Destpêk
Mustafa Yamulki ku di 25ê Kanûna Paşîn a 1866 de li Silêmaniyê (wê demê beşek ji Vilayeta Mûsilê ya Împaratoriya Osmanî) ji dayik bû û di 25ê Gulanê ya 1936 de li Bexdayê jiyana xwe ji dest da, wek kesayetiyeke sereke di dîroka Kurdî û Osmanî de radiweste. Ew bi navê «Nemrud» Mustafa Paşa jî tê nasîn û kesekî gelek aliyên wî hebûn bû: efserê leşkerî yê Osmanî yê payebilind, serokê dadgehên leşkerî yên Osmanî yên piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, Wezîrê Perwerdeyê li Keyaniya Kurdistanê ya kurtjiyan û rojnamevanekî ku neteweperestiya Kurdî diparast. Yamulki ji eşîra Bilbaz a bibandor bû û jiyana wî têkçûna Împaratoriya Osmanî, encamên tevlihev ên Şerê Cîhanê yê Yekem û tevgerên destpêkê yên netewe-dewletên nûjen ên Rojhilata Navîn dihewand. Pîşeya wî danûstandina tevlihev a dilsoziyê, reformê û berxwedanê di herêmeke bi rageşiyên etnîk û siyasî tijî de reng vedida.
Çîroka Yamulki çîroka hişkbûna rewşenbîrî, jêhatiya leşkerî û serbilindiya Kurdî ya serîneçemîn e. Di serdemeke nexwendewarî li seranserê Rojhilata Navîn belav bû, ew di gelek zimanan de — Kurdî, Erebî, Tirkî û Farisî — jêhatî bû û di payeyên Osmanî de bilind bû heta bû generalê lîwayê (Mîrlîva). Rolên wî yên di dadgehên leşkerî yên Osmanî de, ku tê de wî kesayetiyên sereke yên tevlî Qirkirina Ermeniyan mehkûm kirin û heta Mustafa Kemal Atatürk di nebûna wî de bi mirinê ceza kir, ew wek merivekî xwedî prensîp di nav kaosê de nîşan dan. Paşê sirgûna wî ya ber bi Îraqê û xizmeta wî ya di Keyaniya Kurdistanê ya Şêx Mehmûd Berzencî de dilsoziya wî ya ji çarenûsa xwe diyarkirinê ya Kurdî re bilêv kir. Bi rojnamevanî û çalakvaniya xwe ya siyasî Yamulki şopeke jênabirî li nasnameya Kurdî hişt, li dijî siyasetên Tirkiyeyê protesto kir û parêzvaniya serxwebûnê kir. Belgefîlmên dawî yên wek «Mustafa Paşa Yamulki: Têkoşerek ji bo dadê» eleqeya li mîrata wî ji nû ve zindî kirine û ew wek pireke di navbera dad û neteweperestiyê de nîşan dane.
Ev nivîs bi kûrahî jiyana Yamulki dikole û ji vegotinên dîrokî sûd digire da salên wî yên destpêkê, xizmeta leşkerî, rolên dadwerî, beşdariyên siyasî û bandora domdar bikole. Bi qasî 3000 peyvan ew dixwaze wêneyeke berfireh a merivekî ku di nav împaratoriyan de rê xêz kir û wek nîşana berxwedêriya Kurdî derket pêşkêş bike.
Jiyana destpêkê û perwerde
Mustafa Yamulki di malbateke rewşenbîr a navdar de li Silêmaniyê ji dayik bû, bajarê li başûrê Kurdistanê ku dê paşê bibe navenda neteweperestiya Kurdî. Cihê jidayikbûna wî li taxa Sabonkaran li hember serşokê giştî yê dîrokî Hamami Mufti nîşana tevna çandî ya dewlemend a herêmê bû. Eşîra Bilbaz ya ku ew jê bû, yek ji eşîrên Kurdî yên bihêz bû û bi statuya xwedîerdî û bandora xwe ya li mijarên herêmî dihat nasîn. Yamulki yê bi bilindahiya 170 cm, ji aliyê kesên serdema xwe ve wek kesayetiyekî welatparêz, wêrek û rewşenbîrê ronî dihat binavkirin — taybetmendiyên ku dê rêwîtiya wî pênase bikin.
Di serdemeke perwerdeya fermî kêm bû, bi taybetî li derdorên Osmanî, mezinbûna Yamulki li fêrbûnê tekez dikir. Wî xwendina xwe li mizgeftên herêmî dest pê kir, rêbazeke gelemperî ya ciwanên Kurd ên wê demê. Di bin perwerdeya alimên olî Mela Fetah û Mela Îrfan li Mizgefta Said Hussan de wî dersên bingehîn ên lêkolînên Îslamî, ziman û zanistên bingehîn wergirt. Ev têkiliya destpêkê bingeha jêhatiya wî ya pirzimanî danî, ku axaftina rehet a Kurdî (zimanê wî yê dayikê), Erebî, Tirkî û Farisî dihewand — pêwîst ji derbaskirina burokrasiya Osmanî ya pirçandî re.
