Destpêk
Sultan Sahak (Soltan Sahak) damezrînerê Yarsanîtiyê ye, yek ji kevintirîn û herî taybet ên olên kurdî. Arifek ku li derdora guherîna sedsala 15an li çiyayên Hewramanê jiya; civakek li Perdiwarê kom kir û şêwe da oleke ku şopînerên wî, Ehlê Heq an «Gelê Rastiyê», îro hê jî pê bawer in.
Ji bo yarsaniyan, Sultan Sahak ji damezrînerekî pir zêdetir e. Hurmeta wî wek derbirîna bingehîn a laşdar a Xwedê li ser erdê tê girtin; girîngtirîna wan şêweyên laşdar ên îlahî ku, li gor baweriya wan, îlahî bi rêya wan gelek caran ketiye dinyayê. Jiyan û hînkirinên wî hema di navenda yek ji kevneşopiyên mezin ên batinî yên Kurdistanê de disekinin.
Naverok
Ji nû ve laşdarbûn û rêwîtiya giyanê
Cihên pîroz û yarsaniyên îroyîn
Wekheviyên bi Êzidîtî û olên kevntir re
Sultan Sahak kî bû?
Sultan Sahak serokekî olî û arifekî kurd ê dawiya sedsala 14an û destpêka sedsala 15an bû ku ola yarsanî (Ehlê Heq jî tê gotin, an li Iraqê Kakaî) damezirand. Di malbateke şêxan de li herêma Hewramanê hat dinyayê; li Perdiwarê li ser çemê Sîrwanê civakeke olî ava kir û rêbazek hîn kir ku laşdarbûna îlahî, ji nû ve laşdarbûn û civîna pîroz di navenda wê de ne. Yarsanî hurmeta wî wek derbirîna Xwedê bixwe digirin.
Xalên sereke
Sultan Sahak ola yarsanî (Ehlê Heq) li derdora dawiya sedsala 14an heta destpêka sedsala 15an damezirand.
Civaka xwe li Perdiwarê, li çiyayên Hewramanê yên cîhana kurdî, ava kir.
Yarsanî hurmeta wî wek derbirîna bingehîn a laşdar a Xwedê li ser erdê (mezher) digirin.
Di navenda hînkirinên wî de laşdarbûna îlahî, heft heyîn (Heft Ten) û ji nû ve laşdarbûn hene.
Stranên pîroz ên olê, kelam, bi kurdiya goranî ne û bi lûta pîroz a tembûrê tên gotin.
Agahiyên kurt
Nav: Sultan Sahak (Soltan Sahak; Sultan Es’haq, Sultan Ishaq jî)
Dema jiyanê: Dawiya sedsala 14an heta destpêka sedsala 15an (dîrok ne diyarkirî ne)
Paşxane: Kurdê neseba şêxên berzencî; kurê Şêx Îsa û Xatûn Dayerak a eşîra Caf
Damezirandin: Yarsanîtî (Ehlê Heq/Kakaî) li Perdiwarê, li herêma Hewraman/Goran
Rewşa di olê de: Hurmeta wî wek derbirîna bingehîn a laşdar a Xwedê li ser erdê (mezher) tê girtin
Nivîsara pîroz: Kelamê Serencam, bi kurdiya goranî (hewramî)
Muzîka pîroz: Tembûr, lûteke pîroz ku di civîna cemê de tê lêxistin
Hînkirinên sereke: Laşdarbûna îlahî, heft heyîn (Heft Ten), ji nû ve laşdarbûn
Gor: Li Perdiwarê li ser çemê Sîrwanê, cihekî ziyaretkirinê yê yarsanî
Belgedarbûn: Kesayetiyekî dîrokî yê di kevneşopiya pîroz a yarsanî de hatiye parastin (ji devkî ber bi nivîskî ve)
Jiyana Sultan Sahak
Sultan Sahak di nîveka duyem a sedsala 14an de di malbateke bi rewşa olî de, ji neseba şêxên berzencî, hat dinyayê. Bavê wî, Şêx Îsa, şêxekî sûfî bû; diya wî, Xatûn Dayerak, ji eşîra Caf bû. Kevneşopiya yarsanî zayîna wî bi mucîzeyê dor pêç dike; vedibêje ku dema dendikek hinarê an tîrêjek ronahiyê derbasî diya wî bû, diya wî bi wê yekê ducanî bû, û ev wî wek zarokekî neasayî nîşan dide.
Li çiyayên Hewramanê, axa bilind a li her du aliyên sînora nûjen a Îran–Iraqê, mezin bû û li Perdiwarê li qeraxê çemê Sîrwanê bi cih bû. Li wir, ji desthilatdarên olî yên serdema xwe qut bû, civakek ji şopîneran kom kir û dest bi hînkirina rêbazeke nû kir.
