Nanê Hewramî: Nanê wek kaxezê tenik ji erdnîgariya Mîrasa Cîhanî ya…

Nanê Hewramî: Nanê wek kaxezê tenik ji erdnîgariya Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê

Nanê Hewramî nanekî pan ê wek kaxezê tenik e ji herêma Hewramanê (Hawramanê); erdnîgariyeke Kurdî ya çiyayî li Zagrosê ku di 2021 de wek cihê Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê hat tomarkirin. UNESCO Hewramanê wek welatê «eşîreke Kurd a çandinî û pezvaniyê ku ji nêzî 3000 berî Zayînê ve li herêmê dijî» vedigote. Nan bi qasî rûniştinê kevn e. KurdishGlobe radigihîne ku «nanê Hewramî dîrokeke dirêj heye; pispor dibêjin rehên wî digihîjin demeke ku nançêkirin li herêma Hewramanê bi tenê bi vî awayî dihat kirin.» Ji kîseyeke ardê nêzî 700 nan derdikevin. Îro nanê Hewramî geşbûneke nû dijî: «gelek kes ji ber fikarên tenduristiyê û xwestina xwarinên tenduristtir ber bi nanê Hewramî ve diçin, ji ber ku tenik e, tama wî xweş e û dihêle mirov xwarineke bi nanê kêmtir bixwe.» Vê rêzenivîsê du amûrên nanê Kurdî belge kirine: tanûr (tenûra axî) ku nanê tenûrê çêdike û sajî (sacê hesinê) ku nanê sajî çêdike. Nanê Hewramî kevneşopiyeke sêyemîn nûnertî dike; nanê ji erdnîgariyeke ew qas ji aliyê çandî ve girîng ku UNESCO wê diparêze. Nan, gundên qatqat, pezvaniya bi koça demsalî û çandiniya li şîvên tûj ên Hewramanê ji hev nayên veqetandin. Nan erdnîgarî ye.

Xalên sereke

• Nanê pan ê wek kaxezê tenik ji Hewramanê — herêmeke Kurdî ku di 2021 de wek cihê Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê hat tomarkirin

• UNESCO: Rûniştina Kurdan li Hewramanê ji 3000 berî Zayînê ve. Nan bi qasî rûniştinê kevn e

• 700 nan ji kîseyeke ardê — nanê herî kêrhatî di pêjgeha Kurdî de

• Ji ber bala nû li tenduristiyê geşbûneke nû dijî — nanê tenik ji bo wergirtina karbohîdratên kêmtir

Agahiyên kurt

Navê Kurdî: Nanê Hewramî (نانێ هەورامی) — nanê Hewramanê

Herêm: Hewraman (Hawraman) — Erdnîgariya Çandî ya Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê, çiyayên Zagrosê

Cûre: Nanê pan ê bêmaye û wek kaxezê tenik — 700 nan ji her kîseya ardê

Rewş: Nanê kevn ku li seranserê Kurdistanê ji ber bala nû li tenduristiyê ji nû ve geş dibe

Reh: 5,000 salên nançêkirina Kurdî di newalekê de

Hewraman herêmeke çiyayî li Zagrosê ye, di navbera parêzgeha Kurdistan û parêzgeha Kirmanşanê li Îranê de ye û dirêjî Herêma Kurdistanê ya Iraqê dibe. UNESCO di 2021 de wê wek Erdnîgariya Çandî ya Mîrasa Cîhanî tomar kir û gelê Hewramî wek eşîreke Kurd a çandinî û pezvaniyê ku ji nêzî 3000 berî Zayînê ve li herêmê dijî, vegot. Erdnîgarî bi çandiniya qatqat li şîvên tûj, gundên kevirî yên ku bi kêlekên çiyayan ve girêdayî ne û koça demsalî ya ji deverên nizm ber bi bilindahiyan ve tê pênasekirin. Nanê Hewramî ji vê erdnîgariyê ye. KurdishGlobe radigihîne ku pispor rehên nanê digihînin demeke ku «nançêkirin li herêma Hewramanê bi tenê bi vî awayî dihat kirin, tu rêbazên alternatîf tune bûn.» Nan ya resen e: rêbaza yekem ku vê civakê bi kar anî da ku ardê bike xwarin û rêbaza ku piştî pênc hezar salan hîn jî bi kar tînin. Tu carî cihê wî nehatiye girtin.