Bi lêgerîna derfetên berfirehtir Yamulki tevlî Rushdia Alaskarya (Dibistana Amadekariya Leşkerî) li Bexdayê bû, ku li wir şiyanên xwe yên disîplîna leşkerî û akademîk pêş xist. Xwesteka wî ew ber bi Stenbolê, paytexta Osmanî, bir, ku li wir tevlî Harb Medrasasi (Dibistana Şer) ya navdar bû, ku wek Akademiya Leşkerî ya Osmanî jî dihat nasîn. Yamulki di 1888 de bi serkeftina taybet wek efser (Neqîb) mezûn bû û perwerdeya wî ew ne tenê ji şer re, lê ji rolên rêveberî û dîplomatîk re jî amade kir. Dema wî ya li Stenbolê ew bi derdorên rewşenbîrî û ramanên reformxwaz re rûbirû kir û hesta nasnameya Kurdî di nav hewldanên navendîkirina Osmanî de xurt kir.
Di jiyana kesane de Yamulki di 3ê Gulanê ya 1888 de li Stenbolê bi Safya Khanim Khandan Zada re zewicî. Ew ji malbateke Kurdî ya navdar a li navçeya Uskudar dijiya bû, keça Hussain Paşa û xwişka Saeed Paşa. Ji zewaca wan kurek, kolonel Aziz Yamulki (ku paşê di salên 1940-an de li dijî hikûmeta Îraqê komploya derbeyekê kir), û sê keç çêbûn: Zahra (ku bi malbatên navdar re zewicî û di 1983 de mir), Dr. Anjom (pispora bijîşkî ya ku di 1968 de li Parîsê jiyana xwe ji dest da) û Maliha (di 1986 de mir). Ev jiyana malbatî di nav pîşeya wî ya dijwar de aramî peyda kir, her çend erkên wî yên pîşeyî gelek caran ew ji malê dûr dibirin.
Bi vî awayî jiyana destpêkê ya Yamulki rehên eşîrî bi kozmopolîtîzma Osmanî re têkel kir û bingeh ji pîşeyekê re danî ku dê di nav dilsoziya împaratoriyê û parêzvaniya gelê xwe de cih bigire.
Pîşeya leşkerî di Împaratoriya Osmanî de
Rêwîtiya leşkerî ya Yamulki yekser piştî mezûniyetê dest pê kir û destpêka xizmeteke bi rûmet a ku dehsalan dihewand diyar kir. Di 1888 de ew li Firqeya Hîcazê li devera ku niha Erebistana Siûdî ye hat tayînkirin û wek efserê payebilind leşker bi rê ve bir. Heta 1893 ew wek şêwirmend li Slimas û Khuey li Kurdistana Îranê kar dikir û di heman demê de wek şêwirmendê bazirganî li Parêzgeha Sineyê — rolên ku şiyanên wî yên dîplomatîk li deverên sînorî pêş xistin.
Bilindkirinên wî lez girtin: di 1899 de ew bû cîgirê serokê erkanê yê Artêşa Şeşem a Osmanî li Bexdayê, posteke bingehîn a çavdêriya operasyonên Mezopotamyayê dikir. Di 1904 de ew wek komîserê xêzkirina sînorê Îraq-Îranê hat tayînkirin û pisporiya xwe ya jeopolîtîk nîşan da. Heta 1908 ew serokê firqeya leşkerî li Enqereyê bû û di 1909 de ew bû brigadgeneral û fermandariya Artêşa 21-an li Bexdayê kir, berî ku derbasî Azerbaycanê bibe.
Ezmûna şer a Yamulki pevçûnên mezin dihewand. Di 1911 de wî di Şerê Îtalya-Tirkiyeyê de fermandariya Artêşa Pêncem kir û axên Osmanî li Lîbyayê li dijî dagirkeriya Îtalyayê parast. Wî di Şerên Balkanan (1912–1913) de jî şer kir, ku tê de windahiyên Osmanî axên împaratoriyê yên Ewropî ji nû ve şekil dan. Heta 1917 di nav Şerê Cîhanê yê Yekem de ew rêberê hêzên Osmanî li Bexdayê bû, qada kampanyayên tund ên Brîtanî ku di dawiyê de bi ketina bajar qediyan.
Piştî agirbesta 1918, Yamulki di 3ê Kanûna Pêşîn a 1918 de hat tayînkirin da li herêma Sivas a li bakurê rojhilatê Tirkiyeyê hêzên Osmanî bi rê ve bibe. Xebata wî ya wek cîgirê walî yê Bursayê jêhatiya wî ya rêveberî hê bêtir nîşan da. Di tevahiya vê de Yamulki navê rastkarî parast, heta dema împaratorî hilweşiya. Çîrokeke şêrîn a 1912 henekkariya wî nîşan dide: Dema li Stenbolê bû, wî boyaxkarekî pêlavan gazî kir ku, bê agahiya Kurdîbûna Yamulki, bi Kurdî nifir li wî kir. Yamulki ji bo «nifiran» zêdetir pere da û bi henek eslê xwe derxist holê.
Pîşeya leşkerî ya Yamulki ya bi şer û astengiyên rêveberî tijî, ew wek kesayetiyekî rêzgirtî bicih kir, lê têkçûna împaratoriyê dê ew bixe nav rolên dadwerî yên nakokbar.