Li Perdiwarê, Sultan Sahak pratîk û baweriyên ku hê jî Yarsanîtiyê pênase dikin danîn: civîna pîroz, rola heft heyînan û rêkûpêkiya olê. Stranên pîroz ên di vê civaka yekem de hatine çêkirin, nivîsarên perdiwarî, wek bingeha nivîsarên pîroz ên yarsanî tên dîtin.
Piştî mirina wî li Perdiwarê hat veşartin û gora wî li wir yek ji cihên herî pîroz ên yarsanî dimîne. Lê di baweriya yarsanî de ew ne tenê mir: wek derbirîna îlahiyê, giyanê wî a gereke ji jiyaneke mirovî ya tenê pir dirêjtir e.
Ola yarsanî ya wî damezirand
Xwedê, rastî û şêweyên laşdar ên îlahî
Yarsanîtî oleke yekxwedayî ye ku li ser ramaneke berçav ava ye: Xwedayê yekane, ku wek Heq («Rastî» an «Rastîn») tê naskirin, bi rêzeke derbirînên mirovî ketiye dinyayê. Yarsanî derbarê heft şêweyên mezin ên laşdar ên îlahî di nav serdeman de diaxivin û hurmeta Sultan Sahak wek yê bingehîn û herî girîng ê wan digirin. Ev baweriya derbirîna îlahî, ku bi gnostîk û hin tevgerên sûfî re hevpar e, Yarsanîtiyê ji olên Îbrahîmî yên sereke cuda dike.
Heft Ten û civîna pîroz
Heft Ten, «heft heyîn», bi şêweyên laşdar ên îlahî re ne; komeke heft hevalên pîroz ên di nav serdeman de li kêleka wan xuya dibin. Di dilê îbadeta yarsanî de cem heye, civîna hevpar a pîroz; di saloneke civînê de tê lidarxistin û bawermend xwarina pîrozkirî, niyaz, wek diyariyekê û parvekirineke pîroz parve dikin. Kiryarên baş ji kesên din re ji rîtuelên fermî bi nirxtir tên dîtin.
Tembûr û kelam
Îbadeta yarsanî ji muzîkê nayê veqetandin. Tembûr, lûteke bi stûyê dirêj, wek amûreke pîroz tê dîtin û stranên pîroz ên olê, kelam, di cemê de bi wê tên gotin û lêxistin. Nivîsara pîroz a bingehîn, Kelamê Serencam, bi kurdiya goranî (hewramî), zimanê pîroz ê kevneşopiyê, hatiye nivîsandin. Piraniya vê zanînê batinî ye, li gor kevneşopiyê di nav civakê de tê parastin û di gotina zindî de ji ser rûpela nivîskî bêtir bi nirx tê dîtin.
Ji nû ve laşdarbûn û rêwîtiya giyanê
Hînkirineke bingehîn a yarsanî rêwîtiya giyanê di nav gelek jiyanan de ye. Yarsanî bi ji nû ve laşdarbûnê bawer dikin: giyan bi hezaran salan di nav rêzeke dirêj a laşan de derbas dibe, ku li gor kevneşopiyê tê gotin dikare heta hezar û yek laş be; di rêya ber bi yekbûna bi îlahiyê ve de hêdî hêdî xwe paqij dike.
Di bin vê de dîtina du cîhanan heye, hundirîn (batinî) û derveyî (zahirî). Mirov di cîhana derveyî ya dîtbar de dijîn, lê rêkûpêkiya veşartî ya cîhana hundirîn wan bi rê ve dibe. Şopandina rêbaza yarsanî baldarîdayîna wê rastiya hundirîn e, ku cîhana derveyî tenê rûyê wê ye.
Cihên pîroz û yarsaniyên îroyîn
Cihên herî pîroz ên yarsanî gorên kesayetiyên bingehîn ên olê ne: ziyaretgeha Sultan Sahak li Perdiwarê, li ser Sîrwanê, û gora Baba Yadgar li çiyayên Dalahû; her du cihên ziyaretkirinê ne. Ji bo gelek yarsaniyan, ziyaretek wisa ji rêwîtiya ber bi Mekkeyê ve guncawtir tê dîtin.
Îro hejmara yarsaniyan dibe ku milyonek an zêdetir be; piraniya wan kurdên herêma Goran in, li parêzgehên Îranê yên Kirmanşah, Kurdistan û Luristanê kom dibin û civakên Kakaî yên têkildar li Iraqê hene. Wek hindikahiyeke olî ya nehatiye naskirin, yarsanî pir caran rû bi rûyê zext û cudakariyê mane û gelek kevneşopiyên xwe bi nêzîkî diparêzin. Ola wan wek yek ji derbirînên herî balkêş ên jiyana olî ya kurdî dimîne.
