Saqez: Mastîka kovî ya Kurdî û dara Zagrosê ya bi reçîneyê digirî
Li daristanên çiyayên Zagrosê yên Rojhilatê — çar parêzgehên Kurdî yên Îranê ku rêza mezin a çiyayan tê de ji Parêzgeha Kurdistanê, Kirmanşan, Îlam û Azerbaycana Rojava ber bi başûr ve dirêj dibe — darek mezin dibe ku vê rêzê hîn bi tenê nav lê nekiriye. Ew Pistacia atlantica ye, fistiqê Atlasê an fistiqê kovî yê Kurdî; dareke girêkdar û li hember hişkesaliyê berxwedêr a kembera daristanên darberû-fistiqê ye ku palên Zagrosê ji nêzîkî 600 heta 2,200 metreyan bilindahiyê vedigire. Ev dara saqezê hilberîne ye — reçîneya kovî ya çiyayên Kurdî, mastîkeke xwezayî ya ji birînên qalikê darê derdikeve, di hewayê de hişk dibe û dibe girseyên kehrebayî yên rengvekirî. Civakên Kurd ji dema li Zagrosê mirovan hebûne ve wê ji bo benîşt, bixûr û dermanê kevneşopî berhev kirine. Vê rêzê dara terebintê (Pistacia terebinthus, kezwan) di gotara qehweya kezwanê de vegirt: cureya biçûktir a berên wê ji bo qehweya Kurdî tên biraştin. Pistacia atlantica xizmê wê yê Zagrosê ye — mezintir, temenê wê dirêjtir û dara ku erdnîgariya Zagrosê wekî yek ji cureyên daristanî yên herî bi nirx diparêze. Reçîneya saqezê ya hilberîne hîn li Parêzgeha Kurdistanê û li seranserê bilindahiyên Kurdî yên Îranê maleke bazirganî ya girîng e. Daristanên Pistacia atlantica yên Zagrosê bi taybetî wekî çavkaniyeke daristanî tên birêvebirin û reçîne — wekî benîşteke xwezayî tê cûtin, li şahî û merasîmên olî wekî bixûreke bi bêhn tê şewitandin û di dermanê kevneşopî de ji bo zik û qirikê tê bikaranîn — berhemeke çiyayê Kurdî ye ku qet bi kedîkirin an pîşesazîkirinê ji rehê xwe yê kovî nehatiye dûrxistin. Ev gotara sed û çil û duyemîn a rêzê ye. Şêrko hingiv, rêwas, sîr, hêjîr, genim û kivark vegirtine. Niha Zagros reçîneya xwe dide wî.
Xalên sereke
• Saqez mastîka kovî ya çiyayên Kurdî ye — reçîneya darên Pistacia atlantica yên Zagrosê ye û hîn maleke bazirganî ya girîng e
• Pistacia atlantica li Zagrosê wekî dareke daristanî ya bi nirx tê birêvebirin — yek ji cureyên bingehîn ên ekosîstemê ye
• Wekî benîşt, bixûr li merasîmên Kurdî û dermanê kevneşopî tê bikaranîn — berhemeke kovî ya qet nehatiye pîşesazîkirin
• Cinsê Pistacia — ku li Zagrosê bi sê cureyan tê temsîlkirin — cinsê bav û kalê kovî yê fistiqê çandî ye
Agahiyên kurt
Navê Kurdî/Farsî: Saqez (reçîne); bên / bein (dar, bi Soranî); bi Kurdî lêt an fistiqê kovî jî tê binavkirin
Cure: Pistacia atlantica (fistiqê Atlasê); bi P. terebinthus (kezwan) û P. vera (fistiqê çandî) re xizm e
Jîngeh: Çiyayên Zagrosê yên Rojhilatê (Parêzgeha Kurdistanê, Kirmanşan, Îlam); bilindahiya 600–2,200 m; kembera daristanên darberû-fistiqê
Bikaranîn: Reçîneya saqezê wekî benîşt, bixûra bi bêhn û dermanê kevneşopî; rûnê tovan ji bo pijandin û sabûnê; fêkî wekî xwarina rewşên acîl
Dara digirî
Berhevkirina saqezê karekî bi sebr e. Dara Pistacia atlantica, ku dikare çend sed salan bijî û stûriyeke berçav bigire, di havînê de bi kêrê bi birîn an noqteyên kêmkûr ên di qalikê darê de tê vekirin da şîra wê were derxistin. Di rojên piştî wê de şîreke şîrî û bi bêhn ji van birînan derdikeve, hewaya hişk a Zagrosê dibîne, oksîd dibe û hêdî hişk dibe û vediguhere reçîneyeke kehrebayî ya rengvekirî bi bêhna çamê û hinekî nêzîkî terpentinê, ku dema bi germiya destê germ dibe nerm dibe. Dilopên reçîneya hişkbûyî — saqez — tên berhevkirin, ji bermahiyên qalikê darê tên paqijkirin û tên veşartin. Dema wekî benîşt tê bikaranîn, saqez di dev de nerm dibe û tameke reçîneyî û bi bêhn berdide ku tu şibandina wê bi benîşta bazirganî re nîne: ew tama darê bi xwe, daristana Zagrosê, reçîneya çamê û rûnên bi bêhn û tiştekî ji her xwarina çandî kevntir e. Ji bo taybetmendiyên wê yên dermanî (tê bawerkirin ku alîkariya helandina xwarinê dike û qirikê nerm dike), ji bo bêhna wê û tenê ji ber ku ew tiştê li çiyayan tê cûtin e tê bikaranîn. Dema wekî bixûr tê şewitandin, dûmana saqezê bêhneke şîrîn a çamê hilgire ku li şahî û merasîmên olî yên Kurdî tê bikaranîn — belgekirina Pistacia atlantica ya Wikipedia bi taybetî bikaranîna dûmana şîra wê ya hişkkirî «ji bo şahî û merasîmên olî» diyar dike. Rûnê tovan jî — ji tovên biçûk ên fêkiya Pistacia atlantica ku dişibin fistiqên pir biçûk tê derxistin — xwarinî ye û li seranserê herêma Zagrosê ji bo pijandin û çêkirina sabûnê hatiye bikaranîn.