Rola di dadgehên piştî Şerê Cîhanê yê Yekem de û çarçoveya Qirkirina Ermeniyan
Têkçûna Osmanî di Şerê Cîhanê yê Yekem de serdema hesabdanê dest pê kir, bi Yamulki li navenda wê. Di 18ê Nîsanê ya 1920 de ew wek serokê dadgehên leşkerî yên Tirkiyeyê (yên bi navê Dadgehên Stenbolê yên 1919–1920 an «Dadgeha Nemrud» dihatin nasîn) hat tayînkirin. Ev dadgehên ku hikûmeta Osmanî ya piştî şer di bin zexta Hevalbendan de ava kiribû, rêberên Komîteya Yekîtî û Pêşketinê (CUP) ji ber sûcên dema şer dadgeh kirin, di nav de hilweşandina destûrê, sûdgirtina bêheq û komkujiyên Ermeni û Yûnaniyan.
Wek dadwerê sereke Yamulki serokatiya dozên navdar kir. Wî Mustafa Kemal Atatürk (damezrînerê Tirkiyeya nûjen) û hevalên wî yên wek Fethi Okyar, Hüseyin Rauf Orbay û yên din ji ber serhildana li dijî Sultanetê di nebûna wan de bi mirinê ceza kir. Fermana ku Wezîrê Hundirîn Ali Kemal, Sedrezem Damad Ferid Paşa û Sultan Mehmed VI îmze kiribûn, tevgera neteweperest a Tirkiyeyê ya geş dibû kir armanc. Yamulki Ebubekir Hazim Tepeyran, wezîrê berê yê hundirîn, ji ber alîkariya neteweperestan jî ceza kir.
Ya girîng, dadgehan Qirkirina Ermeniyan (1915–1916) derxist pêş, ku tê de bi texmînî 1–1.5 milyon Ermenî bi koçberkirin, komkujî û meşên bi zor yên rêberên CUP yên wek Talat Paşa, Enver Paşa û Cemal Paşa organîze kiribûn jiyana xwe ji dest dan. Dadgeha Yamulki kesayetiyên wek Dr. Mehmed Reşid (walî yê Diyarbekirê) ji ber kuştinên komî sûcdar dît û wî bi mirinê ceza kir (her çend wî xwe kuşt). Di dadgehên Yozgat û Harput de berpirs ji ber îdamkirina rewşenbîran û çavdêriya meşên mirinê hatin mehkûmkirin, bi delîlên ji telgrafan, vegotinên saxmayiyan û gorên komî.
Rastkariya Yamulki derket holê: Wî belgeyên morkirî yên komkujiyên Ermeniyan parast û radestî Patrîkxaneya Ermenî kir û gendeliya Osmanî eşkere kir. Di daxuyaniyeke bandorbar de wî ragihand: «Hemwelatiyên me bi bikaranîna her şêweya stemkariyê ya tê xeyalkirin, koçberkirina organîzekirî û komkujiyê, sûcên bêhejmar kirine; dayikên şîrdêr ên bi benzînê avdayî zindî şewitandine, destdirêjî li jin û keçan kirine…. Wan Ermenî xistine mercên tênebirî yên ku tu gelekî din di tevahiya dîrokê de nejiyabû.» Ev bûyer wek siyaseta bi qest nîşan dan, ne pêdiviya dema şer.
Lê guhertinên siyasî di Hezîrana 1920 de bûn sedema ji kar derxistina wî. Ew hat girtin û bi heft mehan girtîgehê hat cezakirin, lê Sultan Mehmed VI di Sibata 1921 de lêborîn da wî. Heta Hezîrana 1921 Yamulki ber bi Îraqa di bin Mandatê de reviya û ji hêzên Kemalîst ên ku di 1922 de dadgeh betal kirin xelas bû.
Rola wî ya di van dadgehan de navê wî wek «têkoşerek ji bo dadê» xurt kir, ku makîneya dewletê rûbirû dikir da hovîtiyan eşkere bike.
Sirgûn û tevlîbûna Keyaniya Kurdistanê
Di sirgûnê de li Silêmaniyê Yamulki bi xwestekên Kurdî re li hev hat. Şêx Mehmûd Berzencî ku di bin Mandata Brîtanî de hewldanên xweseriyê bi rê ve dibir, di 10ê Cotmehê ya 1922 de Keyaniya Kurdistanê ragihand. Yamulki wek Wezîrê Perwerdeyê di kabîneya Berzencî de hat tayînkirin, li gel kesayetiyên wek Abdulkarim Alaka (Darayî), Şêx Qadir Hafeed (Serokwezîr) û Zaky Sahibqran (Parastin). Birayê wî brigadgeneral Siddik Qadiri wek mufetîşê giştî yê artêşê kar kir.
Wek Wezîrê Perwerdeyê Yamulki giranî da xurtkirina nasnameya Kurdî bi rêya dibistanan, pêşxistina xwendewariyê û parastina çandê di nav dijberiya Brîtanî de. Keyanî, her çend kurtjiyan bû (heta 1924 ji ber destwerdana Brîtanî hilweşiya), dewleteke Kurdî ya destpêkê bi artêşeke neteweyî û kabîneyeke pirreng nîşan dida, di nav de wezîrekî darayî yê Xiristiyan — ku hemûyan dihewîne derdixist pêş.
Yamulki di 21ê Tîrmehê ya 1922 de Cemiyeta Kurdistanê (Komeleya Kurdistanê) bi rewşenbîrên wek Ahmad Behjat Efendî û Refîq Hilmî re bi hev damezrand. Komê «Bangî Kurdistan» (Banga Kurdistanê) bi Kurdî, Tirkî û Farisî weşand û parêzvaniya serxwebûnê kir. Di 1ê Cotmehê ya 1924 de wan daxwazname ji Komeleya Neteweyan re şand li dijî îdiayên Tirkiyeyê yên li ser Vilayeta Mûsilê û neheqiyên li Kurdan, ku Peymana Sevrê tîna bîrê.
