Qêsî: Qaysiya hişkkirî ya Kurdî û xwarina şil a boneyên taybet
Qêsî peyva Kurdî ya qaysiya hişkkirî ye — ew nîvfêkiya tirş û bi rengê kehrebayê ku li dîwarê havînê tê daleqandin heta çermê wê çirçirî û çêja wê şîrîn dibe; paşê dikeve depoya xwarinê ya zivistanê da di mehên sar de çêjê bide xwarinên şil ên goştê berx, birincê şîrîn bike û sosan dewlemend bike. Qaysiya teze yek ji şanaziyên mezin ên baxçeyê Kurdî yê havînê ye: gihîştî û germ ji ser darê tê xwarin, dibe mirebbe an li banên rast û dîwarên kevirî di tava çiyê de tê hişkkirin heta dibe ew fêkiya parastî ya qehweyî-zêrîn ku mitbeq di yên mayî yên salê de pê pişta xwe digire. Bikaranîna herî navdar a qêsiyê di xwarinpêjiya Kurdî de xwarineke şil e ku ewqas xweş e ji bo boneyên taybet tê veşartin: goştê berx an mirîşk bi qaysiyên hişkkirî û kişmişê re hêdî tê kelandin heta fêkî di sosê de dihele; çêjeke şîrîn a kûr, tal-şîrîn û bêhnxweş dide avê, ku tu hêmaneke teze nikare wekî wê çêbike. Ev qayse w kishmish e — xwarina şil a qaysî û kişmişê — xwarineke klasîk a cejnên Kurdî, ku ji bo Cejnê, Newrozê û hatina mêvanên hêjayî mêvanperweriya tevahî ya mitbeqa Kurdî tê çêkirin. Şîrîn e, bi çêja goştê ye û bi nermî tirş e; rasterast hezkirina Kurdî ya bikaranîna fêkiyan di pijandina goştê de vedibêje, ya ku ev rêze berê di sosê qaysiya hişkkirî ya goştê li Akrê di rûnê xwe de hêdî pijandî de hinekî dîtibû. Ev gotara sed û bîst û duyemîn a rêzê ye. Qaysî, wekî gewîz û hinarê, fêkiyeke ku bav û kalên wê yên kovî li çiyayên Zagrosê, dilê welatê Kurdî, şîn dibin e. Bi qasî sofraya Kurdî fêkiya vê herêmê ye û ev rêze qaysiyê tenê ji bo Kurdan îddîa nake. Lê qêsî, bi navê xwe yê Kurdî, li baxçeyên xwe yên Kurdî û di xwarinên xwe yên şil ên Kurdî de, beşek ji baxçeyê ku ev rêze ava dike ye.
Xalên sereke
• Qêsî qaysiya hişkkirî ya Kurdî ye — havînê di ber tavê de tê hişkkirin û heta zivistanê tê veşartin
• Qayse w kishmish (xwarina şil a qaysî û kişmişê) xwarineke klasîk a Kurdî ya Cejnê û boneyên taybet e
• Di sosê qaysiya hişkkirî yê goştê di rûnê xwe de hêdî pijandî (qeli), di reçelê û xwarinên birincê de tê bikaranîn
• Çiyayên Zagrosê welatekî eslê kovî yê qaysiyê ne, wekî yê gewîz û hinarê
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Qêsî / qayse (qaysiya hişkkirî; qaysiya teze zêrdik an qayse; bi Tirkî kayısı, bi Erebî mishmish)
Esl: Bav û kalên kovî yên qaysiyê li çiyayên Zagrosê şîn dibin; li Bidlîs, Hewraman û li seranserê Kurdistanê tê çandin
Bikaranîn: Di xwarina şil a goştê berx bi kişmişê re (qayse w kishmish); di sosê qeliyê, reçelê û birincê de; hişkkirî wekî xwarineke sivik tê xwarin
Bone: Xwarina şil a qaysî û kişmişê xwarina boneyên taybet û cejnê ye; qêsiya hişkkirî di tevahiya salê de tê bikaranîn
Ji baxçeyê heta depoya xwarinê ya zivistanê