Wekheviyên bi Êzidîtî û olên kevntir re
Yarsanîtî yek ji malbateke olên batinî yên kurdî ye û xizmatiya wê bi Êzidîtiyê re berçav e. Her du olên yekxwedayî ne ku destpêka afirandinê bi durreke seretayî wêne dikin; her du hurmeta komeke heft heyînên pîroz digirin, her du bi ji nû ve laşdarbûnê bawer dikin û her du hînkirinên xwe di strana pîroz de diparêzin, ne di nivîsareke pîroz a yekane ya giştî de.
Dengvedanên vegotina afirandinê ya êzidî û heft ferişteyên wê di durra yarsanî û Heft Ten de zelal in; hurmeta kesayetiyên wek şahbanûya maran Şahmaran jî di her du kevneşopiyan de tê girtin. Zanyar di Yarsanîtiyê de bandora ola îranî ya kevntir jî dişopînin. Lê tevî hemû van wekheviyan, Yarsanîtî oleke taybet a bi damezrîner, ziman û nivîsarên pîroz ên xwe ye û divê bi Êzidîtî, Elewîtî an Îslamê re neyê kirin yek.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Yarsanîtî şaxeke Îslamê ye? Yarsanîtî di cîhaneke ku Sûfîtî û Şîetî şêwe dabû de şîn bû û hin peyvên wan bi kar tîne; kesên derveyî olê pir caran wek mezhebeke misilman dîtine. Lê yarsanî serxwebûna xwe derdibirin: baweriya wan bi laşdarbûna îlahî û ji nû ve laşdarbûnê û nivîsarên pîroz ên wan ên taybet, wan wek oleke taybet li derveyî Îslama sereke bi cih dikin.
Sultan Sahak kengî jiya? Vegotin cuda ne. Bi gelemperî di dawiya sedsala 14an û destpêka sedsala 15an de tê bicihkirin, lê kevneşopiya yarsanî û zanyariya derveyî dîrokên cuda didin û jiyana wî bi efsaneya pîroz dorpêçkirî ye. Kesayetiyekî dîrokî ye, lê bi neynika baweriyê tê dîtin.
Mijarên têkildar
Mîta afirandinê ya êzidî: kozmogoniya durrê ya kurdî ya xizm
Heft ferişteyên Êzidîtiyê: koma heftan a êzidî, bi Heft Ten re wekhev
Şahmaran: şahbanûya maran a ku di kevneşopiya yarsanî de hurmeta wê tê girtin
Heft Ten: heft heyînên baweriya yarsanî
Baba Yadgar: kesê pîroz ê yarsanî û ziyaretgeha li çiyayên Dalahû
Tembûr: lûta pîroz a Ehlê Heq
Pirsên pir tên kirin
Sultan Sahak kî bû?
Sultan Sahak arifekî kurd ê dawiya sedsala 14an û destpêka sedsala 15an bû ku ola yarsanî (Ehlê Heq) damezirand. Yarsanî hurmeta wî wek derbirîna bingehîn a laşdar a Xwedê li ser erdê digirin.
Yarsanîtî çi ye?
Yarsanîtî, ku Ehlê Heq an Kakaî jî tê gotin, oleke kurdî ya taybet e ku Sultan Sahak damezirandiye. Hîn dike ku Xwedê di nav serdeman de bi şêweya mirovî xuya bûye, bi ji nû ve laşdarbûnê bawer dike û îbadeta xwe li ser stranên pîroz û lûta tembûrê ava dike.
Yarsanî derbarê Sultan Sahak de çi bawer dikin?
Hurmeta wî wek mezher, derbirîna laşdar a Xwedê li ser erdê, û wek girîngtirîna şêweyên laşdar ên îlahî digirin. Hînkirinên wî yên li Perdiwarê dane, bingeha olê pêk tînin.
Pirtûka pîroz a yarsaniyan çi ye?
Nivîsara pîroz a sereke Kelamê Serencam e, bi kurdiya goranî (hewramî) hatiye nivîsandin. Piraniya hînkirina yarsanî batinî ye û bi devkî tê veguhastin, bi tembûra pîroz tê gotin, ne ji nivîsareke giştî tê xwendin.
Yarsanîtî çawa bi Êzidîtiyê ve girêdayî ye?
Olên kurdî yên taybet lê xizm in. Her du durreke seretayî, komeke heft heyînên pîroz û baweriya ji nû ve laşdarbûnê dihewînin, lê damezrîner, ziman û nivîsarên pîroz ên wan cuda ne û divê neyên tevlîhevkirin.
Çavkanî û xwendina bêtir
Ehlê Heq — Encyclopaedia Iranica
Yarsanîtî — History of Kurdistan