Piştî hilweşîna keyaniyê û guherandina Berzencî bi Melikê Ereb Faisal I, Yamulki ber bi Bexdayê ve çû û çalakvaniya xwe bi rêya rojnamevaniyê domand.
Rojnamevanî û jiyana paşê
Li Bexdayê Yamulki ber bi rojnamevaniyê ve çû û ji 28ê Kanûna Paşîn a 1926 ve weşand. Wî helbest jî nivîsand; dîwana wî piştî mirinê di 1956 de hat weşandin. Ew bi rehên xwe yên Kurdî serbilind bû û ji gora xwe re ev beyt daxwaz kir: «Etirsm ey weten bimrim, nebînim bextiyarî to / Binwsin ba leser qebrim, weten xemgîn u min xemgîn» (Welatê min, ez ditirsim bimirim bê ku bextiyariya te bibînim / Li gora min binivîsin ku welatê min û ez her du xemgîn in).
Ew di 25ê Gulanê ya 1936 de li devera Alwazyrya ya Bexdayê di temenê 70 salî de mir û li goristana Girdî Seywan a Silêmaniyê li gel kesayetiyên din ên Kurd hat veşartin. Tevlîbûna paşê ya kurê wî Aziz di derbeyê de dengê giyanê bavê wî yê serhildêr vedida.
Mîrat û naskirina dawî
Mîrata Yamulki wek nîşana dad û neteweperestiya Kurdî berdewam e. Mehkûmkirina wî ya hovîtiyên li Ermeniyan înkarkirin rûbirû kir, di heman demê de rola wî ya wezîrî xwerêveberiya Kurdî pêş xist. Nakokiyên wek cezakirina Atatürk dilsoziya wî ya Osmanî ya ku bû coşa neteweperest derdixin pêş.
Di salên dawî de belgefîlma 2023 «Mustafa Paşa Yamulki: Têkoşerek ji bo dadê», bi derhêneriya Horen Ghareeb û Hardi Qadir, li Festîvala Fîlman a Brightlight a 2024 xelata Belgefîlma Herî Baş bi dest xist. Ew li Dêra Ermenî ya Hewlêrê cara yekem hat pêşandan û wî wek «kurê wêrek ê neteweya Kurd» yê sûcên qirkirinê eşkere kir nîşan dide. Pêşandanên li festîvalên wek Duhok IFF girîngiya wî ya di nav çandan de bilêv dikin.
Bûyerên sereke û rêza demî
Jiyana Mustafa Yamulki bi xalên girîng ên xizmeta leşkerî, pêvajoyên dadwerî û çalakvaniya siyasî ya Kurdî hat pênasekirin. Li jêr rêza demî ya bûyerên sereke heye, ji tomarên dîrokî hatiye berhevkirin û rêwîtiya wî ya kesane, pîşeyî û siyasî derdixe pêş.
Sal | Bûyer |
1866 | Di 25ê Kanûna Paşîn de li Silêmaniyê (Slemani), Vilayeta Mûsilê, Împaratoriya Osmanî, di nav eşîra Kurdî ya Bilbaz a bibandor de ji dayik dibe. |
1888 | Ji Akademiya Leşkerî ya Osmanî (Harb Medrasasi) li Stenbolê bi serkeftina taybet wek efser (Neqîb) mezûn dibe. Demeke kurt paşê li Firqeya Hîcazê tê tayînkirin. |
1888 | Di 3ê Gulanê de li Stenbolê bi Safya Khanim Khandan Zada re dizewice. Dê kurekî (Aziz Yamulki) û sê keçên wan (Zahra, Anjom û Maliha) hebin. |
1893 | Wek şêwirmend li Slimas û Khuey li Kurdistana Îranê tê tayînkirin û wek şêwirmendê bazirganî li Parêzgeha Sineyê kar dike. |
1899 | Dibe cîgirê serokê erkanê yê Artêşa Şeşem a Osmanî li Bexdayê. |
1904 | Wek komîserê xêzkirina sînorê Îraq-Îranê kar dike. |
1908 | Serokê firqeya leşkerî li Enqereyê dibe. |
1909 | Dibe brigadgeneral; berî ku derbasî Azerbaycanê bibe fermandariya Artêşa 21-an li Bexdayê dike. |
1911 | Di Şerê Îtalya-Tirkiyeyê li Lîbyayê de fermandariya Artêşa Pêncem dike. |
1912–1913 | Wek efserê payebilind di Şerên Balkanan de beşdar dibe. |
1917 | Di nav kampanyayên Şerê Cîhanê yê Yekem ên li dijî hêzên Brîtanî de hêzên Osmanî li Bexdayê bi rê ve dibe. |
1918 | Di 3ê Kanûna Pêşîn de tê tayînkirin da hêzên Osmanî li herêma Sivas bi rê ve bibe; wek cîgirê walî yê Bursayê jî kar dike. |
1919 | Di Sibatê de wek dadwerê serokê Divan-ı Harb-i Örfi (Dadgeha Leşkerî ya Awarte) li Stenbolê tê tayînkirin û çavdêriya dadgehên destpêkê yên girêdayî sûcên dema şer dike. |
1919 | Serokatiya dadgehên sereke yên girêdayî Qirkirina Ermeniyan dike, di nav de Yozgat (di Gulanê de dest pê dike), Harput (5ê Tîrmehê) û cezakirina Dr. Mehmed Reşid bi mirinê di 15ê Îlonê de (her çend Reşid xwe dikuje). |
