Destpêk
Nêzî pênc sedsalan, axên ku îro Kurdistanê pêk tînin qada şer a sereke ya du împaratoriyên herî mezin ên cîhana kevnar bûn. Ji dagirkirina Mezopotamyayê ya Trajan di 115 piştî zayînê de heta mirina împarator Julian li ber Dîcleyê di 363 piştî zayînê de, Roma û Farisê li çiya, geliyên çeman û bajarên kelehî yên herêmên bilind ên kurdî rêzeke şerên wêranker kirin. Navên ku di van kampanyayan de deng didin — Nisîbîn, Sîngara, Bêzabde, Amîda — navên cihên ku îro li başûrê rojhilatê Tirkiyeyê û bakurê Iraqê ne.
Ev şer ji bo gelên ku li qada pevçûnê dijiyan xwedî girîngiyeke pir mezin bûn. Ew temaşevanên pasîf nebûn; wan li garnîzonên kelehan xizmet dikir, ji bo her du aliyan wek leşkerên alîkar şer dikir, dîwarên parastinê ava dikirin û dema bajar dest diguhertin encamên wê dikişandin. Sînorê Roma–Sasanî rasterast di axa Gordyen û Zabdîkenê re derbas dibû — heman herêmên bilind ku şeş sedsal berê welatê Karduxoyan bûn û dê piştre bibin navenda mîrektiyên kurdî. Ev gotar kampanyayên sereke yên ku herêmên bilind ên kurdî kirin axa ku li cîhana kevnar herî zêde ji bo wê şer dihate kirin dişopîne.
Naverok
Herêmên Bilind ên Kurdî Wek Sînorê Împaratoriyan
Dagirkirina Mezopotamyayê ya Trajan (115–117 piştî zayînê)
Hilbûna Sasaniyan û Kampanyayên Erdeşîr
Şapûr ê II û Şerê Nisîbînê (337–361 piştî zayînê)
Dorpêçkirina Sîngara û Bêzabde (360 piştî zayînê)
Kampanya Farisê ya Julian û Mirina Wî (363 piştî zayînê)
Bandor Li Herêmên Bilind ên Kurdî
Herêmên Bilind ên Kurdî Wek Sînorê Împaratoriyan
Sînorê Roma–Farisê di dilê axa ku îro Kurdistan e re derbas dibû. Bajarên kelehî yên sereke — Nisîbîn (Nûsaybîna nûjen), Sîngara (li nêzî Şingala nûjen), Amîda (Diyarbekira nûjen) û Bêzabde (li herêma Zabdîken/Cizîrê) — hemû di nav an li kêleka axên Gordyen, Zabdîken û geliya Dîcleya Jorîn de bûn. Ev ne tesaduf bû. Heman erdnîgariya ku hezar sal berê ev herêmên bilind ji bo Aşûriyan ji aliyê stratejîk ve girîng dikirin, ew kirin qada sînorî ya neçar a di navbera Roma û Farisê de.
Derbasgehên çiyayî ketin û derketina di navbera deştên Mezopotamyayê û deşta bilind a Îranê de kontrol dikirin. Derbasgehên Dîcleyê û çemên ku dikevin wê rêyên dagirkirin û vekişînê diyar dikirin. Bajarên xurtkirî yên ku van xalên derbasbûnê diparastin bi dû hev dibûn hedefên dorpêçkirinê, di navbera împaratoriyan de dest diguhertin, û gelheyên herêmî wêrankariya şerên bi sedsalan dirêj dikişandin.
Dagirkirina Mezopotamyayê ya Trajan (115–117 piştî zayînê)
Yekem kampanya mezin a romayî di herêmên bilind ên kurdî re di bin împarator Trajan de di 115 piştî zayînê de hat. Piştî ku di 114 de Ermenistan kir beşek ji axa xwe, Trajan dagirkirineke temam a Mezopotamyaya partî dest pê kir. Hêzên romayî Nisîbîn û Sîngara girtin, padîşahiya Adîabenê xistin bin desthilatdariya xwe, û ber bi jêr ve li ber Dîcleyê meşiyan da ku paytexta partî Tîsfonê bigirin. Trajan gihîşt Kendava Farisê — herî dûr a rojhilatê ku tu artêşeke romayî heta wê demê gihîştibû.
