Xweragirî û werçerxên jeopolîtîk: Dîrok û nûçeyên Kurdî ji bo 7ê Nîsanê

Ji aliyê Manus News Service ve 7 Nîsana 2026

Tarîxa 7ê Nîsanê di dîroka gelê Kurd de xwedî wateyeke kûr û dualî ye. Ev roj pirek e di navbera felaketên mirovî yên rabirdûyê û manevrayên jeopolîtîk ên tevlihev û xeternak ên îroyîn de. Dema neteweya Kurd li 35emîn salvegera destwerdana mirovî ya diyarker a 1991an difikire, ew di 2026 de xwe di navenda bahozeke herêmî de jî dibîne, ku dikare careke din nexşeya Rojhilata Navîn ji nû ve diyar bike.

Mîrasa 7 Nîsana 1991: Operasyona Dabînkirina Rehetî

Ji bo têgihiştina têkoşîna Kurdan a îro, divê mirov tam 35 salan vegere, heta 7 Nîsana 1991. Piştî Şerê Kendavê, gelê Kurd ê Iraqê serhildaneke mezin, bi navê *Raperîn*, li dijî rejîma hov a Seddam Husên dest pê kir. Serkeftina koalîsyonê li ser Iraqê li Kuweytê Kurd teşwîq kirin û wan li seranserê parêzgehên bakur kontrola bajarên wek Hewlêr, Silêmanî û Kerkûk girtin. Lê bersiva rejîmê bi lez û wêranker bû. Hêzên Iraqê, bi bikaranîna helîkopterên şer û topên giran, kontraêrîşek dest pê kirin ku nêzî du milyon Kurd neçar kir ber bi çiyayên cemidî yên sînorên Tirkiyeyê û Îranê birevin.

Qeyrana mirovî mezinahiyeke ku di dîroka nûjen de kêm tê dîtin hebû. Bi hezaran kes ji sermayê, birçîbûnê û nexweşiyê mirin. Di 5 Nîsana 1991 de, Encumena Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî Biryarnameya 688 qebûl kir, ku tepeserkirina nifûsa sivîl a Kurd şermezar kir û xwest ku Iraq destûr bide rêxistinên mirovî yên navneteweyî tavilê xwe bigihînin wan.

Du roj paşê, di 7 Nîsana 1991 de, Dewletên Yekbûyî û hevpeymanên xwe bi fermî Operasyona Dabînkirina Rehetî dest pê kirin. Ev ne tenê gihandina xwarin û dermanan bû; ew destwerdaneke leşkerî bû ku li bakurê xeta firehiya 36emîn «herêmeke qedexeya firînê» damezrand. Vê herêma parastî hişt penaber vegerin malên xwe û di dawiyê de bû sedema jidayikbûna Hukumeta Herêma Kurdistanê (KRG). Ji bo gelek Kurdan, 7ê Nîsanê roja ku civaka navneteweyî di dawiyê de destwerdan kir da pêşî li qirkirineke bi tevahî bigire dimîne, û destpêka serdemeke nû ya nîvxweseriyê ya ku bi dehsalan dom kiriye nîşan dide.

7 Nîsana 2026: Şerekî herêmî û werçerxeke nû

Dema em tên 7 Nîsana 2026, gelê Kurd careke din li xalekê ya dîrokî ya nazik e. Rojhilata Navîn niha di nav şerekî herêmî de ye ku Dewletên Yekbûyî, Îsraîl û Îran tê de beşdar in, û niha di roja xwe ya 39emîn de ye. Ji bo komên opozîsyona Kurd ên li Herêma Kurdistanê ya Iraqê (KRI) bi cih bûne, vê bêaramiyê hem xetereyeke giran hem jî «derfeteke guhertinê» ya ihtîmalî aniye.

Raporên ji qadê nîşan didin ku partiyên opozîsyona Kurd ên Îranê, wek Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (KDPI) û Komela, di astên xwe yên herî bilind ên çalakiyê yên van dehsalan de ne. Ji bo van koman, ku nêzî 40 sal e li Iraqê di sirgûnê de jiyane, pevçûna niha ya di navbera Îsraîl û Îranê de derfeteke li ber wan vekiriye da rejîma Tehranê li ber xwe bidin. Çavkanî dibêjin ku Îsraîl piştgiriyê dide van şervanên Kurd ên Îranê û wan wek amûreke stratejîk di kampanyaya berfirehtir a bêaramkirina hukumeta Îranê de dibîne.

Lê ev hevpeymanî bi bihayekî giran tê. Hêzên Îranê di vê roja bi xwe de, 7 Nîsana 2026, êrîşên xwe li baregehên opozîsyona Kurd ên bakurê Iraqê girantir kirine. Hukumeta herêmê li Hewlêrê li ser têlekî pir nazik dimeşe, hewl dide aramiya xwe biparêze dema di nav agirê hêzên mezin ên herêmî de asê maye. Berpirsên bilind ên Kurd li Hewlêrê xemgîniyeke kûr derbarê ihtîmala bûna KRIyê wek meydana şer a sereke ya şerê Îran–Îsraîlê nîşan dane.