1920 | Di 18ê Nîsanê de bi fermî wek serokê dadgehên leşkerî yên Tirkiyeyê tê tayînkirin; Mustafa Kemal Atatürk û hevalên wî (di nav de Fethi Okyar û Hüseyin Rauf Orbay) ji ber serhildanê di nebûna wan de bi mirinê ceza dike. |
1920 | Ebubekir Hazim Tepeyran, Wezîrê berê yê Hundirîn, ji ber alîkariya neteweperestan ceza dike; belgeyên morkirî yên komkujiyên Ermeniyan radestî Patrîkxaneya Ermenî dike. |
1920 | Di Hezîranê de di nav guhertinên siyasî de ji posta xwe ya dadwerî tê derxistin. |
1920–1921 | Ji aliyê hêzên Kemalîst ve tê girtin û bi heft mehan girtîgehê tê cezakirin. |
1921 | Sultan Mehmed VI di Sibatê de lêborînê dide wî; di Hezîranê de ji Tirkiyeyê direve, bi rêya Sûriyeyê ber bi Îraqa di bin Mandatê de diçe û li Silêmaniyê bicih dibe. |
1922 | Di 21ê Tîrmehê de Cemiyeta Kurdistanê (Komeleya Kurdistanê) bi rewşenbîrên din re bi hev damezrand; dest bi weşandina rojnameya «Bangî Kurdistan» dike. |
1922 | Piştî ragihandina Keyaniya Kurdistanê di 10ê Cotmehê de, wek Wezîrê Perwerdeyê di kabîneya Şêx Mehmûd Berzencî de tê tayînkirin. |
1924 | Di 1ê Cotmehê de daxwazname ji Komeleya Neteweyan re li dijî siyasetên Tirkiyeyê yên Vilayeta Mûsilê dişîne; Keyaniya Kurdistanê ji ber destwerdana Brîtanî hilweşiya. |
1926 | Ber bi Bexdayê ve diçe û di 28ê Kanûna Paşîn de pîşeya xwe ya rojnamevaniyê dest pê dike. |
1936 | Di 25ê Gulanê de li Bexdayê di temenê 70 salî de dimire; li goristana Girdî Seywan a Silêmaniyê tê veşartin. |
1956 | Dîwana helbestên wî piştî mirina wî tê weşandin. |
Ev rêza demî rêwîtiya jiyana Yamulki digire, ji bilindbûna leşkerî ya Osmanî heta dada piştî şer û neteweperestiya Kurdî. Ew rola wî ya di kêliyên sereke yên dîrokî de bilêv dike, di nav de dadgehên Stenbolê û hewldanên destpêkê yên dewletavakirina Kurdî.
Encam
Jiyana Mustafa Yamulki têkoşînên Kurdan di împaratoriyeke perçe dibû de dihewîne. Ji generalê Osmanî heta wezîrê Kurdî, rêwîtiya wî berxwedêriyê di nav dijwariyan de reng vedide. Lêgerîna wî ya dad û neteweperestiyê îlhamdana xwe didomîne û berdêla mirovî ya têkçûna împeryal û lêgerîna domdar a çarenûsa xwe diyarkirinê tîne bîra me.
Beşa pirs û bersivan
Li vir beşa pirs û bersivan a berfireh li ser jiyan, pîşe û mîrata Mustafa Yamulki heye. Ev pirs aliyên sereke yên ji tomarên dîrokî hatine girtin, rolên wî yên di Împaratoriya Osmanî de, dadgehên piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û neteweperestiya Kurdî dihewînin. Bersiv ji bo zelalî û çarçoveyê bi hûrgilî ne.
Mustafa Yamulki kî bû û paşxaneya wî çi bû?
Mustafa Yamulki ku bi navê Nemrud Mustafa Paşa jî tê nasîn, efserê leşkerî, dadwer, siyasetmedar û rojnamevanê Kurd-Osmanî yê navdar bû, ku di 25ê Kanûna Paşîn a 1866 de li Silêmaniyê (Slemani), li Vilayeta Mûsilê ya Împaratoriya Osmanî ji dayik bû. Ew ji eşîra Bilbaz a bibandor bû, eşîreke Kurdî ya xwedîerd a bi rola xwe ya di mijarên herêmî de dihat nasîn. Yamulki di malbateke perwerdeyê bi qîmet didît de mezin bû û di destpêkê de li mizgeftên herêmî di bin alimên wek Mela Fetah û Mela Îrfan de xwend, ku li wir lêkolînên Îslamî, ziman û zanistan fêr bû. Paşê ew tevlî Dibistana Amadekariya Leşkerî li Bexdayê bû û di 1888 de ji Akademiya Leşkerî ya Osmanî li Stenbolê mezûn bû. Ew bi Kurdî, Erebî, Tirkî û Farisî jêhatî bû, di 1888 de bi Safya Khanim Khandan Zada re zewicî û çar zarokên wan hebûn: kur Aziz (kolonelekî ku paşê di siyaseta Îraqê de tevlî bû) û keç Zahra, Dr. Anjom û Maliha. Paşxaneya wî rehên eşîrî yên Kurdî bi kozmopolîtîzma Osmanî re têkel kir û nasnameya wî wek hem xizmetkarê dilsoz ê împeryal hem welatparêzekî Kurd şekil da.