Amadekirina kevneşopî

Hamurekî sade ji ard, av û xwê tê hevîrkirin û tê hiştin bêhna xwe vede. Parçeyên biçûk jê tên veqetandin û wek kaxezê tenik tên vekirin; ji nanê sajî teniktir, nêzî şefaf. Nan zû li ser rûyekî germkirî tê pijandin, di çend çirkeyan de bilbilî dibe û dipije. Tenikbûn pir e: ji kîseyeke ardê nêzî 700 nan derdikevin; wateya vê ew e ku her nanek nêzî tu ardê bi kar nayîne. Ev kêrhatîbûn tesaduf nîne. Ew hawirdora çiyayî nîşan dide ku tê de ard biqîmet bû û diviyabû têra malbatên mezin û zivistanên dirêj bikira. Nanê qediyayî qeris, sivik e û baş tê parastin. Dikare li ser hev bê rêzkirin, bê qatkirin û bê birin. Ji bo taştê bi penîr, hingiv û nivişkê tê xwarin, wek pêçek ji bo kebabê tê bikaranîn an bi şorbayê nerm dibe û wek bingeh di bin xwarina avî de tê danîn. Beşeke mezin a nanê li Rojhilatê Kurdistanê (Kurdistana Îranê) tê çêkirin û li bazarên li seranserê herêmê tê birin; li wir daxwaz niha ji tiştê ku firinên Hewramanê dikarin çêbikin zêdetir e.

Sê kevneşopiyên nanê Kurdî, sê erdnîgarî

Vê rêzenivîsê niha sê kevneşopiyên mezin ên nanê Kurdî belge kirine, her yek bi amûreke cuda û erdnîgariyeke cuda ve girêdayî ye. Nanê tenûrê ya tanûrê ye: tenûra axî ya di erdê de binaxkirî, nayê veguhastin, hevpar e, nanê jiyana gundî ya rûniştî ye. Nanê sajî ya sajiyê ye: sacê hesinê yê ku tê birin, koçer û şivan wê dibin, nanê jiyana gerok e. Û nanê Hewramî ya Hewramanê bixwe ye: newaleke taybet li Zagrosê ku nançêkirin pênc hezar salan bi heman awayî tê de hatiye kirin û niha UNESCO wê diparêze. Nanê gund. Nanê koçer. Nanê newala çiyayî. Sê erdnîgarî, sê amûr, sê nan. Bi hev re hemû cûreyên axa ku Kurdan lê jiyane digirin: gundê deştê, çêriya gerok û newala çiyayî ya bi şîvên tûj.

Pirsên pir tên pirsîn

Nanê Hewramî çi ye?

Nanê Hewramî nanekî pan ê wek kaxezê tenik e ji herêma Hewramanê (Hawramanê) ya çiyayên Zagrosê. Ew yek ji nanên herî tenik ên pêjgeha Kurdî ye; ji kîseyeke ardê nêzî 700 nan derdikevin. Pispor rehên wî digihînin nançêkirina herî pêşîn a herêmê. Hewraman di 2021 de wek Erdnîgariya Çandî ya Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê hat tomarkirin, bi rûniştina Kurdan a ku ji nêzî 3000 berî Zayînê ve hatiye belgekirin.

Çima Hewraman cihê Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê ye?

UNESCO di 2021 de Erdnîgariya Çandî ya Hawraman/Uramanat tomar kir. Ew gelê Hewramî wek eşîreke Kurd a çandinî û pezvaniyê ku ji nêzî 3000 berî Zayînê ve li çiyayên Zagrosê dijî, vedigote. Çandiniya qatqat li şîvên tûj, gundên kevirî, xwedîkirina pez û koça demsalî ya di navbera deverên nizm û bilindahiyan de di nav taybetmendiyên cuda yên ku ev navbûn peyda kirin de ne. Kevneşopiya nanê beşek ji vê erdnîgariya çandî ya zindî ye.

Çima nanê Hewramî ji nû ve geş dibe?

KurdishGlobe radigihîne ku gelek kes li seranserê Kurdistanê ji bo sedemên tenduristiyê ber bi nanê Hewramî ve diçin. Tenikbûna wî ya pir tê maneya nanê kêmtir di her xwarinê de û wergirtina karbohîdratê kêm dike. Tama wî xweş e û tameke taybet heye ku rêbazên din ên nançêkirinê nikarin dubare bikin. Firinên biçûk li bazaran derketine da ku daxwaza zêde bibînin. Nan her wiha li Kurdistana Îranê tê çêkirin û li bazarên li seranserê herêmê tê birin.

Encam

Nanê Hewramî nivîsara heftêûçaremîn a vê rêzenivîsê ye û tenê ew e ku tomarkirina Mîrasa Cîhanî ya UNESCOyê piştgiriya wê dike. Pênc hezar salan e ku Hewraman Kurd e. Nanê wê di hemû wan salan de bi heman awayî hatiye çêkirin. Ji kîseyeke ardê 700 nan derdikevin: nanê herî kêrhatî di pêjgeha Kurdî de, ji erdnîgariyeke ku ard tê de biqîmet û zivistan dirêj bûn derketiye. Îro heman nan ji nû ve geş dibe, ji ber ku Kurdên nûjen ên bala wan li tenduristiyê ye nanê teniktir bi karbohîdrata kêmtir dixwazin. Nanê ku ji ber kêmbûna ardê hat afirandin, niha ji ber pirbûna xwarinê tê xwestin. Sedem guherî. Nan neguherî. Piştî heftêûçar nivîsaran, nanê Hewramî delîl e ku xwarina Kurdî arşîveke bêriya berê nîne. Ew kevneşopiyeke zindî ye; pênc hezar salî ye û hîn jî xwe diguherîne.