Destpêk
Rohham yek ji lehengên hêja yên Malbata Gûderz e, malbata şervan a mezin a Îranê ku pehlewanên wê rûpelên Şahnameyê, Pirtûka Padîşahan a Farisî, tijî dikin. Rohham kurê rûspiyê malbatê Gûderz û birayê lehengê navdar Gîv bû, pehlewanekî dilsoz û mêrxas ê Îranê ku berî her tiştî bi serkeftina xwe ya di şerê mezin ê Duwazdeh Rox de tê bîranîn, yek ji şerên herî hêjakirî yên destanê.
Kiryarên Rohham aîdî serdema lehengiyê ya Şahnameyê ne, şerên dirêj û tal ên di navbera Îran û Tûranê de ku piştî kuştina mîrzayê hezkirî Siyawiş hatin. Wek pehlewanekî Malbata Gûderz, malbata bi dilsozî û gelek lehengên xwe navdar, Rohham di seferên tolhildanê yên di bin rêvebiriya padîşahê mezin Key Xusrew de şer kir. Dema wek yek ji yanzdeh pehlewanên Îranî yên Duwazdeh Rox hate hilbijartin, li meydana şer bi dijminê xwe yê Tûranî re rû bi rû bû û wî kuşt; bi vê yekê navdariyeke berdewam bidest xist.
Mîna lehengên din ên Pirtûka Padîşahan, Rohham beşek ji mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Faris, Lur û yên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Nasîna wî nasîna yek ji pehlewanên dilsoz ên Malbata Gûderz e, pehlewanekî wêrek ê Îranê ku serkeftina wî ya di Duwazdeh Rox de cihê wî di nav lehengên hêja yên şerên dirêj ên destanê de dide. Navê wî yek ji navên bi serbilindî yên wê malbata şervan a mezin e, ku bi mêrxasî û dilsoziya xwe di xizmeta Îranê de tê bîranîn.
Naverok
Rohham Kî Ye?
Rohham leheng û pehlewanekî Şahnameyê ye, endamekî girîng ê Malbata Gûderz a mezin, malbata şervan a ku gelek pehlewanên Îranê ji wê derketin. Ew kurê Gûderz, rûspiyê malbatê, û birayê lehengê navdar Gîv û şervanên Behram û Hocîr e. Di serdema lehengiyê ya destanê de, di demên padîşahiya Key Kawûs û Key Xusrew de çalak bû; Rohham bi dilsozî û jêhatîbûna xwe ya leşkerî tê nasîn. Berî her tiştî bi serkeftina xwe ya di şerê Duwazdeh Rox de tê bîranîn, ku tê de yek ji yanzdeh pehlewanên Îranî bû û hevrikê xwe yê Tûranî kuşt, û bi rola xwe wek fermandar di şerên dirêj ên tolhildanê ji bo mîrzayê kuştî Siyawiş. Ew yek ji pehlewanên dilsoz û mêrxas ên Malbata Gûderz di xizmeta Îranê de ye.
Malbata Gûderz
Ji bo têgihiştina Rohham divê mirov malbata mezin a ku ew jê ye nas bike: Malbata Gûderz, yek ji malbatên şervan ên herî girîng û hêjakirî yên Şahnameyê. Ev malbat ji aliyê rûspiyê Gûderz, kurê Keşwad, ve hat damezrandin û rêzeke dirêj a lehengan ji wê derket ku di nifşên serdema lehengiyê de bi dilsozî xizmeta Îranê kirin. Ew berî her tiştî bi dilsozî, mêrxasî û dilsoziya xwe ji bo doza Îranê navdar in.