Xalên girîng ên sereke di pîşeya leşkerî ya Yamulki de çi bûn?
Pîşeya leşkerî ya Yamulki zêdetirî sê dehsalan di Împaratoriya Osmanî de dihewand. Piştî mezûniyeta 1888 ew li Firqeya Hîcazê hat tayînkirin û bi tayînkirinên li Kurdistana Îranê (1893), wek cîgirê serokê erkanê yê Artêşa Şeşem li Bexdayê (1899) û wek komîserê sînorê Îraq-Îranê (1904) di payeyan de bilind bû. Di 1909 de bû brigadgeneral û fermandariya hêzan li Enqere, Bexda û Azerbaycanê kir. Wî di pevçûnên sereke de şer kir, di nav de Şerê Îtalya-Tirkiyeyê (1911) wek fermandarê Artêşa Pêncem li Lîbyayê, Şerên Balkanan (1912–1913) û Şerê Cîhanê yê Yekem, ku di 1917 de li Bexdayê leşkerên Osmanî li dijî hêzên Brîtanî bi rê ve bir. Piştî agirbestê wî hêz li Sivas (1918) bi rê ve bir û wek cîgirê walî yê Bursayê kar kir. Pîşeya wî pisporiya stratejîk û şiyanên rêveberî derxistin pêş û payeya generalê lîwayê (Mîrlîva) da wî. Tevî dilsoziya wî hilweşîna împaratoriyê giraniya wî ber bi rolên dadwerî û neteweperest ve guherand.
Yamulki di dadgehên Osmanî yên piştî Şerê Cîhanê yê Yekem de kîjan rol lîst?
Yamulki bi serokatiya xwe ya Dadgehên Stenbolê (1919–1920) herî baş tê nasîn, ku dadgehên leşkerî yên Tirkiyeyê an «Dadgeha Nemrud» jî dihatin binavkirin. Ew di Sibata 1919 de wek dadwerê serok û di 18ê Nîsanê ya 1920 de bi fermî wek serok hat tayînkirin û çavdêriya dadgehkirina rêberên Komîteya Yekîtî û Pêşketinê (CUP) ji ber sûcên dema şer kir, di nav de Qirkirina Ermeniyan, hilweşandina destûrê û sûdgirtina bêheq. Wî kesayetiyên sereke yên wek Dr. Mehmed Reşid (walî yê Diyarbekirê) ji ber kuştinên komî bi mirinê ceza kir (Reşid paşê xwe kuşt). Di dadgehên wek Yozgat û Harput de berpirs li ser bingeha delîlên wek telgrafên fermana koçberkirin û komkujiyan sûcdar hatin dîtin. Yamulki Mustafa Kemal Atatürk û neteweperestên wek Fethi Okyar û Hüseyin Rauf Orbay ji ber serhildanê di nebûna wan de jî bi mirinê ceza kir. Wî belgeyên hovîtiyên li Ermeniyan parast û radestî Patrîkxaneya Ermenî kir û di daxuyaniyên dadgehê de bûyer wek «sûcên bêhejmar» mehkûm kir. Ew di Hezîrana 1920 de di nav zextên Kemalîst de ji kar hat derxistin û demeke kurt hat girtin, berî ku di 1921 de lêborîn wergire. Rastkariya wî ya di van dadgehan de navê «têkoşerek ji bo dadê» da wî.
Yamulki çawa di neteweperestiya Kurdî û Keyaniya Kurdistanê de tevlî bû?
Piştî revîna ber bi Îraqa di bin Mandatê de di 1921 de, Yamulki bû kesayetiyeke sereke ya hewldanên çarenûsa xwe diyarkirinê yên Kurdî. Li Silêmaniyê wî Cemiyeta Kurdistanê (Komeleya Kurdistanê) di 21ê Tîrmehê ya 1922 de bi rewşenbîrên wek Ahmad Behjat Efendî re bi hev damezrand. Komê rojnameya «Bangî Kurdistan» weşand da parêzvaniya serxwebûnê bike. Dema Şêx Mehmûd Berzencî di 10ê Cotmehê ya 1922 de Keyaniya Kurdistanê ragihand, Yamulki wek Wezîrê Perwerdeyê di kabîneyê de hat tayînkirin û giranî da pêşxistina xwendewarî û çanda Kurdî. Birayê wî Siddik Qadiri wek mufetîşê giştî yê artêşê kar kir. Keyanî bi kabîneya xwe ya hemûyan dihewand (di nav de wezîrekî darayî yê Xiristiyan) xweserî kir armanc, lê di 1924 de ji ber destwerdana Brîtanî hilweşiya. Di 1ê Cotmehê ya 1924 de Yamulki daxwazname ji Komeleya Neteweyan re şand li dijî îdiayên Tirkiyeyê yên li ser Mûsilê û neheqiyên li Kurdan û Peymana Sevrê wek referans bi kar anî. Hewldanên wî guhertina wî ya ji dilsoziya Osmanî ber bi parêzvaniya Kurdî ve bilêv kirin.
Beşdariya Yamulki ya di rojnamevanî û edebiyatê de çi bû?
