Destpêk
Nînewa carekê mezintirîn bajarê cîhanê bû — paytexta bi hêz a împaratoriya Aşûrî, li ber qeraxa rojhilatî ya Dicleyê, li hember bajarê îro Mûsil e, li Deştên Nînewayê yên qeraxa herêma Kurdî belav dibû. Demekê mezintirîn bajarê li ser erdê bû; sûr û dergehên pir mezin wê dorpêç dikirin, ku peykerên devasa yên gayên baskdar ên jê re lamassu tê gotin wan diparastin, û bi koşk û pirtûkxaneyeke padîşahî ya navdar hatibû xemilandin. Tevî ku ji du hezar û pênc sed salan zêdetir berê ket jî, gir û bîrdariyên wê yên bi hêz hê jî ji deştê bilind dibin, şahidên kevnariya kûr a vê axê ne.
Paytexta împeratoriyeke wêranîyên wê hê jî Dicleyê diparêzin; Nînewa di nav ecêbiyên cîhana kevnar de radiweste. Ev danasîn li bajar, rûmeta wê û ketina wê dinêre.
Xalên sereke
• Nînewa paytexta mezin a împaratoriya Aşûrî bû, li hember Mûsila nûjen.
• Demekê mezintirîn bajarê cîhanê bû.
• Peykerên devasa yên gayên baskdar ên wek lamassu tên naskirin dergehên wê diparastin.
• Koşkên mezin û pirtûkxaneya navdar a Aşûrbanîpal dihewandin.
• Di 612 B.Z. de ket ber hevbendiyeke Mêd tê de bûn.
Agahiyên kurt
Nav: Nînewa
Cure: Paytexta kevnar (wêranî)
Welat / herêm: Iraq (Deştên Nînewayê, li ber Mûsilê)
Împaratorî: Aşûr
Padîşahên navdar: Sennacherib û Aşûrbanîpal
Parêzvan: Lamassu (gayên mirovî yên baskdar)
Pirtûkxane: Pirtûkxaneya Aşûrbanîpal
Ketina wê: 612 B.Z.
Naverok
Nînewa li ku ye?
Wêranîyên Nînewayê li qeraxa rojhilatî ya Dicleyê ne, rasterast li aliyê din ê çemê li hember dilê Mûsilê, li Deştên Nînewayê — herêmeke berdayî û pirneteweyî li qeraxa axên Kurdî, ku Aşûrî, Kurd, Ereb, Êzdî û yên din lê dijîn. Li nêzî bîrdariyên din ên serdema Aşûrî hene, wek Pira Avê ya Cerwanê ya mezin û bajarokên xirîstiyan ên deştan ên wek Elqûşê. Girên mezin ên bajarê, Kuyunjik û Nebi Yunus, hê jî li jora belavbûna nûjen a bajarê bilind dibin.
Paytexta împaratoriyekê
Nînewa li dora sedsala heftemîn B.Z. gihîşt lûtkeya xwe, dema padîşahên Aşûrê wê kirin paytexta împaratoriyeke li gelek axa Rojhilata Nêzîk a kevnar dirêj dibû. Padîşah Sennacherib bajar bi pîvaneke bi heybet ji nû ve ava kir; «Koşka Bê Hevrik» a pir mezin bilind kir, kolan û meydan saz kir û di nav kanal û pirên avê yên mezin ên di giran de hatine birîn re av anî bajar û baxçeyên wê. Di lûtkeya xwe de dibe ku Nînewa mezintirîn bajarê cîhanê bûbe, paytexteke biriqdar ku navdariya wê gelek derveyî axên serweriya wan dikir belav dibû.
Sûr, dergeh û lamassu
Sûrên pir mezin ên bi gelek kîlometreyan dirêj Nînewa diparastin; dergehên mezin, ku her yek xwediyê navê xwe bû, di nav sûrên wê de vebûn. Lamassu li ber dergehên koşk û dergehên bajarê wek parêzvan radiwestan — peykerên kevirî yên devasa bi laşê ga, baskên eyloyî û serê mêrekî rîhdar, ku ji bo dûrxistina xerabiyê û heybetdayîna hemû kesên nêzî dibûn li wir hatibûn danîn. Ev parêzvanên bi heybet, ku her yek ji blokeke mezin a yekane ya kevirê hatine neqişkirin, di nav navdartirîn wêneyên cîhana kevnar de ne û bûne nîşanên mayînde yên Aşûrê û mîrateya herêmê.