Malbata Gûderz bi pehlewanên xwe destanê tijî dike. Gûderz bi xwe, rûspiyê malbatê, lehengekî mezin û gelek caran fermandarê leşkerê Îranî bû; gelek kur û dûndeha wî pehlewanên Îranê bûn. Di pêşiya wan de Gîv ê bi hêz bû, lê Rohham, Behram, Hocîr û yên din jî di nav wan de bûn, û rêza malbatê bi neviyên wek Bîjen berdewam kir. Di şerên dirêj ên di navbera Îran û Tûranê de lehengên Malbata Gûderz her dem di eniya pêş de bûn, di xizmeta padîşah û welatê xwe de şer dikirin û gelek caran dimirin. Malbat di destanê de bi dilsoziya xwe ya zexm û amadebûna xwe ya fedakariyê ji bo Îranê tê nasîn, û lehengên wê di nav yên Pirtûka Padîşahan ên herî hêjakirî de ne. Rohham yek ji wan e, kurê Gûderz û pehlewanekî hêja yê malbatê; di nav bira û xizmên ku Malbata Gûderz kirin yek ji stûnên mezin ên lehengiya Îranî ya destanê de cihê xwe digire.
Xalên Sereke
Rohham di Şahnameyê de leheng û pehlewanekî Malbata Gûderz e.
Ew kurê Gûderz û birayê Gîv, Behram û Hocîr e.
Wek serketiyekî şerê Duwazdeh Rox navdar bû.
Di şerên tolhildanê ji bo Siyawiş de fermandarekî bingehîn bû.
Malbata wî bi dilsozî û mêrxasiya xwe di xizmeta Îranê de navdar e.
Ew beşek ji mîrata destanî ya hevpar a Îranî ye ku Kurd bi yên din re parve dikin.
Agahiyên Kurt
Nav: Rohham (Roham jî)
Rol: Leheng û pehlewanê Şahnameyê
Malbat: Malbata Gûderz
Bav: Gûderz, rûspiyê malbatê
Bira: Gîv, Behram û Hocîr
Kur: Leheng Ferhad
Serdem: Padîşahiya Key Kawûs û Key Xusrew
Navdariya wî: Serkeftina di şerê Duwazdeh Rox de
Rola di şer de: Fermandar di şerên tolhildanê ji bo Siyawiş de
Mîrat: Kevneşopiya destanî ya hevpar a Îranî
Neseb û Malbat
Cihê Rohham di Şahnameyê de bi endamtiya wî ya di Malbata Gûderz de tê diyarkirin û neseba wî ew bi gelek lehengên mezin ên destanê ve girê dide. Ew kurê Gûderz, rûspiyê malbatê, û neviyê Keşwad, damezrînerê wê, ye. Biraên wî hin ji şervanên herî navdar ên Îranê ne: berî her tiştî Gîv ê bi hêz, lê şervanên Behram û Hocîr jî hene, ku her yek bi xwe pehlewanek e.
Girêdanên malbatî zêdetir dirêj dibin. Rohham wek bavê leheng Ferhad tê binavkirin, ku rêza malbatê ber bi nifşê din ve dibe, û wek apê Bîjen, kurê Gîv û yek ji lehengên herî navdar ên Malbata Gûderz, ku evîna wî ji bo mîrza Manîjeya Tûranî yek ji çîrokên herî hezkirî yên destanê ye. Bi van têkiliyan Rohham di nav toreke xurt a xizmayetiya lehengî de ye; bira, birazî û kurên ku bi xwe pehlewanên Îranê ne li dora wî ne. Ev malbata dewlemend a lehengan, hemû ji neseba Gûderz û di şerên serdema lehengiyê de bi hev re di xizmeta Îranê de, yek ji taybetmendiyên Şahnameyê ye. Nasnameya Rohham bi cihê wî di nav wê de ve girêdayî ye, wek kur û birayekî dilsoz ê Malbata Gûderz a mezin.
Şerê Duwazdeh Rox
Kiryara Rohham a herî hêjakirî beşdariya wî ya di şerê Duwazdeh Rox de ye, ku bi Farisî Davazdah Rokh tê nasîn, yek ji şerên berê rêkxistî yên herî navdar ên tevahiya Şahnameyê. Di vê beşa mezin a şerên di navbera Îran û Tûranê de li hev hatin ku encam bi rêzeke şerên yek bi yek ên di navbera pehlewanên hilbijartî de bê diyarkirin, ji her aliyî duwazdeh kes ku di şerên takekesî de rû bi rû bibin; encama van şeran çarenûsa şerî diyar dikir.