Ji 1926 ve di sirgûnê de li Bexdayê Yamulki ber bi rojnamevaniyê ve çû û di 28ê Kanûna Paşîn a 1926 de weşan dest pê kir da xemên Kurdî bibêje û li dijî siyasetên Tirkiyeyê protesto bike. Wî nivîsên parêzvaniya serxwebûn û parastina çandê nivîsandin. Wek helbestvan wî bi Kurdî helbest nivîsand û dîwana wî (berhevok) piştî mirinê di 1956 de hat weşandin. Beyteke navdar a ku wî ji gora xwe re daxwaz kir ev e: «Etirsm ey weten bimrim, nebînim bextiyarî to / Binwsin ba leser qebrim, weten xemgîn u min xemgîn» (bi wateya: «Welatê min, ez ditirsim bimirim bê ku bextiyariya te bibînim / Li gora min binivîsin ku welatê min û ez her du xemgîn in»). Nivîsên wî di serdema tepeserkirinê de nasnameya Kurdî xurt kirin.
Yamulki kengê û çawa mir û mîrata malbata wî çi ye?
Yamulki di 25ê Gulanê ya 1936 de di temenê 70 salî de li devera Alwazyrya ya Bexdayê, piştî jiyaneke xizmet û sirgûnê, mir. Ew li goristana Girdî Seywan a Silêmaniyê li gel kesayetiyên din ên Kurd hat veşartin. Malbata wî mîrata wî domand: kur Aziz Yamulki, kolonelek, di salên 1940-an de komploya derbeyekê li dijî hikûmeta Îraqê kir û serhildêriya mîratî reng veda. Di nav keçan de Zahra (di 1983 de mir), Dr. Anjom (bijîşkeke ku di 1968 de li Parîsê jiyana xwe ji dest da) û Maliha (di 1986 de mir) hebûn, ku bi malbatên navdar re zewicîn.
Mîrata domdar a Yamulki îro çi ye?
Yamulki nîşana dad û berxwedêriya Kurdî ye. Rola wî ya eşkerekirina Qirkirina Ermeniyan înkarkirin rûbirû kir, di heman demê de posta wî ya wezîrî dewletbûna destpêkê ya Kurdî pêş xist. Her çend ji ber cezakirina Atatürk nakokbar e, ew di derdorên Kurdî de bi rêz tê dîtin. Naskirina dawî belgefîlma 2023 «Mustafa Paşa Yamulki: Têkoşerek ji bo dadê», bi derhêneriya Horen Ghareeb û Hardi Qadir, dihewîne, ku li Festîvala Fîlman a Brightlight a 2024 xelata Belgefîlma Herî Baş bi dest xist. Ew cara yekem li Hewlêrê hat pêşandan û li festîvalên wek Duhok IFF jî hat pêşandan û bandora wî ya di nav çandan de derdixe pêş. Jiyana wî îlhamdana gotûbêjên li ser neteweperestî, dad û mafên etnîk li Rojhilata Navîn didomîne.
Referans
Ev beşa referansan çavkaniyên sereke yên jiyan, pîşe û çarçoveya dîrokî ya Mustafa Yamulki berhev dike, ji materyalên dîrokî, akademîk û jiyannameyî yên pêbawer hatine girtin. Ji bo zelaliyê referans bi hejmaran hatine rêzkirin û bi referansên di nav nivîsê de yên li seranserê nivîsê hatine bikaranîn re li hev tên.
«Mustafa Yamulki.» Wikipedia. Di 17ê Sibatê, 2026 de hatiye gihîştinê. https://en.wikipedia.org/wiki/Mustafa_Yamulki. Nêrîneke giştî li ser jiyana destpêkê, pîşeya leşkerî û rola Yamulki ya di dadgehên leşkerî yên Osmanî de pêşkêş dike.
«Mustafa Yamulki.» Kurdipedia.org. Di 17ê Sibatê, 2026 de hatiye gihîştinê. https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=8&q=20220402105303409781. Paşxaneya malbatî, perwerde û tayînkirina Yamulki li dadgehên leşkerî yên Tirkiyeyê piştî Şerê Cîhanê yê Yekem bi hûrgilî vedibêje.
Fatah, Rebwar. «Mustafa Paşa Yamolki: Ji Stenbolê heta Silêmaniyê.» Tabsir.net, 26ê Kanûna Pêşîn, 2009. https://tabsir.net/?p=1039. Şiyanên pirzimanî, welatparêzî û rola Yamulki ya di tevgera neteweperest a Kurdî de dikole.
«Mustafa Yamulki.» Wîkiya Leşkerî - Fandom. Di 17ê Sibatê, 2026 de hatiye gihîştinê. https://military-history.fandom.com/wiki/Mustafa_Yamulki. Cihê jidayikbûnê, bilindkirinên leşkerî û pîşeya siyasî ya Yamulki, di nav de rolên wî yên dadwerî, dihewîne.
«Mustafa Yamulki.» Grokipedia. Di 17ê Sibatê, 2026 de hatiye gihîştinê. https://grokipedia.com/page/mustafa_yamulki. Eslê eşîrî, perwerde û cezayên Yamulki di dadgehên Stenbolê de derxistine gotûbêj dike.
«Mustafa Paşa Yamulki: Têkoşerek ji bo dadê.» HISTORY – Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Awûstûryayê, 15ê Hezîranê, 2024. https://www.history-filmfestival.com/mustafa-pasha-yamulki-a-struggler-for-justice. Giranî dide rola dadwerî ya Yamulki ya cezakirina kiryarvanên Qirkirina Ermeniyan û dilsoziya wî ya ji dadê re.