Naskirin û maf: Pêşketinên Sûriyeyê

Dema defên şer li Iraq û Îranê lê didin, li Sûriyeyê cureyeke din a rastkirina dîrokî diqewime. Li gorî raporan, hukumeta Sûriyeyê di 7 Nîsana 2026 de dest bi qebûlkirina serlêdanên hemwelatiyê ji bi hezaran Kurdên ku zêdetirî 60 sal e bê hemwelatî ne kir. Ev pêvajo armanc dike bandorên serjimêriya nakok a 1962an a parêzgeha Hesekê vegerîne, ku nêzî 120,000 Kurd bê hemwelatiya Sûriyeyê hişt û wek «biyanî» an «netomarkirî» bi nav kir.

Bi dehsalan, ev Kurdên bê hemwelatî ji mafên bingehîn, di nav de mafê xwedîbûna milk, rêwîtî an karên hukumetê, hatibûn bêparkirin. Her çend hin kes vê pêngava hukumeta Sûriyeyê wek manevrayeke taktîkî ji bo bi destxistina piştgiriya Kurdan di qeyrana herêmî de dibînin, ji bo malbatên bandorlêbûyî ev naskirineke pir dereng a nasname û girêdana wan bi axê re ye. Ev pêşketin têkoşîna berdewam a ji bo mafên sivîl ên Kurdan li çar welatên ku welatê bav û kalên wan parçe dikin derdixe pêş.

Bîr û xweragirî: Qirkirina Feyliyan

Bûyerên 7ê Nîsanê di çarçoveya bîranînên dawî yên Qirkirina Kurdan ên Feylî de jî tên dîtin. Tenê sê roj berê, di 4ê Nîsanê de, Kurdan 46emîn salvegera zordestiya bi pergal a civaka Feylî ji aliyê rejîma Baasê ve di 1980an de bi bîr anîn. Bi deh hezaran Kurdên Feylî bê hemwelatiya Iraqê hatin hiştin, milkên wan hatin desteserkirin û bi zorê ber bi Îranê ve hatin koçberkirin. Gelek ji mêran ên ciwan di zindanên rejîmê de «hatin windakirin» û careke din nehatin dîtin.

Bîra qirkirina Feyliyan mijarên ku di dîroka Kurdî de dubare dibin bi xemgînî bi bîr dixe: standina hemwelatiyê, koçberkirina bi zorê û têkoşîna naskirina navneteweyî. Çi Feyliyên 1980an, çi penaberên 1991an an Kurdên bê hemwelatî yên Sûriyeyê yên îro bin, têkoşîna ji bo nasnameyeke ewle hîn stûna sereke ya serpêhatiya Kurdan e.

Tevneke nûjen: Paskalya li Kurdistanê

Tevî sihên şer û giraniya dîrokê, Herêma Kurdistanê modeleke yekta ya hevjiyanê jî nîşan dide. Hukumeta herêmê ji 5ê Nîsanê heta 7ê Nîsana 2026 ji bo civaka Xirîstiyan betlaneyeke fermî ragihandiye da Paskalyayê pîroz bike. Li herêmekê ku gelek caran bi pevçûna etnîk û mezhebî tê diyarkirin, dîtina Misilman û Xirîstiyanên Kurd ku li bajarên wek Enkawayê bi hev re pîroz dikin, şahidiya xweragiriya tevna civakî ya Kurdistana Iraqê ye. Ev pirrengî parçeyeke girîng a nasnameya nûjen a Kurd e ku hukumeta herêmê ji parastina ku Operasyona Dabînkirina Rehetî di 1991an de dabû ve hewl daye ji cîhanê re nîşan bide.

Encam: Rêwîtiya neqediyayî

Dema roj di 7 Nîsana 2026 de diçe ava, gelê Kurd xwe di helwesteke naskirî de dibîne: bingehîn lê bêparastin, wek hevpeyman tên xwestin lê gelek caran tên hiştin ku barê herî giran ê pevçûnên herêmî hilgirin. Mîrasa Operasyona Dabînkirina Rehetî ya 35 sal berê nîşan da ku destwerdana navneteweyî dikare rêça dîrokê ji bo Kurdan biguherîne. Îro, her ku şerê herêmî yê bi Îranê re girantir dibe û têkoşîna mafan li Sûriyeyê berdewam e, cîhan careke din temaşe dike da bibîne ka gelê Kurd dê ji vê qeyranê bi ewlehiyeke zêdetir derkeve, an dîrok dê careke din dorvegerên koçberiyê dubare bike.

Çîroka 7ê Nîsanê çîroka mayînê ye. Ji lûtkeyên bi berf ên Çiyayên Zagrosê di 1991an de heta eniyên dîjîtal ên şerê herêmî yê 2026, lêgerîna Kurdan a edaletê, naskirinê û malekê berdewam e. Ev dîrokeke berfireh e ku hem bi xwînê hem bi hêviyê hatiye nivîsandin; vegotina gelekî ku jêbirina xwe ji nexşeya cîhanê qebûl nake.