Rohham digel lehengên mezin ên din wek yek ji yanzdeh pehlewanên Îranî hate hilbijartin da ku di van şerên yek bi yek ên biryarder de Îranê nûner bike. Di şerê xwe de Rohham bi pehlewanê Tûranî Barman re rû bi rû bû; bi awayê lehengên destanê her du şer kirin, Rohham serket, hevrikê xwe li meydanê kuşt û şerê xwe ji bo Îranê bir. Ev serkeftina di Duwazdeh Rox de çavkaniya sereke ya navdariya Rohham di Şahnameyê de ye û wî di nav pehlewanên serketî yên yek ji şerên herî hêjakirî yên destanê de cih dide. Şerê Duwazdeh Rox, ku tê de lehengên hilbijartî yên her du neteweyan di şerên yek bi yek de rû bi rû bûn, wek yek ji beşên mezin ên şerên Îranî tê bîranîn. Serkeftina Rohham a di şerê xwe de kiryara wî ya herî bi serbilindî ye û cihê wî di nav lehengên hêja yên Malbata Gûderz û Îranê de piştrast dike.
Şerên Tolhildanê
Kiryarên Rohham aîdî şerên dirêj û tal ên di navbera Îran û Tûranê de ne, berî her tiştî seferên mezin ên tolhildanê ji bo mîrzayê kuştî Siyawiş. Siyawiş, mîrzayê birûmet û bêguneh ê Îranê, penaberî Tûranê bibû û li wir bi fermana padîşahê Tûranî Efrasiyab bi xiyanet hatibû kuştin. Kuştina wî bû sedema mezin a ku şerên nifşê piştî wî pêş ve birin, dema Îranê dixwest tola wî hilde.
Di van şerên tolhildanê de, ku di bin rêvebiriya padîşahê mezin Key Xusrew, kurê Siyawiş ê ji Tûranê derxistî da ku textê Îranê bigire, dihatin kirin, Rohham fermandarekî bingehîn û pehlewanekî mêrxas bû. Digel bavê xwe Gûderz, birayê xwe Gîv û lehengên din ên malbatê û Îranê, di seferên ku dixwestin ji bo kuştina Siyawiş Tûranê ceza bikin û hêza Efrasiyab bişkînin de şer kir. Şerê Duwazdeh Rox bi xwe beşek ji van şeran bû, yek ji pevçûnên mezin ên vê têkoşîna dirêj. Di seranserê van seferan de Rohham rola xwe wek fermandarekî dilsoz û jêhatî pêk anî, yek ji gelek lehengên Malbata Gûderz ên ku xizmet û gelek caran jiyana xwe dane doza mezin a tolhildana Siyawiş û piştrastkirina serkeftina Îranê li ser Tûranê. Rola wî ya di van şeran de ew dixe navenda yek ji vegotinên navendî û herî dramatîk ên tevahiya Şahnameyê.
Trajediya Ferûd
Rohham di yek ji beşên herî trajîk ên şeran de jî xuya dibe, çîroka xemgîn a Ferûd, birayê ciwan ê Key Xusrew ê ji bav. Dema leşkerê Îranî di bin fermandariya Tûs de ber bi Tûranê ve dimeşiya û ji kêleka keleha çiyayî ya ku Ferûd, kurê Siyawiş, ji jor ve lê dinihêrî derbas bû, têgihiştineke şaş a giran derket. Bi rastî Ferûd xizm û dostê Îranê bû û bi coş dixwest tevlî doza wê bibe. Lê fermandar Tûs di serhişkiya xwe de wî wek dijmin dît û fermana kuştina wî da, li dijî şîreta lehengên zanatir ên hewl didan pêşiya trajediyê bigirin.