«Mustafa Paşa Yamulki.» Kurdipedia.org. Di 17ê Sibatê, 2026 de hatiye gihîştinê. https://kurdipedia.org/default.aspx?lng=8&q=20220726214435424886. Hûrgiliyên cihê jidayikbûna Yamulki li taxa Goizha û têkiliyên malbatî pêşkêş dike.
«Pêşketina dîrokî ya neteweperestiya Kurdî li Îraqê.» GRIN Verlag. Di 17ê Sibatê, 2026 de hatiye gihîştinê. https://www.grin.com/document/379416. Rola Yamulki ya damezrandina tevgerên neteweperest ên Kurdî yên wek Cemiyeta Kurdistanê vedibêje.
Olson, Robert. «Pîşeya Ozdemir: Hewldaneke Tirkiyeyê ji bo Bakurê Îraqê, 1921–1923.» JSTOR. Di 17ê Sibatê, 2026 de hatiye gihîştinê. https://www.jstor.org/stable/48543727. Têkiliyên Yamulki di têkiliyên Kurd-Yûnanî yên destpêka salên 1920-an de wek referans bi kar tîne.
«Mustafa Yamulki, têkoşerek ji bo dadê, bi navê “Nemrud” Mustafa jî tê nasîn.» HyeForum, 16ê Hezîranê, 2025. https://hyeforum.com/topic/91315-mustafa-yamulki-a-struggler-for-justice-aka-nemrud-mustafa. Cezakirina Mustafa Kemal û kesên din ji aliyê Yamulki ve û ji kar derxistina wî bi hûrgilî vedibêje.
Cabi, Marouf. «Navenda Jînê ya Belgekirin û Lêkolînê: Parastina materyalên arşîvî ji lêkolîna dîrokî ya Kurdî re.» Bloga Navenda Rojhilata Navîn a LSE, 5ê Mijdarê, 2025. https://blogs.lse.ac.uk/mec/2025/11/05/the-zheen-centre-for-documentation-and-research-preserving-archival-materials-for-kurdish-historical-research. Yamulki di çarçoveya nivîsandina dîroka Kurdî û hewldanên arşîvî yên destpêka sedsala 20-an de bicih dike.
«Kurd, Kurdistān.» Berhemên Referansê yên Brill. Di 17ê Sibatê, 2026 de hatiye gihîştinê. https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/COM-0544.xml. Çavkaniyên dîroka Kurdî yên girêdayî serdema Yamulki gotûbêj dike.
Rafaat, Aram. «Îslama Kurdî û pirsa tevlîbûna Kurdan di dewleta Îraqê de.» Gale Academic OneFile, 2012. https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA331348647&issn=0278839X&it=r&linkaccess=abs&p=AONE&sid=googleScholar&sw=w&v=2.1. Nivîsên dîrokî yên wek Şerefnameyê wek çavkaniyên dîroka Kurdî bi kar tîne.
«Şerîf Paşa: Dîplomatê ku xewna Kurdistanê didît (1865–1951).» Kurdish History, 5ê Sibatê, 2026. https://www.kurdish-history.com/post/%C5%9Ferif-pasha-the-diplomat-who-dreamed-of-kurdistan-1865-1951. Têkiliyên malbatî yên Yamulki bi Kurdên din ên navdar ên wek Şerîf Paşa re vedibêje.
Bruinessen, Martin van. «Tepeserkirina serhildana Dêrsimê li Tirkiyeyê (1937-38).» DSpace, 1994. https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/20698/bruinessen_94_suppressionofthedersimrebellion.pdf. Çarçoveya berfirehtir a dîroka Kurdî û siyasetên Tirkiyeyê piştî serdema Osmanî pêşkêş dike.
Bois, Thomas. «Kurd.» 1965. https://book.ivran.ru/f/thomas-bois---the-kurds.pdf. Têgihiştinên eslê Kurdî, jiyana civakî û neteweperestiyê pêşkêş dike.
«Encum Yamulki (1895-1968).» Pirtûkxane, Arşîv û Navenda Lêkolînê ya Jinên Kurd. Di 17ê Sibatê, 2026 de hatiye gihîştinê. https://pirtukxaneyajinenkurdistan.com/en/post/encum-yamulki-1895-1968. Malbata Yamulki, di nav de zewac û zarokên wî, bi hûrgilî vedibêje.
Üngör, Uğur Ümit. «Endezyariya civakî ya Tirkên Ciwan: Tundiya komî û netewe-dewlet li Rojhilatê Tirkiyeyê, 1913-1950.» UvA-DARE, Zanîngeha Amsterdam. Di 17ê Sibatê, 2026 de hatiye gihîştinê. https://dare.uva.nl/document/135131. Ji nû ve nivîsandina dîrokê û tepeserkirina nivîsên Kurdî û Ermenî di bin Kemalîzmê de gotûbêj dike.
«Hêzên çekdar ên Îraqê: Dîrokeke analîtîk.» Pirtûkxaneya Dîjîtal a Akademîk a Neteweyî ya Etiyopyayê. Di 17ê Sibatê, 2026 de hatiye gihîştinê. http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/29052/1/87.part. Kurê Yamulki Aziz di çarçoveya kesayetiyên leşkerî yên Osmanî û Îraqî de wek referans bi kar tîne.