Rêya pêşketina Trajan rasterast di axên Gordyen û Adîabenê re diçû — heman herêmên ku welatê Karduxoyan û padîşahiya Gordyenê bûn. Derdora Sîngarayê wek sînorekî nû hat xurtkirin, û ji bo piştgiriya hebûna leşkerî ya romayî rê di axên herêmên bilind re hatin avakirin. Lê fetihên Trajan domdar nebûn. Li pişt pêşketina wî serhildan derketin, û dema Trajan di 117 piştî zayînê de mir, şûnagerê wî Hadrian ji piraniya fetihên rojhilatî berda û sînor paş ve heta Firatê kişand.
Hilbûna Sasaniyan û Kampanyayên Erdeşîr
Di 224 piştî zayînê de, Erdeşîr ê I xanedana partî hilweşand û Împaratoriya Sasanî damezrand — dewleteke farisî ku ji dewleta beriya xwe pir navendîtir û êrîşkartir bû. Erdeşîr û kurê wî Şapûr ê I yekser dest bi kampanyayan kirin da ku qadên bilind ên Zagros û Mezopotamyaya Jorîn bixin bin kontrola rasterast a sasanî. Herêmên bilind ên kurdî, ku di bin pergala partî ya azadtir de astên cuda yên xweseriyê parastibûn, êdî rû bi rûyê împaratoriyeke farisî bûn ku biryar dabû navendên hêzê yên serbixwe yên herêmên bilind ji holê rake.
Şerên Roma–Sasanî yên piştre ji pevçûnên Roma–Partî tundtir û wêrankertir bûn. Li cem Sasaniyan ji Partiyan şiyana leşkerî ya zêdetir hebû; xwedî şiyanên profesyonel ên dorpêçkirinê, siwariyên zirxî û fîlên şer bûn. Herêmên bilind ên kurdî bûn qadeke domdar a şer; her du împaratoriyan li seranserê geliya Dîcleya Jorîn rêzên kelehan û bajarên garnîzonî diparastin.
Şapûr ê II û Şerê Nisîbînê (337–361 piştî zayînê)
Serdema şer a herî domdar li herêmên bilind ên kurdî di desthilatdariya padîşahê sasanî Şapûr ê II (309–379 piştî zayînê) de bû. Ji 337 piştî zayînê ve, Şapûr rêzeke kampanyayan li dijî sînorê rojhilatî yê romayî dest pê kir ku zêdetirî du dehsalan dom kir. Taybetmendiya sereke ya şer dorpêçkirin bû — Şapûr sê caran bajarê kelehî yê mezin Nisîbîn dorpêç kir lê negirt; her du alî ji bo kontrola kelehan û bajarên garnîzonî yên biçûktir ên ku li geliya Dîcleya Jorîn belav bûn şer dikirin.
Şerê Sîngarayê yê 344 piştî zayînê yekane şerê mezin ê rasterast ê Şerê Nisîbînê bû ku vegotinên wê yên hûrgilî mane. Hêzên romayî û sasanî li nêzî keleha Sîngarayê, li herêma ku îro navçeya Şingalê li bakurê Iraqê ye, bi hev ketin nav şer. Her du aliyan windahiyên giran dan û encam ne biryardar bû. Şahzadeyê sasanî Narseh di şer de hat kuştin. Şêweya şer diyar bû: tu alî nedikarî bi pêşketineke biryardar ser bikeve, û şer sal piştî sal li çiya û geliyên çemên herêmên bilind ên kurdî bi dijwarî didomî.
Dorpêçkirina Sîngara û Bêzabde (360 piştî zayînê)
Piştî rawestîneke di salên 350an de, dema ku Şapûr li sînorê rojhilatî yê Farisê bi dagirkerên koçer re şer dikir, ew di 359 de bi hêzeke nûkirî vegeriya eniya romayî. Wî di wê salê de keleha mezin a Amîdayê (Diyarbekira nûjen) piştî dorpêçkirineke hovane ya 73 rojan girt. Di 360 de Şapûr hem Sîngara hem Bêzabde girtin — du ji kelehên herî girîng ên sînorê romayî li herêmên bilind ên kurdî.