Qaysî di dawiya biharê û destpêka havînê de bi lez û pirranî tê; zû û ewqas pir digihîje ku divê zû li wê bê miqatebûn. Hin teze tên xwarin — şîrîn, ji tavê germ, goştê wê di bin tilîya mezin de nerm dibe — û hin tên kelandin an dibin mirebbe. Yên mayî tên nîvkirin û ji bo hişkbûnê li ber tava çiyê tên raxistin, li ser dîwarên kevirî û banên rast ên gundên Kurdî ji Bidlîsê heta Hewraman û herêma Soran, heta av namîne û ya mayî dibe nîvfêkiyeke berhevkirî, bi çêjeke pir xurt û wekî çerm, ku dikare bi mehan li refê bimîne. Ev qêsî ye, qaysiya hişkkirî, û awayê ku fêkî piraniya karê xwe di mitbeqa Kurdî de bi wê dike ye. Bikaranîna herî navdar a wê qayse w kishmish e: goştê berx an mirîşk tê sorandin, paşê bi lepikeke têr a qaysiyên hişkkirî û kişmişê re hêdî tê kelandin. Fêkî di avê de nerm dibe û bêhneke tal-şîrîn a kûr berdide; sos tîr dibe, rengê wê dibe kehrebaya zêrîn û çêja wê pirqat dibe. Di rojên ziyafetê de, li Cejnê, Newrozê û civînên ku pêwîstiya derbirîna tevahî ya mêvanperweriya Kurdî heye, bi birincê re tê pêşkêşkirin. Cureyeke hêsantir û rojane di qeliyê de xuya dibe — goştê Akrê yê di rûnê xwe de hêdî pijandî — ku qaysiyên hişkkirî dibin sos û li kêleka goştê berx ê hêdî di rûnê xwe de pijandî û birincê tên pêşkêşkirin; çêja wê ya şîrîn-tirş a taybet û vejîndar dide xwarinê. Ji bilî xwarina şil, qêsî ji bo şîrinkirinê tê tevlihevkirin nav birincê, bi tena xwe wekî xwarineke sivik tê xwarin — çeçek, tirş û têrker — û dibe reçel: qaysiya hişkkirî ya tevahî di şerbetê de wekî beşek ji depoya xwarinê ya payîzê tê parastin. Fêkî bi navik û hemû beşên xwe tê bikaranîn: navika di hundirê tovê qaysiyê de carinan tê şikandin û xwarin an di şîrîniyan de li şûna bademan tê bikaranîn.
Baxçeyê Kurdî û eslê çiyayî
Ev rêze di sê gotarên xwe yên dawî de baxçeyê Kurdî li hev dicivîne. Hinara Helebçe û Hewramanê. Gewîza ku bav û kalê wê yê kovî li daristanên Zagrosê şîn dibe. Niha qaysî, endamê sêyem ê baxçeyê çiyayî yê Kurdî, ku beşek ji neseba wê ya kovî ji heman giran e. Rêzeçiyayên Zagrosê — pişta Kurdistanê — di nav herêmên eslê qaysiyê wekî fêkiyeke çandî de ye; beşek ji Hîlala Bi Ber a berfireh e, ku şoreşa çandiniyê lê pêk hat û xizmên kovî yên girîngtirîn nebatên xwarinê yên cîhanê hîn lê şîn dibin. Qaysiya ku niha li baxçeyên ji Kalîforniyayê heta Japonyayê şîn dibe hinek ji bav û kalên xwe yên kovî digihîne heman çiyayên ku Kurd ji demeke herî dirêj a di bîra mirovan de wê li banên xwe hişk dikin. Ev qaysiyê nake Kurdî. Çiyayên Kurdî dike kevntirîn baxçeyê qaysiyê. Herêma Bidlîsê — ku ev rêze navê keledoş û buryana wê berê daye — herwiha yek ji deverên mezin ên qaysiyê li başûrê rojhilatê yê Kurdî ye. Fêkî di hewaya wê ya çiyayî de baş şîn dibe û qaysiya hişkkirî ya Bidlîsê li kêleka penîrê wê yê kevnkirî û goştê wê yê di çalê de biraştî beşek ji nasnameya xwarinê ya wê ye. Dîtina qêsiyê di xwarina şil, depoya xwarinê û xwarina cejnê ya mitbeqa Kurdî de dîtina têlekê ye ku ji dara kovî li pala Zagrosê heta qabê ziyafeta Cejnê derbas dibe. Bi hemû herêmê re parvekirî ye, wekî hinar û gewîz parvekirî ne; lê bi kûrtirîn wateya mumkin li van çiyayan xwecihî ye.
