Şekirklo: Şîrîniya şekirê ya Kurdî û şîrîniya her deriyî vedike
Ji her mêvanê digihîje mala Kurdî re çay tê pêşkêşkirin. Bi çayê re — an berî wê, an li kêleka wê — tiştekî şîrîn heye. Di kevneşopiya Kurdî de tiştên şîrîn ne dawiya xwarinê ne, lê destpêka wê ne: pêşkêşiya yekem, tama yekem, derbirîna rastîn a pêşwaziyê berî ku peyveke mîvanperweriyê were gotin. Li çayxaneya Silêmaniyê, odeyên rûniştinê yên Wanê û apartmanên diyasporayê yên Stockholmê heman rêziman tê sepandin: tu têyî, rûdinî, çay tê û bi wê re tiştekî şîrîn dikeve dev. Ev tesaduf nîne. Têgihiştina Kurdî ya ku şîrîniya pêşwaziyê ne mecaz e — tamek e û divê were tamkirin e. Şîrîniya taybet a Kurdî ya herî baş bi çayê re diçe şekirklo ye (di hin zaravayan de klo jî tê gotin) — şîrîniya şekirê ya li malê tê çêkirin; şekir di taweyekê de bi avê re tê karamelîkirin, paşê li ser trayekê tê rijandin da sar bibe û dibe kubên biçûk. Li gelek malên Kurdî, berî ku şîrînî bigire kunçî an gewîzên hûrkirî tên tevlihevkirin: kunçî germiyeke çerezî dide, gewîz li hember şekirê tehlî dide. Bi çayê re tê pêşkêşkirin, di bineqedehê de li kêleka qedehê tê danîn an di qabeke biçûk de li odê tê gerandin. Mêvan perçeyeke biçûk di navbera diranên xwe de datîne û çaya germ di nav wê re vedixwe — helandina hêdî ya şekirê di çaya tarî û tehl de yek ji tamên herî taybet û herî nêzîk ên kevneşopiya mîvanperweriya Kurdî ye. Gotina Kurdî ya pêşkêşkirina tiştên şîrîn hevaltî dike tenê «devê te şîrîn be» ye: xwestina ku tiştê mêvan yekem tam dike şîrînî be. Ev gotara sed û çil û pêncemîn a rêzê ye. Biçûktirîn tiştê şîrîn ê pêjgeha Kurdî û mezintirîn argumana civakî ya dike vedigire.
Xalên sereke
• Şekirklo (klo) şîrîniya şekirê ya Kurdî ya li malê çêkirî ye — şekirê karamelîkirî dibe kub, gelek caran bi kunçî an gewîzê re
• Di mîvanperweriya Kurdî de şîrînî pêşî tê — berî axaftinê ji mêvanan re tê pêşkêşkirin, destdanîna pêşîn a pêşwaziyê ye
• Kub di navbera diranan de tê girtin û çaya germ di nav wê re tê vexwarin — yek ji herî taybet tamên Kurdî ye
• Kevneşopiya şîrîniya Kurdî ji şekirklo heta riçel, klêce, zerde û aşureyê dirêj dibe — şîrînî wekî zimanê pêşwaziyê
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Şekirklo / klo (şîrîniya şekirê); şekir = şekir, klo = kub; bi çayê re di qabên biçûk an bineqedehan de tê pêşkêşkirin
Ji çi tê çêkirin: Şekirê karamelîkirî, av; carinan berî ku şîrînî bigire kunçî (kunji) an gewîz (gûz) lê tên tevlihevkirin
Çawa tê xwarin: Di navbera diranan de tê danîn û çaya germ di nav wê re tê vexwarin; şekir hêdî di çayê de dihele
Rola çandî: Destpêka pêşwaziyê; di mîvanperweriya Kurdî de tiştên şîrîn pêşî tên; berî destpêka sohbetê tên pêşkêşkirin
Şekirklo çawa tê çêkirin?