Dorpêçkirina Bêzabde bi taybetî ji bo erdnîgariya dîrokî ya kurdî girîng e. Bêzabde li Zabdîkenê bû — herêma ku rasterast li kêleka Gordyenê ye, li axa ku îro herêma Cizîrê ya parêzgeha Şirnexê ye. Sê lejyonên romayî û tîravêjên herêmî kele diparastin, lê artêşa Şapûr — ku hêzên alîkar ên Xîonîtî, Albanî û Segestanî bi fîlên şer tê de hebûn — parêzvan têk birin. Împaratorê romayî Konstantîos ê II paşê hewl da Bêzabde ji nû ve bigire lê bi ser neket; ji ber vê yekê kontrola cihên sereke li seranserê qada sînorî ya kurdî li destê Şapûr ma.
Kampanya Farisê ya Julian û Mirina Wî (363 piştî zayînê)
Di 363 piştî zayînê de, împarator Julian êrîşa romayî ya herî bi armancên mezin a li dijî Farisê ji dema Trajan ve dest pê kir. Wî artêşeke pir mezin berhev kir û li ber Firatê ber bi jêr ve pêş ket; li Şerê Tîsfonê li ber dîwarên paytexta sasanî serkeftineke taktîk bi dest xist. Lê Julian nedikarî bajar bigire û neçar bû li ber Dîcleyê ber bi bakur ve vekişe — dîsa di herêmên bilind ên kurdî re. Hêzên sasanî bi domdarî êrîşî wî dikirin; Julian di dema vekişînê de li Şerê Samarrayê hat kuştin.
Şûnagerê Julian, Jovian, ku bi artêşeke bêhêvî li kûrahiya axa sasanî asê mabû, neçar bû peymaneke aştiyê ya heqaretkirî îmze bike. Romayê Nisîbîn, Sîngara û axa li rojhilatê Dîcleyê spart Farisê — cara yekem di dîroka romayî de bû ku împaratorekî li ser text bi dilê xwe ax spartibû aliyê din. Herêmên bilind ên kurdî, ku çar sedsal beşek ji pergala sînorê romayî bûn, êdî bi awayekî teqez derbasî qada farisî bûn. Bajarên kelehî yên ku bi dû hev dorpêçkirin dikişandin bûn milkê sasaniyan.
Bandor Li Herêmên Bilind ên Kurdî
Şerên Roma–Sasanî bi awayên ku bi sedsalan man teşe dan herêmên bilind ên kurdî. Bajarên kelehî yên ku hatin avakirin, dorpêçkirin, ji nû ve avakirin û dîsa dorpêçkirin, bûn navendên bajarî yên jiyana siyasî ya kurdî ya piştre. Amîda bû Diyarbekir — bajarê kurdî yê herî mezin. Nisîbîn bû Nûsaybîn. Binesaziya leşkerî ya rê, kele û bajarên garnîzonî çarçoveyek çêkir ku împaratoriyên piştre, di nav de ereb û osmanî, dê ji wan re bimîne û wê dîsa bi kar bînin.
Dîroknivîsê romayî Ammianus Marcellinus, ku di kampanyayên salên 350an û 360an de bi xwe amade bû, danasînên hûrgilî yên dîmenê axê, bajar û gelên qada sînorî hiştin. Vegotinên wî yên dorpêçkirinên Amîda û Bêzabde di nav nivîsarên leşkerî yên herî zindî yên dawiya serdema kevnar de ne; ew herêmeke nasbar wek Kurdistanê danasînin — heman çiya, heman derbasgehên çeman, heman derbasgehên stratejîk ku dê panzdeh sedsalên din jî encamên şeran diyar bikin.
Mîras
Şerên Roma–Sasanî şêweyek danîn ku dê herêmên bilind ên kurdî di hemû dîroka wan a paşîn de diyar bike: axa Kurdistanê wek qada sînorî ya di navbera împaratoriyên pêşbaz de, gelê wê di navbera hêzên mezin de asê, û bajar û derbasgehên wê wek hedefên pêşbaziya stratejîk a bêdawî. Piştî Roma û Farisê, heman şêwe bi Bîzans û Sasaniyan, bi Osmanî û Sefewiyan, û heta serdema nûjen bi Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê re dubare bû.
Peymana 363 piştî zayînê, ku Romayê tê de sînorê kurdî spart Farisê, yek ji werçerxên mezin ên cîhana kevnar bû. Ew nîşana dawiya hebûna romayî ya bi sedsalan dirêj li geliya Dîcleya Jorîn bû û gelheyên herêmên bilind derbasî pergaleke împaratorî ya nû kirin. Lê împaratorî hatin û çûn. Çiya û gelê ku li wan dijiyan man.