Fistiqê kovî û rehê Zagrosê
Vê rêzê gotar bi gotar ev arguman pêşkêş kiriye ku çiyayên Kurdî cihê xwarina cîhanê jê hatiye ne. Bav û kalê kovî yê gewîzê (genim #127 genim bicih kir; hejîr #132 hêjîr bicih kir; zeytûn #126 zeytûn bicih kir). Pistacia atlantica xêzeke din li wê argumanê zêde dike: cinsê Pistacia, ku navenda wê çiyayên Zagros û Torosê ne, bav û kalê kovî yê fistiqê çandî (Pistacia vera) ye. Heman daristanên çiyê yên genim û hêjîr dane cîhanê fistiq jî dane wê — di şêweya xwe ya kovî, Pistacia atlantica de, ku tovê biçûk û rûnî û reçîneyeke zêde û bi bêhn hilberîne û bingeha aşîkirinê bû ku li ser wê çandina destpêkê ya fistiqê hatiye avakirin. Belgekirina kevneşopiya Pistacia ya Zagrosê ji aliyê Anissa Helou ve dide zanîn ku «piştî aşîkirinê ew fistiqên navdar ên em nas dikin dide». Dara saqezê, dara kezwanê (P. terebinthus) û fistiqê çandî (P. vera) hemû endamên heman malbata navenda wê Zagros e ne. Zagros ne tenê ji baxçe û zeviyên xwe yên genimê xwarin daye cîhanê. Bi reçîneyên xwe tam daye cîhanê û bav û kalên kovî dane fistiqê — yek ji çerezên herî qedirbilind ên ser rûyê erdê.
Pirsên pir tên kirin
Saqez çi ye?
Saqez mastîka kovî ya çiyayên Zagrosê ye — reçîneya bi bêhn a ji birînên qalikê darên Pistacia atlantica yên li daristanên çiyayî yên Kurdî li Rojhilatê mezin dibin tê berhevkirin. Di hewayê de hişk dibe û dibe girseyên kehrebayî yên rengvekirî bi bêhna çamê û reçîneyê; wekî benîşteke xwezayî, wekî bixûra bi bêhn a li merasîm û şahiyên Kurdî tê şewitandin û di dermanê kevneşopî de ji bo zik û qirikê tê bikaranîn. Hîn li Parêzgeha Kurdistanê ya Îranê maleke bazirganî ya girîng e.
Cudahîya Pistacia atlantica û terebintê (kezwan) çi ye?
Her du endamên cinsê Pistacia ne. Pistacia terebinthus (kezwan) terebinta çiyayên Bakurê ye ku berên wê ji bo qehweya kezwanê (qehweya Kurdî) tên biraştin — biçûktir e û li devera Toros û Bakurê gelemperîtir tê dîtin. Pistacia atlantica (bên) fistiqê Atlasê yê Zagrosê ye, mezintir û dirêjîjiyantir e û bi taybetî ji bo reçîneya saqezê û rûnê tovan bi nirx e. Her du cure li herêmên ku li hev dikevin lê cuda ne cih digirin: kezwan bêtir ya Bakur/Torosê ye; bên/saqez bêtir ya Zagros/Rojhilatê ye.
Gelo Pistacia atlantica bi fistiqê çandî re xizm e?
Erê — rasterast. Fistiqê çandî (Pistacia vera) endamê kedîkirî yê cinsê Pistacia yê navenda wî Zagros e ye. Pistacia atlantica û Pistacia terebinthus xizmên wê yên kovî ne; heman cins, herêma xwemalî û gelek taybetmendiyên ekolojîk parve dikin. Pistacia atlantica bi gelemperî wekî bingeha rehdar a Pistacia vera ji bo çandiniyê li ser tê aşîkirin tê bikaranîn — dara kovî piştgiriyê dide ya çandî. Zagros, ku genimê kovî û gewîza kovî dane cîhanê, cinsê bav û kalê kovî yê fistiqê jî daye wê.
Encam
Saqez gotara sed û çil û duyemîn a rêzê ye û ya ku dikeve nav qalikê darê ye. Her gotara din a rêzê li ser tiştên ku çiyayên Kurdî mezin dikin bûye: fêkî, dane, ajal û nebat. Saqez tiştê ku dema tu darê dibirînî jê derdikeve ye — reçîneya ji Pistacia atlantica ya Zagrosê wekî xwînê derdikeve û di hewaya çiyê de hişk dibe û vediguhere tiştekî bi bêhn, dermanî û bi rastî kovî. Reçeteya wê tune ye. Nakeve dîzikê an qabê. Tê cûtin, şewitandin û bêhnkirin. Di vê yekê de ew beşa kevneşopiya xwarinê ya Kurdî ya ji pijandinê wêdetir temsîl dike: daristan bi xwe, kîmyaya xwe rasterast pêşkêş dike, pêwîstî bi agir û amadekirinê nîne; tenê dixwaze tu zanibî kîjan darê bibirînî û kengê ji bo tiştê daye vegerî.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Anissa Helou — Pistacia ya Zagrosê: «piştî aşîkirinê ew fistiqên navdar ên em nas dikin dide»
Kurdish-History.com — Qehweya Kezwanê: qehweya terebintê, cureya xizm a bênê ku saqezê hilberîne