Çêkirina şekirklo hunereke malê ye ku dapîrên Kurd li pêjgehên her çar parçeyên Kurdistanê kirine: şekir û av di taweyekê de li ser agirê navîn-nizm, bêrawestan tên tevlihevkirin heta şekir dihele û dest bi karamelîbûnê dike heta dibe kehrebayî ya rengvekirî. Divê germî bi baldarî were eyarkirin — heke pir nizm be şekir bi hişkî nagire; heke pir bilind be dê bişewite û bibe şîrîniyeke tarî û tehl. Di rengê rast de — zêrîn, bi bêhn û hinekî zeliqok — tawe ji ser germiyê tê rakirin û zêdekirinên li gorî vînê tên lêkirin: kunçîya heta zêrîniyeke rengvekirî biraştî germiyeke çerezî dide şîrîniyê; gewîzên hûrkirî tehlî û qewamê didinê. Tevlihevî li ser trayeke rûnkirî an rûyekî mermerî tê rijandin û wekî pelekî tenik û yekreng tê belavkirin. Dema sar dibe hişk digire. Kêr an amûra birîna şîrîniyê wê dike kubên biçûk an şêweyên loziyê. Şekirkloya amade kehrebayî ya rengvekirî ye û tama karameleke nerm heye — ne şîrîniya tûj a şekirê spî, lê şîrîniya hevseng û hinekî pirhêman a şekirê karamelîkirî yê bi germiyê re derbas bûye û li aliyê din ê xwe derketiye. Li cihê sar bi hefteyan dimîne. Di qabên biçûk de li ser maseya qehweyê tê danîn, di bineqedehê de li kêleka qedeheke çayê tê danîn an dema mêvan tên di qabeke biçûk de li odê tê gerandin. Awayê xwarina şekirklo bi çayê re taybet e: tu perçeyeke biçûk di navbera diranên pêş de datînî, li wir digirî û qurtek çaya reş a germ û xurt vedixwî. Germiya çayê şîrîniyê di nav diranan re hêdî dihelîne û şekir di dev de, ji şûna qedehê, digihîje tehliya çayê. Tam ne çaya şîrîn e. Ew çay û şîrînî ne ku kesê vedixwe di heman demê de di dev de tecrûbe dike. Tameke taybet, diyarkirî û nêzîk e — ku her kesê Kurd ê di mala Kurdî de mezin bûye wê di bîra xwe ya hestan de wekî tama pêşîn a pêşwaziyê heye.
Rêzimana şîrîniya Kurdî
Vê rêzê gotar bi gotar hemû rêya şîrîniya Kurdî vegirtiye. Riçel — reçel — şîrîniya sifreya taştiyê ye, her sibehê bi nanê re tê pêşkêşkirin. Klêce — kulîçeya cejnê — şîrîniya şahiya olî ye, ji pêş ve tê çêkirin û tê dayîn. Zerde — muhalebiya zafranê — şîrîniya sifreya Newrozê ye, zêrîn û bi bêhn. Helawî — helwaya ardê — şîrîniya şînê ye, di xemgîniyê de tê çêkirin û di civakê de tê parvekirin. Aşure — muhalebiya Nûh — şîrîniya çil cîranan e, bi pirahî tê çêkirin û tê dayîn. Duşav — duşava tiriyê — şîrîniya depoya xwarinê ya payîzê, berhevoka tiriyê ya komkirî ye. Şekirklo jî şîrîniya pêşî hemûyan tê ye: tama yekem, vekirina derî. Di çanda Kurdî de awayê pêşwazîkirina hatina mêvanekî bi tiştekî şîrîn ne tesadufî ye. Gotina «devê te şîrîn be» — duayeke Kurdî ya dema tiştên şîrîn tên dayîn tê gotin — rasterasttirîn derbirîna zimanî ya prensîba mîvanperweriyê ye: tecrûbeya yekem a pêşwaziyeke Kurdî divê şîrînî be. Ne têrbûn, ne germî, ne ewlehî — şîrînî. Pêjgeha Kurdî, ku vê rêzê ji zeytûna şaristaniyê dest pê kir heta genimê tevahiya şevê ji bo dawetekê tê kutan vegirtiye, di dawiyê de bi vî zimanê yekem diaxive: şîrîniya kehrebayî ya biçûk a di navbera diranan de tê girtin, çaya germ û tarî ya wê dihelîne û devê mêvanê yê şîrînbûyî.
