên jin ên PKK û YPJ, siyasetmedarên jin ên partiyên Kurdî, rewşenbîrên jin û rêberên civaka sivîl ên civaka Kurdî ber bi wekheviya zayendî ya zêdetir ve birine — hemû di çandeke siyasî ya hinekî bi bîranîna Leyla Qasim şikil girtiye de dixebitin.
Rêza demî ya bûyerên sereke
1952 — Li Xaneqînê, parêzgeha Silêmaniyê ya Iraqê, ji dayik dibe.
Dawiya salên 1960an–destpêka salên 1970an — Li Zanîngeha Bexdayê civaknasî dixwîne; tevlî çalakiya siyasî ya xwendekarên Kurd dibe.
Adar 1970 — Manîfestoya Adarê: Hikûmeta Beisê û KDP li ser xweseriya Kurdî ya di nav çar salan de li hev tên — sozeke qet pêk nehat.
1974 — Hikûmeta Beisê qanûna xwe ya xweseriya sînordar radigihîne; KDP wê red dike; şerê çekdar ji nû ve dest pê dike; Leyla Qasim tê girtin.
Destpêka 1974an — Li ber dadgeheke şoreşger a Beisî tê dadgehkirin; bi tawanên li dijî dewletê tê mehkûmkirin; cezayê mirinê lê tê birîn.
12 Gulan 1974 — Li Bexdayê bi darvekirinê tê îdamkirin. Temen: 22. Jina Kurd a yekem a ji ber çalakiya siyasî li Iraqê hat îdamkirin.
1974–niha — Bîranîna wê di kevneşopiya Kurdî ya devkî de tê parastin; li seranserê Herêma Kurdistanê navê wê li kolan, dibistan û qadên giştî tê danîn.
Çavkanî
1. McDowall, David. Dîrokeke Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.
2. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.
3. Hanna Batatu. Çînên Civakî yên Kevn û Tevgerên Şoreşger ên Iraqê. Princeton University Press, 1978.
4. Romano, David. Tevgera Netewperwer a Kurdî. Cambridge University Press, 2006.
5. Human Rights Watch. Qirkirin li Iraqê: Kampanyaya Enfalê ya li Dijî Kurdan. 1993.
6. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.
7. Marr, Phebe. Dîroka Nûjen a Iraqê. Westview Press, 2004.
8. Natali, Denise. Kurd û Dewlet. Syracuse University Press, 2005.
Pirsên pir tên kirin
Leyla Qasim kî bû?
Leyla Qasim (1952–1974) xwendekareke Kurd a Zanîngeha Bexdayê bû ku civaknasî xwend û tevlî çalakiya siyasî ya netewperwer a Kurdî bû. Ew di 1974an de ji aliyê rejîma Beisî ve hat girtin, ji aliyê dadgeheke şoreşger ve hat dadgehkirin û di 12 Gulana 1974an de di bîst û du saliya xwe de bi darvekirinê hat îdamkirin. Ew jina Kurd a yekem a li Iraqê ji ber çalakiya siyasî hat îdamkirin bû û di çanda Kurdî de wek şehîd bi rêz tê dîtin.
Leyla Qasim çima hat îdamkirin?
Ew ji aliyê dadgeheke şoreşger a Beisî ve bi tawanên li dijî dewleta Iraqê hat mehkûmkirin; bi taybetî têkildarbûna bi Partiya Demokrat a Kurdistanê û çalakiyên girêdayî berxwedana çekdar a Kurdî. Îdamkirina wê di serdema şerê ji nû ve ya piştî têkçûna hikûmeta Beisê ya pêkanîna sozên xweseriya Kurdî yên Manîfestoya Adarê ya 1970an de qewimî, dema ku rejîmê çalakvanên siyasî yên Kurd li seranserê Iraqê bi berfirehî tepeser dikirin.
Leyla Qasim di bîra Kurdan de çima ewqas girîng e?
Ew qurbanîdana taybet a jinên Kurd di têkoşîna neteweyî de temsîl dike — nîşan dide ku jinan jî ji bo pabendbûna siyasî ya Kurdî bi canê xwe berdêl dan. Ew bi navê “Gula Herdemî ya Kurdistanê” tê naskirin û di bîst û du saliya xwe de mir; mirinê li dev ji doza xwe berdanê tercîh kir. Di çanda Kurdî de ew hem şehîdeke siyasî hem sembola wêrekiya jinan e û bîranîna wê îlhama nifşên jinên Kurd ên jiyana siyasî û sivîl daye.