Bûyerên Girîng û Xeta Demê
115 piştî zayînê — Trajan Mezopotamyaya partî dagir dike; Nisîbîn, Sîngara û Adîabenê digire; digihîje Kendava Farisê
117 piştî zayînê — Trajan dimire; Hadrian ji piraniya fetihên rojhilatî berdide
224 piştî zayînê — Erdeşîr ê I Partiyan hilweşîne; Împaratoriya Sasanî damezrîne û dest bi navendîkirina herêmên bilind ên kurdî dike
337 piştî zayînê — Şapûr ê II Şerê Nisîbînê li dijî Romayê dest pê dike; destpêka dehsalên şer li herêmên bilind ên kurdî
344 piştî zayînê — Şerê Sîngarayê di navbera Konstantîos ê II û Şapûr ê II de; windahiyên giran li her du aliyan
359 piştî zayînê — Şapûr ê II Amîdayê (Diyarbekir) piştî dorpêçkirineke 73 rojan digire
360 piştî zayînê — Şapûr ê II Sîngara û Bêzabde digire; Konstantîos ê II di ji nû ve girtina Bêzabde de bi ser nakeve
363 piştî zayînê — Julian Farisê dagir dike; li Tîsfonê ser dikeve lê nikare bajar bigire; di vekişînê de li Şerê Samarrayê tê kuştin
363 piştî zayînê — Peymana Dûrayê: Jovian Nisîbîn, Sîngara û axa li rojhilatê Dîcleyê dispêre Farisê; sînorê kurdî derbasî qada sasanî dibe
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Çima şerên Roma–Sasanî li Kurdistanê hatin kirin?
Herêmên bilind ên kurdî di navbera deştên Mezopotamyayê û deşta bilind a Îranê de ne; derbasgehên çiyayî û yên çeman ku du împaratorî bi hev ve girê didan kontrol dikin. Bajarên kelehî yên Nisîbîn, Sîngara, Amîda û Bêzabde van korîdorên stratejîk diparastin. Her kesê ku geliya Dîcleya Jorîn kontrol dikir deriyê di navbera Roma û Farisê de kontrol dikir.
Girîngiya mirina Julian di 363 piştî zayînê de çi bû?
Mirina Julian di dema vekişîna wî ji Farisê de bû sedema Peymana Dûrayê ya heqaretkirî, ku Romayê tê de Nisîbîn, Sîngara û axa li rojhilatê Dîcleyê spart Împaratoriya Sasanî. Ev cara yekem bû ku împaratorekî romayî bi dilê xwe ax spartibû aliyê din. Herêmên bilind ên kurdî ji qada bandora romayî derbasî ya farisî bûn.
Bêzabde li ku bû?
Bêzabde bajarekî kelehî yê romayî li herêma Zabdîkenê bû, li kêleka Gordyenê, li axa ku îro herêma Cizîrê ya parêzgeha Şirnexê li başûrê rojhilatê Tirkiyeyê ye. Di 360 piştî zayînê de du caran hat dorpêçkirin — pêşî Şapûr ê II ew girt, paşê Konstantîos ê II ji bo vegerandina wê dorpêçkirineke bêencam kir. Dîroknivîsê romayî Ammianus Marcellinus her du dorpêçkirin bi hûrgilî danasîn.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Ammianus Marcellinus — Res Gestae (vegotinên şahidê çavan li ser dorpêçkirinên Amîda û Bêzabde)
Dodgeon, M.H. & Lieu, S.N.C. — Sînorê Rojhilatî yê Romayê û Şerên Farisê (226–363 piştî zayînê), Routledge, 2002
Encyclopaedia Britannica — Trajan: Kampanyayên Leşkerî
Daryaee, T. — Şapûr ê II, Encyclopaedia Iranica
Syvanne, I. — Dîroka Leşkerî ya Romaya Dereng 284–361, Pen and Sword, 2015
Maksymiuk, K. — Erdnîgariya Şerên Roma–Îranî: Operasyonên Leşkerî yên Romayê û Îrana Sasanî, 2019
Marciak, M. — Sofen, Gordyen û Adîaben: Sê Regna Minora yên Bakurê Mezopotamyayê, Brill, 2017