Pirsên pir tên kirin
Şekirklo çi ye?
Şekirklo (klo) şîrîniya şekirê ya Kurdî ya li malê çêkirî ye — şekir bi avê re tê karamelîkirin, carinan kunçî an gewîzên hûrkirî lê tên zêdekirin, li ser trayekê tê rijandin da sar bibe û bigire, paşê dibe kubên biçûk. Bi çayê re tê pêşkêşkirin: awayê kevneşopî yê Kurdî ew e ku kubeke biçûk di navbera diranan de were danîn û çaya germ di nav wê re were vexwarin, da şekir hêdî di dev de bihele. Şîrîniya adetî ye ku di destpêka serdanê de ji mêvanan re tê pêşkêşkirin.
Çima di mîvanperweriya Kurdî de tiştên şîrîn pêşî tên?
Di çanda Kurdî de şîrînî bi pêşwazî, dua û xwestina ku tecrûbeya mêvanê baş be ve girêdayî ye. Gotina «devê te şîrîn be» derbirîna devkî ya rasterast a vê yekê ye: xwediyê malê wekî duayekê şîrîniyê ji mêvan re dixwaze û pêşkêşkirina şekirklo, reçel an çaya şîrîn cîbicîkirina fîzîkî ya wê xwestinê ye. Tiştên şîrîn pêşî tên pêşkêşkirin — berî xwarinê, berî xwarina sereke — ji ber ku şîrîniya pêşwaziyê wekî taybetmendiya yekem a her hatineke baş tê fêmkirin.
Kevneşopiya tevahî ya şîrîniya Kurdî çi ye?
Pêjgeha Kurdî kevneşopiyeke dewlemend a şîrîniyê heye ku her demê vedigire: riçel (reçel) ji bo sifreya sibehê; klêce (kulîçeyên cejnê) ji bo şahiyên olî; zerde (muhalebiya zafranê) ji bo Newrozê; helawî (helwaya ardê) ji bo şînê; aşure (muhalebiya Nûh) ji bo Muheremê; duşav (duşava tiriyê) ji bo depoya xwarinê ya payîzê; û şekirklo ji bo tama yekem a her pêşwaziyê. Her şîrînî di demeke taybet a civakî û demsalî de cih digire. Bi hev re zimanekî şîrîniyê pêk tînin ku çanda Kurdî bi wî salname, nirx û mîvanperweriya xwe derdibire.
Encam
Şekirklo gotara sed û çil û pêncemîn a rêzê û ya herî biçûk e. Kubeke biçûk û kehrebayî ya şekirê karamelîkirî ye, carinan bi kunçî, carinan bi gewîzê re, di bineqedehê de li kêleka qedeheke çayê tê danîn û berî ku tiştekî din were gotin ji mêvanekî re tê pêşkêşkirin. Peyva pêşîn a ferhenga pêşwaziya Kurdî ye. Vê rêzê sed û çil û pênc xwarin û kevneşopiyên xwarinê yên pêjgeha Kurdî vegirtine, ji zeytûna şaristaniyê dest pê kir heta genimê ji bo dawetekê tê kutan. Hemû bi awayên cuda derbirînên heman tiştê ku şekirklo bi sadetirîn awayî derdibire ne: hatina ser sifreya Kurdî wateya ku pêşî devê te were şîrînkirin dide. Xwarin dikare li bendê be. Şîrînî nikare.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Language Trainers UK — Rola şîrîniyê di mîvanperweriya Kurdî de û çanda pêşkêşkirina ji mêvanan re
Kurdish-History.com — Riçel: kevneşopiya reçela Kurdî — şîrîniya sifreya sibehê li kêleka şekirklo
Kurdish-History.com — Klêce: kulîçeya cejnê — şîrîniya şahiyê di heman kevneşopiya şîrîniya Kurdî de