Pirtûkxaneya Aşûrbanîpal
Yek ji mezintirîn xezîneyên Nînewayê pirtûkxaneya padîşah Aşûrbanîpal civandibû bû; wî bi deh hezaran lewheyên gilî yên bi nivîsa mîxî hatine nivîsandin kom kirin, ku edebiyat, ol, zanist, dîrok û qanûn dihewandin. Di nav wan de destana navdar a Gilgameş, yek ji kevintirîn berhemên mezin ên edebiyatê li cîhanê, hat dîtin. Vedîtina vê pirtûkxaneyê ji aliyê arkeologan ve pencereyek li zanîn û çîrokên Mezopotamyayiyên kevnar vekir, ku Nînewa kir bingeheke sereke ya têgihîştina me ya rabirdûya kûr a mirovî.
Ketina Nînewayê
Bi hemû hêza xwe re Nînewa ji nişkê ve û bi awayekî heybetdar ket. Di sala 612 B.Z. de hevbendiyeke dijminên bajarê — Mêd jî tê de bûn, gelê pir caran di mîrateya Kurdan de lê tê vegerîn, bi Babiliyan re — paytexta mezin dorpêç kir û hilweşand, ku împaratoriya Aşûrî anî dawiyê. Ketina Nînewayê li seranserê cîhana kevnar deng veda û di nivîsên pîroz û efsaneyan de hat bîranîn. Bajarê serbilind wek wêranî ma, girên wê hêdî hêdî bi toza serdeman hatin nixumandin heta di demên nû de ji nû ve hat vedîtin.
Nînewa îro
Îro wêranîyên Nînewayê cihê hem ecêbmayîn hem xemgîniyê ne. Girên wê, bermahiyên sûr û dergehan û cihên koşkên wê kesên ji bo dîtina paytexta kevnar tên dikişînin; lê cihê di pevçûnên dawî de jî gelek zirar dîtiye, dema tundrew bi qest hin bîrdarî û dergehên wê zirardar kirin û hilweşandin. Hewlên parastin û nûjenkirina ya maye berdewam dikin. Li jora Dicleyê li ber Mûsilê radiweste; Nînewa wek bîrxistineke kûr a heybetdariya kevnar a qatqat di axa herêmê de ye dimîne.
Xeta demê
Demên kevnar — Nînewa wek bajarekî girîng ê Aşûrî li ser Dicleyê mezin dibe.
Nêzî 700 B.Z. — Sennacherib Nînewa dike paytexta xwe ya împaratorî ya bi heybet.
Sedsala 7emîn B.Z. — Aşûrbanîpal pirtûkxaneya xwe ya mezin a lewheyên mîxî dicivîne.
612 B.Z. — Hevbendiyeke Mêd tê de ne Nînewa hilweşîne.
Serdema nû — Wêranî ji nû ve tên vedîtin, xwendin û bi beşekê di pevçûnan de zirar dibînin.
Pirsên pir caran têne kirin
Nînewa çi bû?
Nînewa paytexta mezin a împaratoriya Aşûrî bû, li ser Dicleyê li hember Mûsila nûjen; demekê mezintirîn bajarê cîhanê bû, bi koşk, sûr û pirtûkxaneya xwe ya padîşahî navdar bû.
Nînewa li ku ye?
Wêranîyên wê li qeraxa rojhilatî ya Dicleyê li hember Mûsilê ne, li Deştên Nînewayê yên bakurê Iraqê, li qeraxa herêma Kurdî.
Lamassu çi ne?
Lamassu parêzvanên kevirî yên devasa ne, bi laşê ga, baskên eyloyî û serê mêrekî, ku li dergehên Nînewayê û bajarên din ên Aşûrî ji bo dûrxistina xerabiyê hatine danîn.
Nînewa kengî ket?
Nînewa di 612 B.Z. de ji aliyê hevbendiyeke Mêd û Babilî tê de bûn ve hat hilweşandin, ku împaratoriya Aşûrî anî dawiyê.
Kes, cih û mijarên têkildar
Împaratoriya Aşûrî · Mêd · Deştên Nînewayê · Mûsil · Pira Avê ya Cerwanê · Elqûş.