Di vê beşa tarî de, li gor destanê, Rohham yek ji kesên ku di kuştina Ferûd ê ciwan de beşdar bûn bû; ciwanê birûmet tevî hewldanên yên din ji bo rizgarkirina wî hate kuştin. Mirina Ferûd yek ji trajediyên Şahnameyê yên herî dilêş û li ser wan şîn hatî kirin e, kuştineke neheq a ji serhişkî û têgihiştina şaş çêbûyî, ku tê de xizmekî malbata padîşahî ji aliyê xwe ve hate kuştin. Xuyabûna Rohham di vê çîroka xemgîn de nîşan dide ku lehengên destanê ne tenê di serkeftinên şikûhdar de, lê di trajedî û xeletiyên şerên dirêj de jî tên girtin. Heman pehlewanên ku di şerên birûmet de navdar dibin di kiryarên tarîtir û xemgîntir de jî tên kişandin, ku destan ji vegotina wan nareve. Trajediya Ferûd yek ji şînên mezin ên destanê ye û beşdariya Rohham tê de yek ji beşên ku hebûna wî di Pirtûka Padîşahan de diyar dikin e.
Sembolîzm û Wate
Rohham berî her tiştî îdealên Malbata Gûderz tîne ziman: dilsozî, mêrxasî û dilsoziya ji bo Îranê. Wek yek ji gelek pehlewanên wê malbata şervan a mezin, ew dilsoziya zexm û jêhatîbûna şerî ya ku malbat pê navdar bû nîşan dide, amadebûna ji bo şer û xizmeta padîşah û welêt di şerên dirêj ên serdema lehengiyê de. Bi serkeftina xwe ya di Duwazdeh Rox de û xizmeta xwe ya di şerên tolhildanê de ew fazîletên lehengiyê yên ku Şahname bi rûmet dibîne tîne ziman.
Rohham herwiha cihê lehengê kesane di nav malbata mezin û doza firehtir de tîne ziman. Ew ne pehlewanekî tenê ye, lê yek ji koma bira û xizman e, kurê Gûderz ê ku digel bav, bira û biraziyên xwe di xizmeta Îranê de şer dike. Kiryarên wî wateya xwe di nav lehengiya hevpar a Malbata Gûderz û doza neteweyî ya tolhildana Siyawiş de werdigirin. Bi vê yekê ew dîtina destanê ya lehengiyê ya bi dilsoziya malbat, padîşah û welêt ve girêdayî tîne ziman. Bi rola xwe ya di trajediya Ferûd de ew awayê ku lehengên destanê di xem û xeletiyên şer de jî tên girtin, digel şikûha wî, tîne ziman. Ev bîranîn e ku dîtina Şahnameyê ya serdema lehengiyê ne ya tenê serkeftinê ye, lê ya mêrxasiya di bin siya trajediyê de ye. Rohham ji ber vê yekê nûnerekî hêja yê lehengên Malbata Gûderz e; dilsozî û mêrxasiya wan û cihê wan di şerên mezin û gelek caran xemgîn ên Pirtûka Padîşahan de tîne ziman.
Rohham û Kurd
Rohham, mîna lehengên din ên Şahnameyê, beşek ji mîrata destanî û mîtolojîk a hevpar a gelên Îranî ye, kevneşopiyeke ku Kurd bi Faris, Lur û yên din ên cîhana Îranî re parve dikin. Destana mezin a Firdewsî, bi leheng û şerên xwe, mîrata hevpar a van gelan e; ew kevneşopiya mîtolojîk a kevn a Îranî ya ku destan jê derketiye parve dikin. Bi rastgoî û rastî divê Rohham û Malbata Gûderz wek beşek ji vê mîrata hevpar bên nasîn, li şûna kesayetiyên tenê Kurdî.
Ji bo Kurdan, wek gelekî Îranî, lehengên Şahnameyê beşek ji cîhana firehtir a çandî û mîtolojîk a ku ew jê ne ne, û destan û pehlewanên wê di mîrata fireh a Îranî ya ku Kurd parve dikin de cih digirin. Nav û çîrokên lehengên mezin, di nav de pehlewanên Malbata Gûderz, beşek ji xezîneya hevpar a kevneşopiya destanî ya Îranî ne, ku li seranserê welatên Îranî tên nasîn û hêjakirin. Ji ber vê yekê dema em Rohham pêşkêş dikin, em ne lehengekî bi taybetî Kurdî, lê yek ji pehlewanên hêja yên destana Îranî ya hevpar pêşkêş dikin, pehlewanekî Malbata Gûderz ku kiryarên wî aîdî mîrata ku Kurd bi gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin ne. Ev çarçoveya rastgo Rohham bi rastî di nav kevneşopiya fireh û dewlemend a destana Îranî de cih dide ku Kurd, wek gelekî Îranî, digel cîranên xwe mîratgirên wê ne.