Pirsên pir tên kirin
Qêsî çi ye?
Qêsî peyva Kurdî ya qaysiya hişkkirî ye. Qaysiyên teze li seranserê Kurdistanê tên çandin û her havîn di tava çiyê de tên hişkkirin. Fêkiyeke parastî ya tirş, berhevkirî û bi rengê kehrebayê çêdibe ku zivistanê di xwarinên şil, xwarinên birincê û mirebbeyan de û wekî xwarineke sivik tê bikaranîn. Peyv wekî qayse jî tê nivîsandin.
Qayse w kishmish çi ye?
Qayse w kishmish xwarineke şil a klasîk a cejnên Kurdî ye. Goştê berx an mirîşk bi qaysiyên hişkkirî (qayse) û kişmişê (kishmish) re hêdî tê pijandin heta fêkî di avê de dihele û soseke tal-şîrîn û bêhnxweş çêdike ku li ser birincê tê pêşkêşkirin. Bi Cejnê, Newrozê û boneyên din ên taybet ve tê girêdan û yek ji xwarinên nasnameyî yên xwarinpêjiya Kurdî ya pîrozbahiyan tê dîtin.
Gelo qaysî fêkiyeke Kurdî ye?
Qaysî li seranserê Rojhilata Navîn û derveyî wê tê çandin û bikaranîn û ne tenê Kurdî ye. Lê çiyayên Zagrosê, dilê Kurdistanê, di nav herêmên ku bav û kalên kovî yên qaysiyê lê şîn dibin de ne — beşek ji heman devera eslê Hîlala Bi Ber ku welatê bav û kalên gelek nebatên sereke yên xwarinê yên cîhanê ye. Baxçeyên Kurdî li Bidlîs, Hewraman û herêma Soran bi sedsalan qaysî çandine. Di mitbeqa Kurdî de qêsî bi kûrtirîn wateyê xwecihî ye.
Encam
Qêsî gotara sed û bîst û duyemîn a vê rêzê ye û piştî hinar û gewîzê fêkiya sêyem a baxçeyê çiyayî yê Kurdî ye. Ew qaysiya hişkkirî ye: havîn hatiye girtin, berhevkirin û veşartin; fêkiya germ a baxçeyê çiyê bûye hêmanê herî pirbikaranîn ê depoya xwarinê ya zivistanê. Dikeve xwarina şil a Cejnê, sosê goştê Akrê yê di rûnê xwe de hêdî pijandî, kavanoza mirebbeyê, birincê û tasa xwarina sivik. Li welatê Zagrosê, li palên kovî ku di nav wan cihên pêşî qaysî lê şîn bûye de ne, şîn dibe. Piştî sed û bîst û du gotaran, qêsî nûnera baxçeyê Kurdî di derbirîna wê ya herî têr de ye: fêkiyeke ku ji van çiyayan hatiye, li banên wan tê hişkkirin û di xwarina şil a tal-şîrîn de digihîje forma xwe ya herî baş, ya ku maleke Kurdî dema kesekî jê hez dike vedigere malê çêdike.
Çavkanî û xwendina bêtir
Kurdish Central — Qaysî wekî cureyeke klasîk a xwarina şil a Kurdî li ser sofraya şîvê ya Kurdî
Çiyayên Zagrosê (Wikipedia) — Bav û kalên kovî yên qaysî, gewîz û hinarê li çiyayên Kurdî