Nîqaş û Têgihiştinên Şaş
Gelo Rohham lehengekî bi taybetî Kurdî ye? Na; girîng e ku mirov li ser vê xalê zelal û rastgo be. Rohham lehengê Şahnameya Farisî ye û beşek ji mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Faris, Lur û yên din ên cîhana Îranî re parve dikin, li şûna kesayetiyeke tenê Kurdî. Wek gelekî Îranî Kurd beşdarê vê mîrata fireh a Îranî ne; lehengên destanê, di nav de pehlewanên Malbata Gûderz, beşek ji kevneşopiya hevpar a Îranî ne. Daxwazkirina Rohham wek bi taybetî Kurdî ne rast e; ew li şûna wê yek ji lehengên hêja yên destana Îranî ya hevpar e ku Kurd digel cîranên xwe mîratgirên wê ne.
Rohham çiqas lehengekî girîng e? Rohham lehengekî balkêş ê Malbata Gûderz e, lê yek ji pehlewanên pileya duyem a destanê ye, li şûna yek ji kesayetiyên wê yên herî mezin wek Rustem an birayê wî bi xwe Gîv. Çavkaniya sereke ya navdariya wî serkeftina di şerê Duwazdeh Rox de ye; di şerên tolhildanê û di trajediya Ferûd de xuya dibe, lê xwedî rêzên mezin ên çîrokên serbixwe yên lehengên pêşeng nîne. Bi rastgoî divê ew wek endamekî hêja û balkêş ê Malbata Gûderz bê pêşkêşkirin ku berî her tiştî bi serkeftina di Duwazdeh Rox de tê bîranîn, li şûna zêdekirina girîngiya wî. Ew yek ji gelek pehlewanên baş ên ku rêzên lehengên Îranî tijî dikin e, pehlewanekî dilsoz ê malbata xwe ya mezin.
Gelo çîroka Rohham dîrokî ye? Mîna lehengên din ên serdema lehengiyê ya Şahnameyê, Rohham aîdî cîhana destan û efsaneyê ye, li şûna dîroka belgedar. Malbata Gûderz û pehlewanên wê, şerên di navbera Îran û Tûranê de û şerên mezin ên wek Duwazdeh Rox beşek ji kevneşopiya efsaneyî ya Îranê ne. Di nav sedsalên veguhastina devkî û edebî de şikl girtine û Firdewsî şiklê wan ê klasîk daye wan. Tevî ku kevneşopiya destanî dikare dengvedanên dûr ên bîra kevn biparêze û hin zanyaran rehên dîrokî yên gengaz ji bo hin kesayetiyan lêkolîn kirine, herî baş e Rohham wek lehengê efsaneyê, pehlewanê kevneşopiya destanî, bê nasîn, li şûna kesayetiyeke dîrokî. Girîngiya wî di cihê wî yê di destana mezin a Îranê de ye, ne di daxwazeke dîroka bi wateya herfî de.
Mijarên Têkildar
Şahname: Pirtûka Padîşahan a Farisî, destana mezin a Îranê
Gûderz: rûspiyê Malbata Gûderz, bavê Rohham
Gîv: lehengê bi hêz, birayê Rohham
Behram: pehlewanê dilsoz, birayê Rohham
Bîjen û Manîje: biraziyê Rohham û çîroka evîna wî ya navdar
Key Xusrew: padîşahê mezin ê ku şerên tolhildanê bi rê ve bir
Siyawiş: mîrzayê kuştî yê ku mirina wî şer pêş ve birin
Pîran Vîse: şêwirmendê birûmet ê Tûranî yê şeran
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Rohham di Şahnameyê de kî ye?
Rohham leheng û pehlewanekî Şahnameyê ye, endamekî girîng ê Malbata Gûderz a mezin. Ew kurê rûspiyê malbatê Gûderz û birayê lehengê navdar Gîv û şervanên Behram û Hocîr e. Di demên padîşahiya Key Kawûs û Key Xusrew de çalak bû û bi dilsozî û jêhatîbûna xwe ya leşkerî tê nasîn. Berî her tiştî bi serkeftina xwe ya di şerê Duwazdeh Rox de û rola xwe ya di şerên tolhildanê ji bo Siyawiş de tê bîranîn.
Rohham herî zêde bi çi navdar e?
Rohham herî zêde bi serkeftina xwe ya di şerê Duwazdeh Rox (Davazdah Rokh) de navdar e, yek ji şerên herî hêjakirî yên Şahnameyê ku tê de encama şer bi şerên yek bi yek ên di navbera pehlewanên hilbijartî de hate diyarkirin. Rohham yek ji yanzdeh pehlewanên Îranî bû û bi pehlewanê Tûranî Barman re rû bi rû bû, ku li meydanê wî kuşt û şerê xwe ji bo Îranê bir. Ev serkeftin çavkaniya sereke ya navdariya wî ya di destanê de ye.
Malbata Rohham kî bûn?
Rohham ji Malbata Gûderz a mezin bû. Ew kurê Gûderz, rûspiyê malbatê, û neviyê Keşwad, damezrînerê wê, bû. Di nav birayên wî de lehengê bi hêz Gîv û şervanên Behram û Hocîr hebûn. Ew bavê leheng Ferhad û apê Bîjen, kurê navdar ê Gîv, bû; evîna Bîjen ji bo mîrza Manîjeya Tûranî yek ji çîrokên herî hezkirî yên destanê ye. Ew di nav toreke xurt a xizmayetiya lehengî de bû.
Rola Rohham di şerên tolhildanê de çi bû?
Rohham di şerên dirêj ên tolhildanê ji bo mîrzayê kuştî Siyawiş de, ku di bin rêvebiriya padîşahê mezin Key Xusrew de dihatin kirin, fermandarekî bingehîn û pehlewanekî mêrxas bû. Digel bavê xwe Gûderz, birayê xwe Gîv û lehengên din, di seferên ku dixwestin ji bo kuştina Siyawiş Tûranê ceza bikin û hêza Efrasiyab bişkînin de şer kir. Şerê Duwazdeh Rox beşek ji van şeran bû û Rohham di navenda yek ji vegotinên navendî yên destanê de cih dida.
Gelo Rohham lehengekî Kurdî ye?
Rohham lehengê Şahnameya Farisî ye û beşek ji mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Faris, Lur û yên din ên cîhana Îranî re parve dikin, li şûna kesayetiyeke tenê Kurdî. Wek gelekî Îranî Kurd beşdarê vê mîrata fireh a Îranî ne; lehengên destanê, di nav de pehlewanên Malbata Gûderz, beşek ji kevneşopiya hevpar a Îranî ne ku Kurd digel cîranên xwe mîratgirên wê ne.
Trajediya Ferûd çi ye?
Trajediya Ferûd yek ji beşên herî dilêş ên şeran e. Ferûd, birayê ciwan ê Key Xusrew ê ji bav û kurê Siyawiş, dema leşkerê Îranî derbas dibû ji keleheke çiyayî dinihêrî. Tevî ku dostê Îranê bû, fermandarê serhişk Tûs wî wek dijmin dît û li dijî şîreta lehengên zanatir fermana kuştina wî da. Rohham yek ji kesên ku di kuştina Ferûd ê ciwan de beşdar bûn bû, kuştineke neheq a ji têgihiştina şaş çêbûyî ku wek yek ji şînên mezin ên destanê dimîne.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Şahname - Encyclopaedia Iranica
Serdema Lehengiyê ya Şahnameyê - Encyclopaedia Iranica